દુનિયાભરમાં હોમિયોપેથી આયુર્વેદ પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા દ્વિતીય કક્ષાની વૈકલ્પિક ચિકિત્સા કેવી રીતે બની ગઈ

ડૉ.મનીષ આચાર્ય  : નેચરોપેથ

આધુનિક ચિકિત્સા આજે વિશ્વમાં જે સ્થાન ભોગવી રહ્યું છે તે કેવળ તેની લાયકાતના કારણે નથી

સંપૂર્ણ વિશ્વના ચિકિત્સા ઢાંચામાં એક પરિવારે કેવી ભૂમિકા ભજવી તેની દિલધડક કથા

ચિકિત્સા અને આરોગ્ય વિજ્ઞાન ક્ષેત્રની આ એક એવી દિલધડક અને પૂર્ણ સત્ય કહાની છે જે આપે અગાઉ ક્યાંય વાંચી નહીં હોય, અને જે આપના જ્ઞાનતંતુઓને હચમચાવી નાખશે. આ એક એવી સત્ય કથા છે જેમાં પુરા 100 વર્ષ પહેલા અમેરિકાના એક અતિ શ્રીમંત ધંધાદારી પરિવારે કેવા ખેલ ખેલી ચિકિત્સા વિજ્ઞાનની દિશા એવી રીતે બદલી નાખી કે માનવ જાત પાસેથી સ્વાસ્થ્યની સાચી ચાવીઓ છીનવાઈ ગઈ તેની આ સિલસિલાબંધ દાસ્તાં છે. આ એક એવી ભયાનક કથા છે જેમાં ચિકિત્સા વિજ્ઞાનના આજના સ્વરૂપના રહસ્યો છુપાયેલા છે.
એ “રોકફેલર પરિવાર”ની આર્થિક વગ અને તેની સંસ્થાઓના પ્રભાવ અંગે ગંભીર ઐતિહાસિક ચર્ચા તથા સંશોધન વિશ્વ સમક્ષ આજે પણ ઉપલબ્ધ છે જ જેણે માનવજાતને જીવનની અનેક સારપોથી દૂર કરી દીધો છે. એક જ પરિવારે એક ગુપ્ત યોજનાથી તમામ વૈકલ્પિક ચિકિત્સાઓનો કેવી રીતે અંત લાવી દીધો હતો તેની આ વાતો છે.

કલ્પના કરો કે એક દિવસ તમને ખબર પડે કે તમે આજે જે ચિકિત્સા પદ્ધતિને વૈજ્ઞાનિક અને જેને અવૈજ્ઞાનિક માનો છો, એ ભેદ માત્ર સંશોધન અને પુરાવાના આધારે જ નક્કી થયો બલ્કે તેની પાછળ નાણાં, રાજકીય પ્રભાવ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને આર્થિક હિતોની પણ અકલ્પ્ય ભૂમિકા રહી છે; અહીં સ્વાભાવિક રીતે એક પ્રશ્ન ઊભો થાય કે, આપણે જે ચિકિત્સાને વિજ્ઞાન કહીએ છીએ, તેમાં વિજ્ઞાનનું તત્વ કેટલુ છે અને સત્તા તથા સંપત્તિ દ્વારા ઇરાદા પૂર્વક પેદા કરવામાં આવેલ ભ્રમ કેટલા છે.

આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા માટે આપણે લગભગ સો વર્ષ પાછળ જવું પડશે. અમેરિકાના એ સમયગાળામાં, જ્યારે આધુનિક તબીબી શિક્ષણનો નવો નકશો તૈયાર થઈ રહ્યો હતો અને એક અત્યંત ધનવાન પરિવારની આર્થિક શક્તિ આરોગ્યક્ષેત્રની સંસ્થાઓને નવી દિશા આપવામાં મહત્વની બની રહી હતી.

એ પરિવાર એટલે રોકફેલર પરિવાર.

