વેગનિઝમ: જીવદયાની ઉત્કૃષ્ટ વિચારધારા

સંસ્કૃતિની શરૂઆતથી માણસોએ હંમેશા સમય સાથે અનુકૂલન અને વિકાસ કરવાની ઈચ્છા દર્શાવી છે. ઉત્ક્રાંતિની આ ક્રમિક પ્રક્રિયાએ લાખો વર્ષોમાં માનવજાતને ગુફાઓથી અવકાશમાં પ્રગતિ કરવામાં મદદ કરી છે. ઇતિહાસ એ સાબિત કર્યું છે કે, કોઈ પણ નવી વિચારસરણીને અપનાવવા માટે સામાજિક, રાજકીય અને આર્થિક પ્રતિકારનો સામનો કરવો પડે છે. પરંતુ, સમય સાથે માનવી મનની સચ્ચાઈ અને શાણપણ સાથે તેને સ્વીકારી જ લે છે.

આવી જ એક વિચારધારા તાજેતરના વર્ષોમાં સમગ્ર વિશ્વમાં વધી રહી છે, તે છે વેગનીઝમ. સામાન્ય રીતે વેગનિઝમ એ વિચારધારા પર આધારિત છે કે, મનુષ્યોએ તેમની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે પ્રાણીઓનું શોષણ ના કરવું જોઈએ નહીં. તેમજ વેગન લોકો ખોરાક, કપડાં, મનોરંજન અથવા અન્ય લોકો કોઇપણ પ્રકારના પ્રાણી અને પ્રાણી ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળે છે. વિગન લોકોનું પ્રાણી ઉત્પાદનના ઉપયોગને ટાળવાના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે. જેમાં, પ્રાણી પર ક્રુરતા, માંસાહારની પર્યાવરણીય અસર અને સ્વાસ્થ્ય પર ખરાબ અસરનો સમાવેશ થાય છે.

તાજેતરમાં વર્ષોમાં વેગનીઝ્મ માત્ર પ્રાણીઓની ક્રૂરતાનો કારણે જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણ, એન્ટિ બાયોટિક પ્રતિકાર, જીનેટિક રોગો અને આરોગ્યને લગતી સમસ્યાઓને કારણે પણ સ્વીકારી રહ્યા છે. વિશ્વમાં સૌપ્રથમ વેગન શબ્દ વર્ષ 1944માં પ્રાણી અધિકાર કાર્યકર્તા અને ધી વેગન સોસાયટીના સહ સ્થાપક ડોનાલ્ડ વોટસન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો. તેમજ શાકાહારનું સાંસ્કૃતિક સ્વરૂપ ઇઝરાયલમાં જોવા મળે છે. સિંધુ ખીણ અને બેબીલોન સંસ્કૃતિ સહિત તમામ મુખ્ય પ્રાચીન સંસ્કૃતિમાંથી શાકાહારના પુરાવા મળ્યા છે.

ભારતમાં બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ સદીઓથી ખોરાક રુપે શાકાહારના એક સ્વરૂપની હિમાયત કરે છે. હિન્દુ ધર્મમાં પણ અનેક પ્રાણીઓને દેવતા માનવામાં આવે છે. ભારતમાં પ્રારંભિક “નૈતિક શાકાહારી” ફિલસૂફો છે જેમકે, મહાવીર સ્વામી, આચાર્ય કુંદકુંડા અને તમિલ કવિ વલ્લુવરને શાકાહારી ક્રાંતિના મુખ્ય પ્રભાવકો તરીકે ગણી શકાય. હિંદુ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથ ભગવદગીતાના એક અવતરણમાં પણ વેગનિઝમનો ખ્યાલ મળે છે, જેમકે, “જયારે તમે તમારા પોતાના હ્રદયમાં દરેક જીવંત વસ્તુની વેદના અનુભવો છો, ત્યારે તે ચેતના છે.” શાકાહારી ફિલસૂફીનું મૂળ અહિંસાની વિચારધારા દ્વારા વધુ મજબૂત બને છે, જે ભારતની ચેતનામાં માર્ગદર્શક બળ પૂરૂ પાડે છે. જૈન ધર્મના સિંદ્ધાંતોએ પણ ઘણા સમય પહેલા ભારતમાં શાકાહારી ક્રાંતિને ઉત્તેજન પૂરૂ આપ્યું હતું. જૈન ભોજન સંપૂર્ણપણે લેક્ટો શાકાહારી છે, એટલે કે તેઓ ભૂગર્ભમાં થતા શાકભાજી જેમકે, બટાકા, લસણ, ડુંગણી વગેરે… પણ આરોગતા નથી, જેથી નાના જંતુઓ અને સૂક્ષ્મજીવોને કોઇ હાની ના થાય, અને સમગ્ર છોડને પણ જળમૂળથી નુકસાન ના પહોંચે.

