48 વર્ષ પછી ઇરાનનો પુનર્જન્મ

સો દિવસના યુધ્ધ પછી ઇઝરાયલ દુનિયામાં એકલું અટૂલું

પેલેસ્ટાઇન માટે એક રાષ્ટ્ર તરીકે ઉભા થવાની અણધારી તક

પ્યુ રિસર્ચ અને ગેલપ પોલનો ચોંકાવનારો ખુલાસો : 60 % અમેરિકન ઇઝરાયલના વિરોધમાં

15 જૂને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલ શાંતિ સમજૂતી માત્ર યુદ્ધનો અંત નથી, તે મધ્ય પૂર્વના એક નવા રાજકીય અધ્યાયનો પ્રારંભ છે. એક એવા અધ્યાયની શરૂઆત જેમાં ત્રણ દાયકાથી આ પ્રદેશ પર રાજ કરતી ધારણાઓ દૂર થઈ ગઈ છે, અને જેમાં તક અને ગણતરી બન્ને એક સમાન રીતે રાહ જોઈ રહ્યા છે. ઇઝરાયેલને એકલું પાડવાનું કામ અકલ્પ્ય રીતે એકાએક પાર પડી ગયું છે. ચાલો આ સંઘર્ષમાંથી બહાર આવવા માટે સૌથી વધુ પરિણામલક્ષી ભૌગોલિક રાજકીય તથ્યો સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.

ઈઝરાયેલ આજે જે છે તેથી વધુ એકલું ક્યારેય પડ્યું નથી. નેતન્યાહુએ પોતાની રાજકીય કારકિર્દીના 30 વર્ષ જે યુધ્ધમાં મહારથ હાંસલ કરવામાં ખર્ચી નાખ્યા પછી આ યુધ્ધ અમેરિકાની પ્રાદેશિક પ્રતિષ્ઠાને ખતમ કરવા અને ઈઝરાયેલને એકલું પાડવા સાથે સમાપ્ત થયું છે. અમેરિકાની વૈશ્વિક વિશ્વસનીયતા પણ ચૂરચૂર થઈ ચૂકી છે. ઈઝરાયેલ એકલું તો ભલે પડ્યું પણ એ કિંમતે પણ તેના કોઈ ઉદ્દેશ આ યુધ્ધ થકી પાર પડ્યો નથી. જેણે ઇઝરાયેલના મુખ્ય ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા પોતાના સ્થાને યથાવત છે. ઇસ્લામિક રિપબ્લિક ટકી રહ્યું છે, ટ્રમ્પ, પ્રમુખ કે જેમણે એકવાર જેરુસલેમને બિનશરતી સમર્થનનું વચન આપ્યું હતું, તે G7 માટે ઇવિયન ગયા અને નેતન્યાહુના માથા પર તેહરાન સાથે કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આંકડાઓ આ અંગે ક્રૂર સ્પષ્ટતા સાથે બયાન આપે છે.