પરંતુ આ કહાનીને સમજવા માટે એક વાત શરૂઆતમાં જ સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે. આ કોઈ એક વ્યક્તિએ બેસીને આખી દુનિયાની ચિકિત્સા વ્યવસ્થા બદલી નાખી હોવાની સાદી કહાની નથી. આ કહાની છે પૈસાની તાકાત, તબીબી શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ, સંસ્થાકીય નિર્ણયો અને વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિઓના ઘટતા પ્રભાવની.
સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે આ ઇતિહાસમાંથી આજે પણ ઘણા મુદ્દાઓ ઊભા થાય છે.

. ઓગણીસમી સદીના અંતમાં અમેરિકામાં ચિકિત્સાનાં અનેક માર્ગો અસ્તિત્વમાં હતા,

એ યુગમાં ઈવન અમેરિકામાં ચિકિત્સાની કોઈ એક જ પદ્ધતિનું સંપૂર્ણ વર્ચસ્વ નહોતું. તબીબી શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓમાં વિવિધતા હતી. પરંપરાગત એલોપેથિક ચિકિત્સાની સાથે હોમિયોપેથી, ઇક્લેક્ટિક મેડિસિન, નેચરોપેથી અને અન્ય પદ્ધતિઓ પણ અસ્તિત્વમાં હતી. અહીં આ રોકફેલ્ડ પરિવારને ફાવતું એ જડી ગયું કે અન્ય ચિકિત્સા પધ્ધતિઓ પાસે સુવ્યવસ્થિત ધંધાદારી માળખું ન્હોતું. અને અહીંથી શરૂ થયો શિક્ષણ અને સારવારમાં સુધારાના નામે અનિષ્ટોના આવિર્ભાવનો ઇતિહાસ.
સવાલ એ થાય છે કે, શું તબીબી શિક્ષણમાં સુધારો કરવાનો અર્થ માત્ર નબળી સંસ્થાઓને સુધારવાનો હતો, કે પછી કઈ ચિકિત્સા પદ્ધતિને માન્યતા આપવી અને કોને બહાર ધકેલી દેવી એ નક્કી કરવાની સત્તા પણ એક શક્તિશાળી વર્ગોના હાથમાં સોંપી દેવાનો હતો?

આ પ્રશ્ન જ આપણને રોકફેલર પરિવાર અને 1910ના ફ્લેક્સનર રિપોર્ટ સુધી લઈ જાય છે.

રોકફેલર પરિવારની સંપત્તિ અને ચિકિત્સાની નવી દિશા

જ્હોન ડી. રોકફેલર અમેરિકાના સૌથી ધનવાન ઉદ્યોગપતિઓમાંના એક હતા. ખનિજ તેલના વ્યવસાયમાંથી તેમણે વિશાળ સંપત્તિ ઊભી કરી હતી.