ભારતમાં શાકાહારીનો ખ્યાલ ‘ધર્મ’ સાથે સંકળાયેલો છે, જયારે પશ્ચિમના દેશોમાં આ સેલિબ્રિટીનાં સમર્થન અને વધતી જતી ઉપભોક્તા જાગૃતિના કારણે ફેલાયો છે. વિદેશમાં વેગન્યુરી નામની એક સંસ્થા છે, જે દર વર્ષ વિશ્વભરના લોકોને જાન્યુઆરી મહિના માટે શાકાહારી બનવાની પ્રતિજ્ઞા લેવડાવે છે. તેમના બહાર પાડેલા એક સર્વ મુજબ, વર્ષ 2021માં ભારતે પ્રથમ વખત વેગન્યુરી સાઇન-અપ્સની ટોચના 10 દેશોની યાદીમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું. આ યાદીમાં ભારત એકમાત્ર એશિયન દેશ હતો, જયારે યુકે અને યુએસએ ટોચના બે સ્થાનો જાળવી રાખ્યા હતા. વૈશ્વિક સંસ્થા યુએન દ્વારા પણ માંસ અને ડેરી ફ્રી ડાયેટ તરફ વિશ્વને વળવાની અપીલ કરી હતી.

એક સર્વ અનુસાર, ભારતમાં 30% શાકાહારી વસ્તી છે, અને તે શાકાહારી ખોરાકના વપરાશની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટો દેશ છે. જો કે, દેશમાં મોટા પ્રમાણમાં શાકાહારી વસ્તી નિયમિતપણે ડેરી અને ડેરી ઉત્પાદનોનો વપરાશ કરે છે. ટેક-સેવી અને યુવા ભારતીયો સ્વાસ્થ્યના લાભો અને નૈતિક જવાબદારીને સ્વીકારતા હેલ્ધી ફૂડ તરફ વળી રહ્યા છે. ભારતે વર્ષ 2018-19માં દૂધ અને અન્ય ડેરી ઉત્પાદનનોનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક બન્યું હતું. ભારતમાં 187.7 મિલિયન ટન દૂધનું ઉત્પાદન થયું હતું. છેલ્લા પાંચ દાયકામાં ભારતમાં માથાદીઠ દૂધનો વપરાશ 110 ગ્રામથી વધીને 394 ગ્રામ થયો છે.

આબોહવા પરિવર્તન પણ સમગ્ર વિશ્વમાં એક મુખ્ય સમસ્યા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. અશ્મિભૂત ઇંધણનું સળગવું, વરસાદી જંગલોનો વિનાશ અને પશુઉછેર વાતાવરણમાં પ્રચંડ માત્રામાં ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ઉમેરે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગમાં વધારો થાય છે. જળવાયુ સંકટમાં ભારતનું મોટું યોગદાન પશુ ઉછેરનું છે. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીનો અન્ય એક અહેવાલ એ હકીકત પર પ્રકાશ પાડે છે કે શાકાહારી અને માંસાહારી કરતાં વેગન 2-2.5 ગણા ઓછા ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન કરે છે. ચીન અને યુએસએ પછી ભારત ત્રીજા નંબરનો દેશ છે જ્યાં વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્પાદન થાય છે. અભ્યાસમાં એવો પણ અંદાજ છે કે જે લોકો દરરોજ 100 ગ્રામ કરતાં વધુ માંસ ખાય છે તેઓ દૈનિક ધોરણે 7.2 કિલો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સમકક્ષ (Co2o) નું યોગદાન આપે છે. જયારે શાકાહારી ખોરાક લેનારા 3.8 કિલો અને વેગન ફૂડ ખાનારા લોકો 2.9 કિલો કાર્બન ડાયોકસાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે.