માર્ચ 2026 માં હાથ ધરવામાં આવેલા પ્યુ રિસર્ચ સેન્ટરના સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે, પુખ્ત વયના 60% અમેરિકન લોકો હવે ઇઝરાયેલ પ્રત્યે પ્રતિકૂળ દૃષ્ટિકોણ ધરાવે છે, જ્યારે માત્ર 37% લોકો જ તેને સદભાવથી જુએ છે – ઈઝરાયેલ માટે ગયા વર્ષ કરતાં આ બહુ મોટો નકારાત્મક તફાવત છે, જ્યારે 53% લોકો ઇઝરાયેલને નકારાત્મક રીતે જોતા હતા. ગેલપ મતદાન સહાનુભૂતિમાં પરિવર્તનની પુષ્ટિ કરે છે: 41% અમેરિકનો હવે પેલેસ્ટિનિયનો પ્રત્યે વધુ સહાનુભૂતિ ધરાવે છે, તેની સામે 36% જેઓ ઇઝરાયેલ માટે વધુ તરફેણમાં છે – 7 ઓક્ટોબર પહેલાની સ્થિતિથી નજીકમાં ઊલટું જ્યારે 54% ઇઝરાયેલને સમર્થન આપતા હતા અને માત્ર 31% પેલેસ્ટાઇનને સમર્થન આપતા હતા. સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક, 65% ડેમોક્રેટ્સ હવે કહે છે કે તેમની સહાનુભૂતિ પેલેસ્ટિનિયનો સાથે વધુ છે, જ્યારે માત્ર 17% ઇઝરાયેલ સાથે છે. આ કોઈ કામચલાઉ વધઘટ નથી. અમેરિકન જનતાએ તેની પોતાની આંખોથી જે જોયું છે તેના દ્વારા પેદા થયેલું આ એક માળખાકીય પરિવર્તન છે: ગાઝાનો વિનાશ, નાગરિક માળખાગત સુવિધાઓને લક્ષ્ય બનાવવું, અને ઈરાન યુદ્ધ કે જેણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને અબજો ડોલરનું નુકશાન કરાવ્યું અને મહિનાઓ સુધી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બંધ રહી, વૈશ્વિક અર્થતંત્રને તેના પાયા સુધી હચમચાવી નાખ્યું. ગ્રેટર ઇઝરાયેલ પ્રોજેક્ટ – પ્રાદેશિક જોડાણ અને કાયમી વસ્તી વિષયક વર્ચસ્વનું સ્વપ્ન કે જે નેતન્યાહુના ગઠબંધનને ચેતનવંતુ બનાવતું હતું, જે સ્મોટ્રીચ અને બેન-ગવીર જેવા જમણેરી પાગલ દ્વારા સંતૃપ્ત હતું – તેના દુશ્મનો દ્વારા નહીં, પરંતુ તેના પોતાના પરિણામો દ્વારા નાશ પામ્યું છે. ઇઝરાયેલ હવે તેના મુખ્ય આશ્રયદાતા માટે એક બોજ છે, અને અમેરિકન જનતાએ તે મુજબ તેનો ચુકાદો આપ્યો છે. પેલેસ્ટાઈન માટે છેલ્લી શ્રેષ્ઠ તક ઇઝરાયેલી વ્યૂહાત્મક નબળાઇ અને અમેરિકન જાહેર ભ્રમણાની આ ક્ષણમાંથી, એક અસાધારણ તક ઉભરી આવી છે – એક કે જે ઇતિહાસ બે વાર ઓફર કરી શકશે નહીં. 57% અમેરિકન પુખ્ત વયના લોકો હવે ઇઝરાયેલની સાથે સ્વતંત્ર પેલેસ્ટિનિયન રાજ્યની સ્થાપનાની તરફેણ કરે છે, જે 2 દાયકામાં સૌથી વધુ સમર્થન છે. સાર્વભૌમ પેલેસ્ટાઈનની રાજધાની તરીકે પૂર્વ જેરુસલેમ સાથેના વાસ્તવિક દ્વિ-રાજ્ય ઉકેલ માટેની રાજકીય પરિસ્થિતિઓ ક્યારેય આથી વધુ અનુકૂળ રહી નથી. હું સંપૂર્ણ વિશ્વાસ સાથે આ કહું છું: જો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ ક્ષણને પકડવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તેણે ફક્ત પેલેસ્ટિનિયન લોકો સાથે જ નહીં, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના મૂળભૂત ઉદ્દેશ સાથે દગો કર્યો ગણાશે. દરેક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવે છે, દરેક સિદ્ધાંતની ઘોષણા કરવામાં આવે છે, લોકોના સ્વ-નિર્ણયના અધિકાર વિશે હવે યુએનમાં આપવામાં આવેલું દરેક ભાષણ હોલો રેટરિક તરીકે ખુલ્લું પાડવામાં આવશે, સિવાય કે વિશ્વ સમુદાય હવે આ તાકીદ સાથે કાર્ય કરે. પરિમાણો સારી રીતે સ્થાપિત છે. 1967માં સરહદો સાથે પેલેસ્ટિનિયન રાજ્ય, પૂર્વ જેરૂસલેમ તેની રાજધાની તરીકે, શરણાર્થી પ્રશ્નનો ન્યાયી અને સંમત ઠરાવ, બંને લોકો માટે સુરક્ષાની આંતરરાષ્ટ્રીય ગેરંટી, પણ જેની ઉણપ રહી છે તે બ્લુપ્રિન્ટ ન્હોતી – તે રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ ન્હોતી, આ બધું હવે કદાચ ગતિશીલ થઈ રહ્યું છે. જ્યારે ઇઝરાયેલ નબળું પડી ગયું છે, જ્યારે અમેરિકન પ્રજાનો અભિપ્રાય નિર્ણાયક રીતે બદલાઈ ગયો છે, અને આ પ્રદેશ યુદ્ધથી થાકી ગયો છે ત્યારે કાયમી શાંતિ માટેની ભૂખ જાગી છે.