શિક્ષણ, વિજ્ઞાન, જાહેર આરોગ્ય અને તબીબી સંશોધન સહિતના અનેક ક્ષેત્રોની સંસ્થાઓ તેમની “ચેરિટેબલ” એન્ટિટીના નાણાંના જોરે ચાલતી હતી.
આ નાણાંથી સંશોધન સંસ્થાઓ, પ્રયોગશાળાઓ અને તબીબી શિક્ષણને વિકસાવવામાં મદદ મળતી હતી. કહેવાતી આધુનિક ચિકિત્સાના વિકાસમાં આ પ્રકારના ભંડોળની ભૂમિકા નોંધપાત્ર હતી.
પરંતુ પૈસાની તાકાત જ્યારે જ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે તે અનેક અનિષ્ટ પેદા કરે છે.
આ વાત જેની પાસે સંશોધન માટે નાણાં છે, તે માત્ર સંશોધનને આગળ વધારવા માંગે છે કે કયા પ્રકારનું સંશોધન આગળ વધશે તે પણ નક્કી કરવા માંગે છે?
આમ તો કોઈ પણ દાતાને સંશોધનના પરિણામો નક્કી કરવાની સત્તા હોવી જ ના જોઈએ, પરંતુ વાસ્તવિક દુનિયામાં નાણાંની ઉપલબ્ધતા સંશોધનની દિશા, સંસ્થાઓની પસંદગી અને શૈક્ષણિક પ્રાથમિકતાઓ પર અસર થતી જ હોય છે.
રોકફેલર પરિવારની ભૂમિકા અંગેના ઐતિહાસિક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે તેમની “ચેરિટેબલ” સંસ્થાઓએ તબીબી શિક્ષણના પુનર્ગઠનમાં (!) મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો. આ નાણાકીય પ્રભાવને કારણે જ હોમિયોપેથી જેવી પદ્ધતિઓને સંસ્થાકીય સહાય ઓછી મળી અને અમેરિકા તેમની શૈક્ષણિક સંસ્થા છિન્નભિન્ન
રોકફેલર પરિવારે એકલા હાથે અને સંપૂર્ણ ગુપ્ત યોજનાથી બધી વૈકલ્પિક ચિકિત્સાઓનો અંત લાવી દીધો એ યોગ્ય નહીં ગણાય.
આ સમગ્ર ષડયંત્રનો વાસ્તવિક ઇતિહાસ વધુ જટિલ છે. અને કદાચ એટલા માટે જ વધુ રસપ્રદ પણ છે.

* 1910નો ફ્લેક્સનર રિપોર્ટ: તબીબી શિક્ષણમાં પરિવર્તનનો મોટો વળાંક

આ અરસામાં જ અમેરિકામાં તબીબી શિક્ષણ અંગે “ફ્લેક્સનર રિપોર્ટ” ના નામે એક મહત્વનો અહેવાલ પ્રસિધ્ધિ થયો .
આ અહેવાલ તૈયાર કરનાર મહાનુભાવનું નામ અબ્રાહમ ફ્લેક્સનર હતું. કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન ફોર ધ એડવાન્સમેન્ટ ઑફ ટિચિંગ નામની સંસ્થાએ આ અભ્યાસ પ્રકાશિત કર્યો હતો. તબીબી શિક્ષણમાં સુધારાની પહેલ સાથે અમેરિકન મેડિકલ એસોસિએશનની પણ આ પુરા મામલા સાથે સ્પષ્ટ સંડોવણી હતી.
આ મી.ફ્લેક્સનરે અમેરિકાની અને કેનેડાની 155 તબીબી સંસ્થાઓની મુલાકાત લીધી અને તેમની પ્રવેશપદ્ધતિ, શિક્ષકો, પ્રયોગશાળાઓ, અભ્યાસક્રમ, નાણાકીય સ્થિતિ અને હોસ્પિટલોમાં તાલીમની વ્યવસ્થાની તપાસ કરી.
અને પછી તેઓએ પોતાના અહેવાલમાં અનેક તબીબી સંસ્થાઓને પોતાના કામ માટે “અક્ષમ અને નબળી” જાહેર કરી.

કેટલીક સંસ્થાઓની પ્રયોગશાળાઓમાં સાધનોની ઓછપ કે પ્રયોગશાળાના અભાવ જેવા મુદ્દાઓ ઊભા કરવામાં આવ્યા. કેટલીક જગ્યાએ દર્દીઓની દેખરેખ મુદ્દે વ્યવહારુ તાલીમના અભાવની વાત રજૂ કરવામાં આવી. કેટલીક સંસ્થાઓમાં પ્રવેશ માટેના ધોરણો અને અભ્યાસક્રમ પણ નબળા હતા તેવું કહેવામાં આવ્યું.

આ અહેવાલે પગલે તબીબી શિક્ષણમાં વધુ કડક ધોરણો, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ, પ્રયોગશાળાઓ અને હોસ્પિટલ આધારિત તાલીમની હિમાયત કરી. આ સુધારાઓની જરૂરિયાતનો ઇન્કાર કરી શકાય નહીં પરંતુ આ પરિવર્તનની બીજી બાજુ પણ હતી.