ભારતમાં ઘણા સરકારી સર્વે મુજબ 23% થી 37% વસ્તી શાકાહારી છે.તે વધુમાં જણાવે છે કે છોડ આધારિત ખોરાકમાં એન્ટીઓક્સીડેન્ટ્સ, ફાયટોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ અને હિટ્ટેટ્સ હોય છે. પ્લાન્ટ-આધારિત વિકલ્પોની વધતી માંગે દેશમાં શાકાહારી વ્યવસાયોના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. વિવિધ વનસ્પતિ આધારિત ડેરી ઉત્પાદનોથી માંડીને વેગન માંસના વિકલ્પો સુધી, ભારતીય સ્ટાર્ટ-અપ્સ હવે ગ્રાહકોને શાકાહારી જીવનશૈલી અપનાવવામાં મદદ કરવા માટે ઉત્પાદનોની શ્રેણી ઓફર કરે છે. દેશમાં શાકાહારી લોકોની વધતી જતી સંખ્યાએ વૈશ્વિક FMCG કંપનીઓનું પણ ધ્યાન આકર્ષિત કર્યું છે, જેઓ આ વિસ્તરતા બજારને મેળવવા માટે કડક શાકાહારી ઉત્પાદનો લોન્ચ કરી રહ્યા છે.

ભારતમાં પ્લાન્ટ-આધારિત ઉત્પાદનોની જગ્યામાં કેટલાક નોંધપાત્ર નામો ગુડમિલક, વેઝલે, ગુડ ડોટ, ઇવો ફૂડ્સ, પ્લાન્ટમેડ, મિલ્કિનઓટ્સ, એપિગેમિયા, હર્શીઝ સોફિટ, સો ગુડ, કેથારોસ, બોમ્બે ચીઝ કંપની, અહિંસા ફૂડ્સ, વિકસિત ફૂડ્સ, બ્લુ છે. જનજાતિ ફૂડ્સ, એમ્કે ફૂડ પ્રોડક્ટ્સ, અને પાઇપરલીફ, વગેરે પણ છે. ખાદ્યપદાર્થો ઉપરાંત, આજે ભારતીય ગ્રાહકો પાસે પસંદગી માટે વિવિધ શાકાહારી ચામડાની બ્રાન્ડ્સ છે. Zouk, Artella, Baggit, Malai, Arture, Brokemate, Aulive અને Monk Story જેવી કંપનીઓ ઘરગથ્થુ ઉત્પાદનનું નામ બની ગઈ છે જે વેગન ચામડાની પ્રોડક્ટ્સ ઓફર કરે છે.

કોસ્મેટિક્સ અને પર્સનલ કેર સ્પેસમાં સમાન વલણ જોવા મળી રહ્યું છે. આજે વિશ્વની કેટલીક ટોચની બ્રાન્ડ્સ પોતાની જાતને પર્યાવરણ સભાન, ટકાઉ, ક્રૂરતા મુક્ત અને નૈતિક તરીકે રજૂ કરવા માટે તેમની બ્રાન્ડ ફિલસૂફીમાં ફેરફાર કરી રહી છે. ભારતમાં પણ આ મોરચે જબરદસ્ત કાર્યવાહી જોવા મળી રહી છે, જેમાં સ્ટાર્ટઅપ અને સ્થાપિત બ્રાન્ડ બંને આ બજારના હિસ્સા માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યાં છે. મોટા પાયે વર્ષ 2019ના અભ્યાસમાં પ્લાન્ટ આધારિત ખોરાકના વધુ સેવનને પુખ્ત વયના લોકોમાં હૃદયરોગ અને મૃત્યુનું જોખમ ઘટે છે. નિરીક્ષણ અભ્યાસોના મેટા-વિશ્લેષણ સાથેની પદ્ધતિસરની સમીક્ષા અનુસાર, કડક શાકાહારી આહાર ખાવાથી વ્યક્તિના કેન્સરનું જોખમ 15% ઘટાડી શકે છે. આ એટલા માટે શક્ય છે, કારણ કે પ્લાન્ટના ખોરાકમાં ફાયબર, વિટામિન્સ અને ફાયટોકેમિકલ્સ, છોડમાં જૈવિક રીતે સક્રિય સંયોજનો, જે કેન્સર સામે રક્ષણ આપે છે. આ ઉપરાંત, અન્ય સ્વાસ્થ્ય લાભો જેમ કે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસનું ઓછું જોખમ અને વજન ઘટાડવામાં પણ મદદ કરે છે.

