માનવીના મગજ સિવાયના અન્ય અંગો પણ સ્મૃતિનો સંગ્રહ કરી, તેને સમજી ઉપયોગ પણ કરી શકે છે

‘માણસનું રોમે રોમ, માણસનો કોષે કોષ ચૈતન્ય અને બૌદ્ધિકતાથી પરિપૂર્ણ છે’ તેવું આપણા ધર્મગ્રંથો અને દર્શન ગ્રંથોમાં કહેવામાં આવ્યું છે તે બાબતને આ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પુષ્ટિ આપે છે

એક અભૂતપૂર્વ અને સીમાચિન્હ રૂપ અભ્યાસ સ્વર એવું જાણવા મળ્યું છે કે શરીરના મગજ સિવાયના અંગોના કોષોમાં પણ સ્મૃતિ સંગ્રહ સ્મૃતિ પૃથ્થકરણ અને સ્મૃતિનો ડાપણ પૂર્વકના ઉપયોગનું ફંક્શન્સ સક્રિય હોઈ છે. આ બાબત લાંબા સમયથી પ્રવર્તમાન માન્યતાને પડકારે છે કે સ્મૃતિ એ ફક્ત મગજના કોષોનો જ વિષય છે. સંશોધકોએ દર્શાવ્યું છે શરીરના મગજ સિવાયના અંગોના પણ મગજના કોષો જેવા જ “મેમરી જીન” ને સક્રિય કરીને અંતરના પુનરાવર્તનમાંથી શીખી શકે છે. સંશોધન દર્શાવે છે કે કિડની અને ચેતા પેશી કોષો ચેતાકોષો જેવી જ રીતે શીખી શકે છે અને સ્મૃતિઓનો સંગ્રહ શકે છે. આપણું મગજ-અને ખાસ કરીને, આપણા મગજના કોષો-સામાન્ય રીતે યાદોને સંગ્રહિત કરવા માટે જાણીતા છે. જો કે, વૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમે શોધી કાઢ્યું છે કે શરીરના અન્ય ભાગોના કોષો પણ મેમરીમાં ભૂમિકા ભજવે છે, મેમરી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવા માટે નવા માર્ગો ખુલ્લી રહ્યા છે અને શીખવાની ક્ષમતા સતેજ કરવા અને સ્મૃતિ સંબંધિત પરિસ્થિતિઓની સારવાર માટે શક્યતાઓનું નિર્માણ કરે છે. “શિક્ષણ અને સ્મૃતિ” સામાન્ય રીતે મગજ અને મગજના કોષો સંકળાયેલા હોય છે, પરંતુ છેલ્લા અભ્યાસ દર્શાવે છે કે શરીરના અન્ય કોષો પણ શીખી શકે છે અને સ્મૃતિઓ સંગ્રહી શકે છે, આ સંશોધનોએ વધુ સારી રીતે સમજવાની કોશિશ કરી છે કે શું બીન-મગજ કોષો લાંબા સમયથી સ્થાપિત ન્યુરોલોજીકલ પ્રોપર્ટીમાંથી ઉધાર લઈને મેમરીમાં મદદ કરે છે – માસ-સ્પેસ ઈફેક્ટ – જે બતાવે છે કે જ્યારે આપણે એક જ સમયને બદલે અંતરના અંતરાલોમાં અભ્યાસ કરીએ ત્યારે માહિતીને વધુ સારી રીતે જાળવી રાખવાનું વલણ ધરાવે છે. નેચર કોમ્યુનિકેશન સંશોધનમાં, વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયોગશાળળામાં મગજ સિવાયના બે પ્રકારના માનવીય કોષોનો અભ્યાસ કરીને (એક ચેતા પેશીઓમાંથી અને એક કિડનીની પેશીઓમાંથી) અભ્યાસ કરીને અને તેમને મગજના કોષોની જેમ જ રાસાયણિક સંકેતોની વિવિધ પેટર્નમાં ખુલ્લા પાડીને તે સમજવાનો નકલ કરી. જ્યારે આપણે નવી માહિતી શીખીએ છીએ ત્યારે ન્યુરોટ્રાન્સમીટરની પેટર્નના સંપર્કમાં આવે છે. જવાબમાં, મગજ સિવાયના કોષોએ “મેમરી જનીન” ચાલુ કર્યું – તે જ જનીન કે જે મગજના કોષો ચાલુ કરે છે જ્યારે તેઓ માહિતીમાં પેટર્ન શોધે છે અને યાદોને રચવા માટે તેમના જોડાણોનું પુનર્ગઠન કરે છે.
ટ્રેકિંગ મેમરી જીન સક્રિયકરણ