નવી વ્યવસ્થા માટે મોટી પ્રયોગશાળાઓ, મોંઘાં સાધનો, ઉચ્ચ શૈક્ષણિક લાયકાત ધરાવતા શિક્ષકો અને હોસ્પિટલ સાથેની મજબૂત વ્યવસ્થા જરૂરી હતી. દરેક નાની સંસ્થા માટે આ બધું ઊભું કરવું સરળ નહોતું.
પરિણામે, ઘણી તબીબી સંસ્થાઓ બંધ થઈ, કેટલીક બીજી સંસ્થાઓમાં ભળી ગઈ અને કેટલીકએ પોતાનું સ્વરૂપ બદલ્યું.

આ પ્રક્રિયાએ તબીબી શિક્ષણમાં કહેવાતી ગુણવત્તા વધારવામાં મદદ તો કરી, પરંતુ સાથે સાથે તબીબી શિક્ષણ પર કેટલાક મોટા અને સમૃદ્ધ શૈક્ષણિક કેન્દ્રોનું પ્રભુત્વ પણ વધાર્યું.

અહીં જે મૂળ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે તે એ છે કે સુધારાની પ્રક્રિયામાં માત્ર નબળું શિક્ષણ જ દૂર થયું કે કેટલીક એવી ચિકિત્સા પરંપરાઓનું સંસ્થાકીય સ્થાન પણ અત્યંત સીમિત થઈ ગયું જે મુખ્ય પ્રવાહની વિચારસરણી સાથે સહમત નહોતી?

આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા માટે ફ્લેક્સનર રિપોર્ટને માત્ર એક શૈક્ષણિક દસ્તાવેજ તરીકે નહીં, પરંતુ સત્તા અને જ્ઞાન વચ્ચેના સંબંધના દસ્તાવેજ તરીકે પણ જોવો જરૂરી છે.

. વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ પાછળ કેમ ધકેલાઈ?

ફ્લેક્સનર રિપોર્ટની અસર અંગેના ઐતિહાસિક સંશોધનોમાં જે એક મહત્વની વાત સામે આવી તે એ છે કે, એ સમયની હોમિયોપેથી, નેચરોપેથી અને અન્ય બિનપરંપરાગત ગણાતી પદ્ધતિઓની કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને નવા ધોરણો મુજબ ટકી રહેવામાં મુશ્કેલી પડી. કેટલીક સંસ્થાઓ બંધ થઈ અને કેટલીકએ પોતાની તાલીમ પદ્ધતિમાં ફેરફાર કર્યા.
આ પ્રક્રિયા પાછળ અનેક પરિબળો હતાં.
પહેલું, નવી તબીબી વ્યવસ્થા માટે મોટી મૂડીની જરૂર હતી.
બીજું, તબીબી વ્યવસાયને નિયંત્રિત કરતી સંસ્થાઓ અને લાઇસન્સ આપતી વ્યવસ્થાઓએ વધુ પ્રમાણભૂત શિક્ષણને મહત્વ આપ્યું.
ત્રીજું, વૈજ્ઞાનિક ચિકિત્સામાં પ્રયોગશાળાઓ, પેથોલોજી, બેક્ટેરિયોલોજી અને ક્લિનિકલ સંશોધનનું મહત્વ વધી ગયું હતું.
ચોથું, કેટલીક વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓના મૂળભૂત દાવાઓને વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓના માળખા સામે ટકાવી રાખવા મુશ્કેલી પડતી હતી.
પાંચમું, નાણાકીય સહાય ક્યાં આપવામાં આવે છે અને કઈ સંસ્થાઓને આધુનિક બનાવવાની તક મળે છે, તે પણ પરિણામોને અસર કરી શકે છે.

અહીં એક મહત્વનો ભેદ સમજવો જોઈએ.