એક સામાન્ય ભારતીય ભોજનમાં ભાત, કઠોળ, બ્રેડ, શાકભાજી, અથાણું વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આ બધી વાનગીઓ શાકાહારી આહારમાં પણ જોવા મળે છે. આ અનાજ અને કઠોળ ભારતીય પરંપરાગત ભોજનનો એક ભાગ છે જે તેમને તેમના રસોડામાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય છે. હકીકતમાં, મોટાભાગની ભારતીય વાનગીઓ પહેલેથી જ પ્લાન્ટ આધારિત છે. પ્લાન્ટ આધારિત આહાર પ્રોટીન, ફાઇબર અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ એવા વિવિધ પ્રકારના નવા ખોરાક વિકલ્પો ખોલે છે. મશરૂમ્સ, જેકફ્રૂટ, કઠોળ અને કઠોળ એ બધા માંસના છોડના લોકપ્રિય વિકલ્પો છે. કઠોળ અને દાળ કરી અને સ્ટયૂ માટે આદર્શ ઘટકો છે. તેઓ પ્રોટીન અને ફાઇબરમાં ખૂબ જ વધારે છે, ચરબી ઓછી છે અને બી વિટામિન્સનો સ્વસ્થ સ્ત્રોત છે.

માંસનો પોતે જ કોઈ સ્વાદ નથી, જ્યારે “શાકાહારી” મસાલા સાથે રાંધવામાં આવે છે ત્યારે તે સ્વાદને શોષી લે છે જ્યારે ફળો અને શાકભાજીનો પોતાનો ઘણો સ્વાદ હોય છે. માંસના વિકલ્પો જેમ કે ટોફુ, સીતાન અને સોયા પેટીસનો ઉપયોગ કરીને, તમે ઈચ્છો તો માંસ ખાતા હોય તેવો અનુભવ કરી શકો છો. જ્યારે યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે છોડ આધારિત ઘટકો સાથે બર્ગર અને પિઝા જેવા યમ ફૂડ તૈયાર કરવું અત્યંત સરળ છે.

ભારતમાં વેગનિઝમને સેલિબ્રિટી સ્ટેટસ પણ મળ્યું છે. ઘણા બોલિવૂડ સ્ટાર્સે અને ક્રિકેટર જેમકે આમિર ખાન, એશા ગુપ્તા, આલિયા ભટ્ટ, જોન અબ્રાહમ, આર. માધવન, કિરણ રાવ, વિરાટ કોહલી, નેહા ધૂપિયા અને અનુષ્કા શર્માનો સમાવેશ થાય છે. નિયમિતપણે શાકાહારીવાદની હિમાયત કરી છે અને 100% પ્લાન્ટ આધારિત ખોરાક લે છે અને સામાન્ય લોકોને પણ વિગેન ફૂડ અપનાવવા પ્રેરણા પૂરી પાડે છે.

નેશનલ હેલ્થ સર્વિસ સિસ્ટમ (યુકે) મુજબ, સારો ડાયેટ પ્લાન, તંદુરસ્ત અને સંતુલિત વિગેન ખોરાકમાંથી તમે વિટામીન મેળવીને તમારા શરીરને સ્વસ્થ રાખી શકો છો. જો સારો ડાયેટ પ્લાન કરવામાં આવ્યું હોય, તો વિટામીન B12, આયર્ન અને કેલ્શિયમના પ્લાન્ટ આધારિત પુષ્કળ સ્ત્રોતો છે, જે તમારી દૈનિક પોષણની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરશે. તમે સરળતાથી વિગેન ડાયેટને તમારા રોજબરોજના જીવનનો એક ભાગ બનાવી શકશો.

થિંક બોક્સ: દરેક વિગેન ફૂડ ખાનાર વ્યક્તિ એક વર્ષમાં 30 પ્રાણીઓનું જીવન બચાવે છે ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં પ્રાણીઓનો દુરુપયોગ કરવામાં આવે છે, વિકૃત કરવામાં આવે છે, કચડી નાખવામાં આવે છે અને કતલ કરવામાં આવે છે. 99% ઉછેર કરાયેલા પ્રાણીઓ તેમનું આખું જીવન ફેક્ટરી ફાર્મમાંબંધાયેલા રહે છે. વિશ્વભરમાં, દરરોજ 150 મિલિયનથી વધુ ઉછેરિત પ્રાણીઓની હત્યા કરવામાં આવે છે.