ઑનલાઈન v/s ઑફલાઈન શોપિંગ

‘વેચેલો માલ પાછો લેવાશે નહીં’ અને ‘આજે રોકડા, કાલે ઉધાર’ના પાટિયા સાથે ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અને ‘લોકલ ફોર લોકલ’ ન ચાલે!

ઑનલાઈન શોપિંગ કરતો ગ્રાહક દેશદ્રોહી નથી, એ તો માત્ર સગવડ અને સંતોષ ઈચ્છે છે : સ્થાનિક વેપારીઓ દ્વારા વિવિધ સુવિધાઓ અપાશે તો જ ગ્રાહક બીજીવાર દુકાન પર આવશે

ભવ્ય રાવલ : લેખક-પત્રકાર

દિવાળી આવે એટલે ઑનલાઈનને બદલે ઑફલાઈન ખરીદી કરવાની અપીલ શરૂ થઈ જાય છે. ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અને ‘લોકલ ફોર લોકલ’ જેવા સંદેશાઓ સોશિયલ મીડિયામાં ફરતા કરાય છે. ભાવના સારી છે, હેતુ પણ ઉમદા છે. નાના ધંધાર્થીઓ ટકે અને શહેરનું બજાર ધમધમતું રહે એ કોને ન ગમે? પણ સ્થાનિક વેપારીઓ પાસેથી જ ખરીદી કરવાનું સૂચન કરનારાઓ એક સીધા સવાલનો જવાબ આપશે? જ્યારે ઑનલાઈનની જગ્યાએ ઑફલાઈન એ જ વસ્તુ મોંઘી મળે, રિટર્ન – રિપ્લેસમેન્ટ – રિફંડની સુવિધા ન હોય તેમજ ચુકવણીના વિકલ્પો મર્યાદિત હોય ત્યારે ગ્રાહક માત્ર સ્થાનિક વેપારીને મદદ કરવા માટે પોતાના સમય – સંપત્તિ – સગવડ સાથે સમાધાન શા માટે કરે?

આજે ગ્રાહકના હાથમાં સ્માર્ટફોન છે અને એક ક્લિક પર વિશ્વભરનું બજાર ખુલ્લું છે. એમેઝોન, ફ્લિપકાર્ટ, મિન્ત્રા, અજિયો, મીશો અને ટાટા ક્લિક જેવી અસંખ્ય ઈ-કોમર્સ સાઈટ્સ પર એક જ વસ્તુની અનેક બ્રાન્ડ, અનેક ભાવ અને અનેક ઓફર્સની સરખામણી કરી શકાય છે. ક્યાંક ડિસ્કાઉન્ટ મળે છે, ક્યાંક બેંક ઓફર અવેલેબલ છે, ક્યાંક નો-કોસ્ટ ઈએમઆઈનો ઓપ્શન છે તો ક્યાંક ફ્રી ડિલિવરીની ફેસિલિટી છે. વસ્તુ પસંદ ન પડે અથવા નક્કી કરેલી શરતો હેઠળ ખામી જણાય તો કસ્ટમર ઈઝ કિંગના સૂત્રને સાર્થક કરતી રિટર્ન – રિપ્લેસમેન્ટ – રિફંડની સુવિધા પણ મળી શકે છે.

બીજી તરફ ​તમે કોઈ સ્થાનિક દુકાનમાં જઈને જુઓ. કેશ કાઉન્ટરની બરાબર પાછળ પિત્તળ કે પ્લાસ્ટિકનું એક પાટિયું ગર્વથી લટકતું હશે: ‘વેચેલો માલ પાછો લેવાશે નહીં’ અને ‘આજે રોકડા, કાલે ઉધાર’. તમે કપડાં લીધા, ઘરે જઈને માપ ન બેઠું કે પછી ન ગમ્યા, પાછા જાવ એટલે દુકાનદારનું મોં ચડી જાય. ‘બીજું કંઈક લઈ લો, પૈસા પાછા નહીં મળે’ એવો રોકડિયો જવાબ મળે. ઈલેક્ટ્રોનિક આઈટમમાં ખરાબી નીકળે તો ‘એ કંપનીવાળા જાણે, સર્વિસ સેન્ટરે જાઓ, અમારો વાંક નથી’ કહી હાથ ખંખેરી લેવાય. અમુક તો પાકું બિલ પણ આપતા નથી. બીજી તરફ ઑનલાઈન શોપિંગ સાઈટ્સ શું કરે છે? સાઈઝ ન ગમી? કલર સારો ન લાગ્યો? એક ક્લિક કરો. ડિલિવરી બોય બારણે આવીને માલ લઈ જશે અને ખાતામાં સીધા પૈસા જમા થશે. કોઈ આઈટમ બગડી છે તો કંપનીનો માણસ મોકલી આપશે. કદાચ આ કારણોસર હવે ઑનલાઈન કપડાંથી લઈ ગેજેટ્સ મંગાવતી જેન ઝી દુકાનદાર સાથે જીભાજોડી કરવા તૈયાર નથી.