કોઈ ચિકિત્સા પદ્ધતિને વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણમાં નિષ્ફળ જવાને કારણે નકારવામાં આવે, તે એક વાત છે. પરંતુ તેને પોતાની અસરકારકતા સાબિત કરવાની સમાન તક જ ન મળે, તો તે બીજી વાત છે.
વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ દરેક સારવારને પરીક્ષણમાંથી પસાર થવું જોઈએ. કોઈ પદ્ધતિ માત્ર પ્રાચીન છે એટલે સાચી અને કોઈ પદ્ધતિ નવી છે એટલે ખોટી, એવું માની શકાય નહીં.
પરંતુ કોઈ પદ્ધતિને પરીક્ષણ માટે નાણાં, સંશોધનસુવિધા અને શૈક્ષણિક માન્યતા જ ન મળે, તો તેના વિશે વિશ્વસનીય પુરાવા ઊભા કરવા વધુ મુશ્કેલ બને છે.

આથી વૈકલ્પિક ચિકિત્સાના ઇતિહાસમાં માત્ર તેની સારવારની સફળતા કે નિષ્ફળતાની ચર્ચા પૂરતી નથી. તેને મળેલી સંસ્થાકીય તક અને નાણાકીય સહાય બાબત પણ ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.

શું રોકફેલર પરિવાર જ આ બધું કરાવવા કૃતનિશ્ચયી ન્હોતો?

રોકફેલર પરિવાર અને તેની સંસ્થાઓએ આધુનિક તબીબી શિક્ષણ તથા સંશોધનને નોંધપાત્ર નાણાકીય સહાય આપી હતી. રોકફેલર ફાઉન્ડેશન અને જનરલ એજ્યુકેશન બોર્ડ જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા પસંદ કરાયેલી તબીબી સંસ્થાઓને જ મહત્તમ ભંડોળ મળ્યું હતું. આર્થિક સહાયના આવા ભેદભાવ ભર્યા અને આયોજન તેમજ ચોક્કસ લક્ષ્યો સાથેના નિર્ણયોનો તબીબી શિક્ષણના વિકાસ પર બહુ મોટો પ્રભાવ પડ્યો હતો.
ફ્લેક્સનર રિપોર્ટ પોતે રોકફેલર પરિવારનો અહેવાલ તો નહોતો, તે કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન દ્વારા પ્રકાશિત થયો હતો પરંતુ તબીબી શિક્ષણમાં સુધારાની પ્રક્રિયામાં રોકફેલર પરિવારનો હસ્તક્ષેપ તાર્કિક કે વ્યવહારુ તો ન્હોતો જ!! અને તે સાથે જ રોકફેલર કાર્નેગી ફાઉન્ડેશન વચ્ચેના અનૌપચારિક સેતુને પણ અવગણી શકાય એમ નથી. વાસ્તવમાં અમેરિકાના તબીબી ક્ષેત્રમાં રોકફેલર પરિવારની દરમિયાનગીરી અને દિલચશ્પી ઇતિહાસ આ સંપૂર્ણ ઘટનાક્રમ કરતા પણ ઘણો જૂનો અને ચાવીરૂપ છે. એટલે આ આખી પ્રક્રિયાને એક જ પરિવારના એકમાત્ર નિર્ણયનું પરિણામ ગણાવવામા સહેજે સંકોચ નથી થઈ રહ્યો. તેથી જ સહુ કોઈએ એ હવે સમજવું રહ્યું કે, વૈશ્વિક તબીબી ક્ષેત્રે સીમાચિહ્નો અંકિત કરવામાં આર્થિક સત્તાની ભૂમિકા કેટલી જૂની અને કેટલી નક્કર છે.
તેનાથી પણ વધુ ગહન અને અર્થપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે, જ્યારે સ્થાપિત હીત ધરાવતી કોઈ પણ અતિ સંપન્ન વ્યક્તિ કે પેઢી શિક્ષણ અને સંશોધન માટે વિશાળ ભંડોળ આપે છે, ત્યારે તેની માનસિકતાઓ અને ગુપ્ત ઉદ્દેશો વિજ્ઞાનની કેવી દશા કરી નાખે છે અને આવી પ્રવૃત્તિઓ જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે થતી હોય ત્યારે સંપૂર્ણ માનવ જાતે તેના કેવા માઠા પરિણામો ભોગવવા પડે છે!
ચિકિત્સા વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં આ પ્રશ્નનું મહત્વ ઘણું વિશેષ છે.
કારણ કે વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ માટે નાણાં જરૂરી છે, પરંતુ નાણાંની મદદથી કોઈ એક વિચારસરણીને અપ્રમાણસર પ્રાધાન્ય મળે તો જ્ઞાનની વિવિધતા સીમિત થઈ જાય છે.
આથી ઇતિહાસને સમજવા માટે માત્ર કોણે શું કહ્યું તે નહીં, પરંતુ કોણે કોને ભંડોળ આપ્યું, કોને સંસ્થાકીય માન્યતા મળી અને કઈ પદ્ધતિઓને આગળ વધારવા કારસો રચવામાં આવ્યો તે સમજવું જરૂરી છે.