મેમરી અને શીખવાની પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખવા માટે, વૈજ્ઞાનિકોએ આ બિન-મગજ કોશિકાઓને એક ગ્લોઈંગ પ્રોટીન બનાવવા માટે એન્જિનિયર કર્યું, જે દર્શાવે છે કે મેમરી જનીન ક્યારે કાર્યાન્વિતઅં થાય છે છે અને ક્યારે બંધ છે. પરિણામો દર્શાવે છે કે આ કોષો નક્કી કરી શકે છે કે મગજમાં ન્યુરોટ્રાન્સમીટરના વિસ્ફોટોનું અનુકરણ કરતી રાસાયણિક કઠોળ, ફક્ત લાંબા સમય સુધી રહેવાને બદલે પુનરાવર્તિત થાય છે – જેમ કે આપણા મગજમાં ચેતાકોષો નોંધણી કરી શકે છે જ્યારે આપણે બધી સામગ્રીને એકમાં ભંગ કરવાને બદલે વિરામ સાથે શીખીએ છીએ. બેઠક ખાસ કરીને, જ્યારે કઠોળની ડિલિવરી સ્પેસ-આઉટ અંતરાલોમાં કરવામાં આવી હતી, ત્યારે તેઓ “મેમરી જનીન” વધુ મજબૂત રીતે ચાલુ કરે છે, અને લાંબા સમય માટે, જ્યારે સમાન સારવાર એક જ સમયે આપવામાં આવી છે. કુકુશ્કિન કહે છે, “આ ક્રિયામાં માસ-સ્પેસ અસરને પ્રતિબિંબિત કરે છે.” “તે દર્શાવે છે કે અંતરના પુનરાવર્તનમાંથી શીખવાની ક્ષમતા મગજના કોષો માટે અનન્ય નથી, પરંતુ, હકીકતમાં, તમામ કોષોની મૂળભૂત મિલકત હોઈ શકે છે.”

લેબમાં નોન ન્યુરલ કોષો
એક ગઢઞ સંશોધક સંસ્કૃતિ પ્લેટમાં ઉગાડવામાં આવતા બિન-ન્યુરલ કોષોને રાસાયણિક સંકેતોનું સંચાલન કરે છે. ક્રેડિટ: નિકોલે કુકુશકીન સંશોધકો ઉમેરે છે કે તારણો માત્ર મેમરીનો અભ્યાસ કરવાની નવી રીતો જ પ્રદાન કરે છે, પરંતુ સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સંભવિત લાભો તરફ પણ નિર્દેશ કરે છે. “આ શોધ મેમરી કેવી રીતે કાર્ય કરે છે તે સમજવા માટે નવા દરવાજા ખોલે છે અને શીખવાની ક્ષમતા વધારવા અને મેમરી સમસ્યાઓની સારવાર માટે વધુ સારી રીતો તરફ દોરી શકે છે,” કુકુશ્કિનનું અવલોકન કરે છે. “તે જ સમયે, તે સૂચવે છે કે ભવિષ્યમાં, આપણે આપણા શરીરને મગજની જેમ વધુ સારવાર કરવાની જરૂર પડશે – ઉદાહરણ તરીકે, લોહીમાં શર્કરાના તંદુરસ્ત સ્તરને જાળવી રાખવા માટે આપણા સ્વાદુપિંડને આપણા ભૂતકાળના ભોજનની પેટર્ન વિશે શું યાદ છે તે ધ્યાનમાં લો અથવા શું ધ્યાનમાં લો. કેન્સર કોષ કીમોથેરાપીની પેટર્ન વિશે યાદ રાખે છે.” ગઢઞના ન્યુરલ સાયન્સ સેન્ટરમાં પ્રોફેસર કુકુશ્કિન અને થોમસ કેર્યુ દ્વારા સંયુક્ત રીતે આ કાર્યની દેખરેખ રાખવામાં આવી હતી. અભ્યાસના લેખકોમાં ગઢઞ સંશોધક તસ્નીમ તબસ્સુમ અને અભ્યાસ સમયે ગઢઞ અંડરગ્રેજ્યુએટ સંશોધક રોબર્ટ કાર્નેનો પણ સમાવેશ થાય છે.