વાત માત્ર કપડાંથી લઈ ગેજેટ્સ પૂરતી નથી, ખાણીપીણી અને રોજિંદી ચીજોમાં પણ આ જ વાસ્તવિકતા છે. જો કોઈ રેસ્ટોરન્ટમાં જઈને જમતી વખતે ખાવાનું ખરાબ નીકળે કે ન ભાવે તો સામાન્ય રીતે માફી સિવાય કશું મળતું નથી, આખરે બિલ તો પૂરેપૂરું જ ચૂકવવું પડે છે. એવી જ રીતે ઝોમેટો કે સ્વિગી પરથી મંગાવેલી વાનગી ખરાબ હોય તો માત્ર એક ફોટો અપલોડ કરવાથી ક્ષણભરમાં રિફંડ અથવા કૂપન મળી જાય છે. બ્લિન્કિટ, ઝેપ્ટો, ઈન્સ્ટામાર્ટ, બિગબાસ્કેટ જેવી ક્વિક-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા તો તલથી લઈને તેલના ડબ્બા સુધી બધું દસ-પંદર મિનિટમાં ઘરના દરવાજે પહોંચાડવાનું શરૂ કરાયું છે. ટ્રાફિક-પાર્કિંગની માથાકૂટ અને ધૂળ-ધૂમાડા વચ્ચે બજારમાં જઈને દુકાનદારની મનમાની સહન કરવી એના કરતાં ઘરમાં સોફા પર આરામથી બેસીને ઓર્ડર કરવો એ આજના દોડધામભર્યા સમયમાં સમજદારી નથી તો શું છે?

એઆઈના યુગમાં આજે નાના-મોટા ધંધાર્થી-વેપારી ક્રેડિટ-ડેબિટ કાર્ડ સ્વીકારવામાં આનાકાની કરે છે અથવા વધારાનો ચાર્જ માગે છે. ગ્રાહક પાસે કડકડતી નોટોનું બંડલ હોય તો તરત બસો-પાંચસો રૂપિયા ઓછા કરી આપે છે એની ના નહીં. જોકે હજારોની ખરીદી પછી ડિસ્કાઉન્ટ તો દૂરની વાત છે, કેટલાક કાપડની એક થેલી પણ મફતમાં આપતા નથી અને ઘરે વસ્તુ મોકલાવી આપવા કહો તો ટ્રાન્સપોર્ટ ચાર્જ વસૂલી લેતા હોય છે. સામે પક્ષે ઑનલાઇન પ્લેટફોર્મ્સ ક્રેડિટ કાર્ડ, નો-કોસ્ટ ઈએમઆઈ, પે-લેટર, કેશ ઓન ડિલિવરી અને ક્રેડિટ રિવોર્ડ્સ જેવી વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે જેનાથી તહેવારોના મોટા ખર્ચને મહિનાઓમાં વહેંચી શકાય છે.

મધ્યમવર્ગીય પરિવાર દિવાળીમાં કપડાં, જૂતાં, ઈલેક્ટ્રોનિક આઈટમ, ઘરવખરી, ભેટસોગાદો અને સજાવટની વસ્તુઓ ખરીદે છે. એક-એક પાઈનો હિસાબ રાખતા પરિવારો માટે પાંચસો-હજાર રૂપિયાનો તફાવત પણ મહત્ત્વનો છે. જ્યારે એ જ વસ્તુ ઑનલાઈન ઓછી કિંમતે મળે, ઘરે બેઠાં ઓર્ડર આપી શકાય, નિર્ધારિત શરતો હેઠળ પરત કરવાની સુવિધા હોય ત્યારે ગ્રાહક સ્થાનિક દુકાનમાંથી મોંઘી વસ્તુ શા માટે ખરીદે? માત્ર એટલા માટે કે દુકાન આપણા શહેરમાં છે? માત્ર એટલા માટે કે દુકાનદાર સ્થાનિક છે?

ફેરિયા અને લારીવાળાઓ પાસેથી ખરીદી કરવાની વાત આવે ત્યારે પણ એક વ્યવહારુ સવાલ ઊભો થાય છે. રસ્તા પર ઊભા રહીને સસ્તા ભાવે વસ્તુઓ વેચતા ફેરિયા કે લારીવાળા પાસેથી આપણે કોઈ વસ્તુ ખરીદીએ અને ઘરે જઈને તેમાં ખામી નીકળે કે વસ્તુ પસંદ ન પડે તો ક્યાં જવાનું? થોડી કલાકોમાં એ ફેરિયો કે લારીવાળો એ જ જગ્યાએ મળશે એની પણ કોઈ ખાતરી નથી. અલબત્ત, દરેક ફેરિયો કે લારીવાળો અવિશ્વસનીય નથી અને તેમની પાસેથી ખરીદી કરવાથી અનેક પરિવારોને રોજગારી મળે છે પરંતુ માત્ર સ્થાનિક વેપારને પ્રોત્સાહન આપવાના નામે ગ્રાહકે ખરીદી કરવાની?