કુદરતી ચિકિત્સા સામે સૌથી મોટો પડકાર શું? પુરાવા કે પેટન્ટ?

હવે આ ઇતિહાસને આજના સમયમાં લઈ જઈએ.
આયુર્વેદ, નેચરોપેથી, હર્બલ મેડિસિન અને પ્રકૃતિ આધારિત અન્ય પદ્ધતિઓના આપણી જેવા સમર્થકો એવી દલિલ કરતા હોઈએ છીએ કે, પ્રાકૃતિક પદાર્થો અને દ્રવ્યો કોઈ એક કંપનીની નિર્વિવાદ મિલકત ન જ બની શકે. વનસ્પતિઓ, આહાર અને પરંપરાગત રીતે જાણીતા પદાર્થોનો ઉપયોગ કોઈ પણ વ્યક્તિ કરી શકે છે. આ રીતે કુદરતી પદાર્થો રોજિંદી વ્યવસાયી દવાઓ જેટલો વ્યાપારી નફો ન આપે, એવી શક્યતા છે.
આ દલીલમાં વિચારવા જેવો મુદ્દો છે.
નવી દવા વિકસાવવા માટે વર્ષોનું સંશોધન, ક્લિનિકલ પરીક્ષણો અને મોટી મૂડીની જરૂર પડી શકે છે. કંપનીઓ ઘણી વાર આ રોકાણનો ખર્ચ પાછો મેળવવા પેટન્ટ અને બજારના વિશિષ્ટ અધિકારો પર આધાર રાખે છે.
જે પદાર્થ પર અસરકારક પેટન્ટ મેળવી શકાય નહીં, તેના સંશોધનમાં ખાનગી કંપનીને ઓછો વ્યાપારી લાભ દેખાય એવી શક્યતા રહે છે.
એટલે અહીં સીધું એવું તારણ કાઢવું અતાર્કિક નથી કે કુદરતી ઉપચારને દબાવવામાં આવે છે અથવા દરેક નકારાત્મક વૈજ્ઞાનિક પરિણામ પાછળ નફાનો હેતુ જ હોય શકે છે.
આથી પાયાનો પ્રશ્ન એ હોવો છે કે,
શું સંશોધન માટેની નાણાકીય પ્રેરણા એવી રીતે ગોઠવી શકાય કે પેટન્ટથી મોટો નફો ન મળતો હોય એવા સંભવિત ઉપયોગી પદાર્થોનું પણ નિષ્પક્ષ પરીક્ષણ થાય?
આ માટે જાહેર ભંડોળ, યુનિવર્સિટીઓ, સ્વતંત્ર સંશોધન સંસ્થાઓ અને પારદર્શક ક્લિનિકલ પરીક્ષણોની ભૂમિકા ખૂબ મહત્વની છે.
કુદરતી ચિકિત્સા માટે પણ મજબૂત વૈજ્ઞાનિક પુરાવા જરૂરી છે. સાથે સાથે, માત્ર વ્યાપારી નફાની શક્યતા ઓછી છે એટલા માટે કોઈ સંભવિત સારવારના સંશોધનને અવગણવામાં ન આવે તેની પણ કાળજી રાખવી જોઈએ.