હા, દરેક દુકાનદાર, ફેરિયા, લારીવાળા સરખા નથી હોતા. અમુક વેપારીઓ વ્યાજે પૈસા લઈ માલ ભરતા હોય તો પણ ગ્રાહકની ખુશી ખાતર નફાની પરવા કર્યા વિના હસતાં મોઢે ખોટ સહન કરી લેતા હોય છે. બીજું કે ઑનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર દર્શાવાતી કિંમતમાં દરેક ખર્ચનો સમાવેશ હોય જ એવું નથી. કેટલીક વસ્તુઓની ગુણવત્તા, વેચાણકર્તાની વિશ્વસનીયતા, ડિલિવરી ચાર્જ, વોરન્ટી અને ખરીદ-પરતની શરતો પણ તપાસવી પડે છે. ઑનલાઈન ખરીદીમાં નકલી વસ્તુ, ફેક રિવ્યૂ કે રિફંડમાં વિલંબ જેવી ફરિયાદો પણ ઘણી થાય છે. એટલે ઑફલાઈનની સરખામણીમાં ઑનલાઈન ખરીદી હંમેશાં સારી – સસ્તી – સુરક્ષિત હોય એવો દાવો યોગ્ય નથી પરંતુ ગ્રાહકને ભાવની સરખામણી કરવાની અને પોતાની જરૂરિયાત પ્રમાણે વિકલ્પ પસંદ કરવાની તક મળે છે, ખાસ તો ઑનલાઈન શોપિંગમાં સેટિસ્ફેક્શન વધુ મળે છે એ હકીકત નકારી શકાય નહીં.

સ્થાનિક વેપારીઓના હિતાર્થે ગ્રાહકે ઑનલાઈન શોપિંગ છોડી દેવી જોઈએ, એવી અપેક્ષા રાખનારાઓએ ગ્રાહકને સ્થાનિક વેપારીની દુકાન પસંદ કરવાનું નક્કર કારણ આપવું જોઈએ. વાજબી ભાવ, સારી ગુણવત્તા, વધુ વળતર, એકની સાથે એક મફત એ બધું તો ઠીક છે પણ સ્થાનિક વેપારીની વૃત્તિમાં ખરેખર ખુમારી હોય તો તેણે વટથી કહેવું જોઈએ – ‘વસ્તુ પસંદ ન પડે તો પાછી આપી જજો, પૂરા પૈસા પરત લઈ જજો. રોકડા નથી તો કાંઈ વાંધો નહીં, ક્રેડિટ કાર્ડમાંથી પેમેન્ટ કરી હપ્તા કરાવી નાખજો.’ જો વેપારીઓ આ પ્રકારની સુવિધાઓ આપશે તો ગ્રાહક સ્થાનિક બજારમાંથી ખરીદી કરવા તૈયાર જ છે.

અંતે વાત એટલી જ છે કે ગ્રાહક દેશદ્રોહી નથી બની જતો કારણ કે તેણે ઑનલાઈન ખરીદી કરી અને સ્થાનિક વેપારી માત્ર સ્થાનિક છે એટલા માટે દરેક ખરીદીનો હકદાર પણ બની જતો નથી. દિવાળીએ સ્થાનિક વેપારી પાસેથી ખરીદી કરવાની અપીલ જરૂર કરો પરંતુ તેની સાથે સ્થાનિક વેપારીઓને પણ અપીલ કરો કે તેઓ ઑનલાઈન શોપિંગ સાઈટ્સ જેટલી નહીં તો થોડીઘણી ગ્રાહકને સુવિધા – સંતોષ આપે. બાકી ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અને ‘લોકલ ફોર લોકલ’ના નારા લગાવી ગ્રાહકને એકવાર લાગણીથી દુકાન સુધી લાવી શકાય, બીજીવાર લાવવા માટે તેનો વિશ્વાસ જીતવો પડે. ઑનલાઈન કંપનીઓ ગ્રાહકને આકર્ષવા માટે પોતાની સુવિધાઓ સતત સુધારે છે તેથી સ્થાનિક વેપારીઓએ પણ પોતાની વેપારપદ્ધતિમાં સમયની માગ પ્રમાણે સવલતો ઉમેરે તો સારું રહે. હવે વેપારીઓને ઑફલાઈન બિઝનેસ કેમ કરવો કે ઑનલાઈન શોપિંગ સાઈટ્સ સામે કેમ ટકી રહેવું એ પણ આપણે શીખવવું – સમજાવવું પડશે?