પેપ્ટાઇડ્સ, અને સારવારની સ્વતંત્રતા

અમેરિકામાં આજે BPC-157, KPV, TB-500, MOTS-c, Semax અને Epitalon જેવા પેપ્ટાઇડ્સ અંગે ચર્ચા થાય છે.
પેપ્ટાઇડ્સ એટલે એમિનો એસિડની નાની સાંકળો. માનવ શરીરમાં પણ અનેક પેપ્ટાઇડ્સ જૈવિક પ્રક્રિયાઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કેટલાક પેપ્ટાઇડ્સના સંભવિત ઉપયોગ અંગે પ્રયોગશાળામાં અને પ્રાણી-અભ્યાસોમાં રસપ્રદ પરિણામો જોવા મળ્યાં છે. પરંતુ પ્રયોગશાળા કે પ્રાણીમાં મળેલું પરિણામ માનવમાં સલામતી અને અસરકારકતા સાબિત કરવા પૂરતું નથી.
અમેરિકાની ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન, એટલે કે FDA, દવાઓની સલામતી અને નિયમન અંગે નિર્ણયો લે છે. 2026માં FDAએ ઉપર જણાવેલા અનેક પેપ્ટાઇડ્સને 503A બલ્ક ડ્રગ્સ યાદીમાં સામેલ કરવા અંગે ચર્ચા માટે રજૂ કર્યા હતા. આ યાદી વ્યક્તિગત દર્દી માટે દવા તૈયાર કરતી કમ્પાઉન્ડિંગ ફાર્મસીઓમાં ચોક્કસ પદાર્થોના ઉપયોગ સાથે સંબંધિત છે.
આ બાબતને સમજતી વખતે એક મહત્વનો તફાવત યાદ રાખવો જોઈએ.
કોઈ પદાર્થને કમ્પાઉન્ડિંગ માટેની યાદીમાં સામેલ ન કરવો એ દરેક સંજોગમાં તેને ઝેર જાહેર કરવા સમાન જ છે. એ જ રીતે, કોઈ પદાર્થ શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતો હોય અથવા પ્રયોગશાળામાં આશાસ્પદ પરિણામ આપે, એટલા માટે બહારથી આપવામાં આવતું તેનું સ્વરૂપ આપમેળે સલામત સાબિત થતું નથી.
પદાર્થની શુદ્ધતા, ડોઝ, શરીરમાં તેની અસર, દૂષિતતા, રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા અને માનવ અભ્યાસોમાં મળેલા પરિણામોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
પરંતુ નિયમનકારી સંસ્થાઓના નિર્ણયો પણ પારદર્શક હોતા નથી. કયા પુરાવાના આધારે નિર્ણય લેવાયો, કયા જોખમો ધ્યાનમાં લેવાયા અને ભવિષ્યમાં નવા પુરાવા મળે તો નિર્ણયની સમીક્ષા કેવી રીતે થશે, તેની સ્પષ્ટતા ક્યાંય હોતી નથી.

જો કોઈ સંભવિત સારવાર અંગે પુરાવા અપૂરતા હોય, તો તેનો જવાબ વધુ સારા સંશોધનમાં શોધવો જોઈએ. માત્ર ઉત્સાહના આધારે સારવારને મંજૂરી આપવી જોખમી છે. પરંતુ પ્રશ્નો પૂછ્યા વિના કોઈ સંભવિત સારવારને કાયમ માટે અવગણવી પણ યોગ્ય અભિગમ નથી.

શું આધુનિક ચિકિત્સા માત્ર દવાઓ અને કંપનીઓનું સામ્રાજ્ય છે?
ના. આ પણ એક અતિસરળીકૃત દૃષ્ટિકોણ હશે.

આધુનિક ચિકિત્સાએ ચેપી રોગોની ઓળખ, રસીકરણ, સર્જરી, પ્રસૂતિ સંભાળ, ઇમરજન્સી સારવાર અને અનેક ગંભીર બીમારીઓમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.
આ પ્રગતિએ કરોડો લોકોના જીવન બચાવવામાં મદદ કરી છે.
સાથે સાથે, દવા ઉદ્યોગના વ્યાપારી હિતો, દવાઓના ભાવ, સંશોધન માટેની નાણાકીય પ્રેરણાઓ અને નિયમનકારી સંસ્થાઓ પર સંભવિત પ્રભાવ અંગે પ્રશ્નો પૂછવા પણ જરૂરી છે.
આ બંને વાતો એકસાથે સાચી હોઈ શકે છે.
આધુનિક ચિકિત્સાની સિદ્ધિઓનો સ્વીકાર કરવો અને તેની વ્યવસ્થામાં રહેલી ખામીઓની તપાસ કરવી એકબીજાના વિરોધી નથી.
તે જ રીતે, આયુર્વેદ કે નેચરોપેથીની પરંપરાઓનો અભ્યાસ કરવો અને તેમની દરેક માન્યતાને વૈજ્ઞાનિક રીતે ચકાસવી પણ પરસ્પર વિરોધી નથી.
સાચો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કોઈ પદ્ધતિ પ્રત્યે અંધવિશ્વાસ રાખતો નથી. તે પ્રશ્ન પૂછે છે, પુરાવા તપાસે છે અને નવા પુરાવા મળે ત્યારે પોતાનો અભિપ્રાય બદલવા તૈયાર રહે છે.

તો સો વર્ષ પહેલાં ખરેખર શું થયું હતું?
અમેરિકામાં તબીબી શિક્ષણ સુધારવાની વાસ્તવિક જરૂરિયાત હતી. ફ્લેક્સનર રિપોર્ટે આ સુધારાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. વૈજ્ઞાનિક તાલીમ અને હોસ્પિટલ આધારિત શિક્ષણનું મહત્વ વધ્યું.
પરંતુ આ પરિવર્તન માત્ર શિક્ષણની પદ્ધતિઓ બદલવા પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નહીં. અનેક નાની તબીબી સંસ્થાઓ બંધ થઈ અથવા ભળી ગઈ. હોમિયોપેથી અને અન્ય વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિઓની કેટલીક શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને પણ તેની અસર થઈ.

રોકફેલર પરિવાર સહિતના ધનવાન દાતાઓએ પસંદ કરેલી સંસ્થાઓને મળેલી નાણાકીય સહાયએ આધુનિક તબીબી શિક્ષણના વિકાસમાં મહત્વનો ફાળો આપ્યો.
આ નાણાકીય સહાયથી વિજ્ઞાનને લાભ થયો, પરંતુ તે સાથે સંસ્થાકીય સત્તા અને સંશોધનની દિશા પર ખાનગી સંપત્તિના પ્રભાવ અંગેના પ્રશ્નો પણ ઊભા થયા.
એટલે ઇતિહાસનો પાઠ એવો નથી કે આધુનિક ચિકિત્સા માત્ર એક પરિવારની સાજિશનું પરિણામ છે.
વધુ યોગ્ય પાઠ એ છે કે જ્યારે વૈજ્ઞાનિક ધોરણો નક્કી કરવાની સત્તા, સંસ્થાકીય માન્યતા અને સંશોધન માટેનું ભંડોળ થોડાં શક્તિશાળી કેન્દ્રોમાં એકત્રિત થાય છે, ત્યારે જ્ઞાનની દિશા પર આર્થિક સત્તાનો પ્રભાવ પડી શકે છે.