ઈરાન: મધ્ય પૂર્વનું ચીન : અહીં એ સત્ય છે કે પશ્ચિમી કોમેન્ટ્રીએ દાયકાઓથી પ્રતિબંધિત રેટરિક અને વૈચારિક ચિત્રને વ્યવસ્થિત રીતે દબાવી રાખ્યું હતું. ઈરાન એ પૃથ્વી પરના સૌથી વિરાટ મૂડી સ્ત્રોત માંહે એક છે. 93 મિલિયનથી વધુ લોકોની વસ્તી સાથે, ઈરાન ખંડીય સ્તરનું બજાર ધરાવે છે. નિર્ણાયક રીતે, આ એક જબરજસ્ત યુવા રાષ્ટ્ર છે: ઈરાનમાં સરેરાશ વય માત્ર 34.5 વર્ષ છે, અને સમગ્ર વસ્તીનો લગભગ અડધો ભાગ 35 વર્ષથી ઓછી છે – અસાધારણ પ્રમાણનો વસ્તી વિષયક ડિવિડન્ડ કે જેને શાસનના કોઈ પ્રતિબંધ દબાવી શકતું નથી અને કોઈ યુદ્ધ ઓલવી શકતું નથી. સાક્ષરતા દર આશ્ચર્યજનક 99% છે અને 2026 સુધીમાં, 25 થી 34 વર્ષની વયના અડધાથી વધુ ઇરાનીઓ સ્નાતકની ડિગ્રી અથવા તેથી વધુ ધારણ કરે છે – જે દેશ માટે સૌથી વધુ આર્થિક પ્રતિબંધો હેઠળ 47 વર્ષ પસાર કર્યા છે તે માટે એક નોંધપાત્ર શૈક્ષણિક સિદ્ધિ. ઉચ્ચ શિક્ષણ કાર્યક્રમોમાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 50% છે, અને તેઓ મેડિસિન, મૂળભૂત વિજ્ઞાન અને એન્જિનિયરિંગની બહારના મોટા ભાગના ક્ષેત્રોમાં બહુમતી છે – લગભગ 2 દાયકાથી મેડિસન અને વિજ્ઞાનમાં 65% કરતા વધુ વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો ધરાવે છે. ઈરાન એ માઓની ઘોષણાનો અવતાર છે કે “મહિલાઓ અડધું આકાશ ધરાવે છે.” આ નિષ્ફળ રાજ્યના આંકડા નથી. તે ઉચ્ચ શિક્ષણની સંસ્કૃતિના છે જેણે વિશ્વને બીજગણિત, અલ્ગોરિધમ, ખગોળશાસ્ત્ર અને સૌથી ઉત્કૃષ્ટ કવિતાઓ આપી છે. ખરીદ શક્તિની સમાનતા પર ઈરાનની જીડીપી પહેલાથી જ તેને વિશ્વની ટોચની 25 અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન આપે છે, અને હજુ તો તે પ્રતિબંધો હેઠળ છે, તેના તેલ ક્ષેત્રનું ગળું દબાવવામાં આવ્યું છે અને તેની નાણાકીય વ્યવસ્થા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાંથી કાપી નાખવામાં આવી છે. કલ્પના કરો કે જ્યારે તે પ્રતિબંધો હટાવવામાં આવશે ત્યારે તેની આવક મુક્તપણે વહેતી થશે, જ્યારે તેના એન્જિનિયરો અને વૈજ્ઞાનિકો અને ડૉક્ટરો વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં સંપૂર્ણ રીતે ભાગ લઈ શકશે, જ્યારે વિદેશી મૂડી 93 મિલિયન શિક્ષિત ગ્રાહકોના બજારમાં પૂરવામાં આવશે, જેઓ આ ક્ષણની ચોક્કસ રાહ જોઈ રહ્યા છે. ત્યારે આ વાત ક્યાં પહોંચશે. દુનિયાએ 4 દાયકામાં ચીનનું પરિવર્તન જોયું છે, 1985 થી જે ફુજિયન પ્રાંતના ઝિયામેનથી 3 કલાકના અંતરે આવેલ છે એ પ્રથમ સફરની છાપ મારી પર આજ સુધી રહી છે. હું ઈરાનમાં સમાન માળખાકીય સંભવિતતા જોઉં છું – શિક્ષિત વસ્તી, ઊંડો સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસ, પ્રાચીન સંસ્કૃતિ કે જે તેની પોતાની કિંમત જાણે છે, અને લોકોની અસાધારણ પ્રકારની ઉત્તેજિત ઉર્જા લાંબા સમયથી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં તેમનું યોગ્ય સ્થાન નકારતી હતી. જ્યારે ઈરાન ખુલશે, જ્યારે ચીન ખુલશે, ત્યારે વિશ્વ તેહરાન માટે બેલાઇન બનાવશે. અને તે જોઈએ.

ગલ્ફ સ્ટેટ્સ વ્યૂહાત્મક હબ્રિસ સાથે ગણતરી અને પછી યુએઈ અને બહેરીનનો મામલો છે. UAE એ છેલ્લા 15 વર્ષોમાં કોઈપણ ગલ્ફ રાજ્યની સૌથી મહત્વાકાંક્ષી અને પ્રાયોગિક વિદેશ નીતિ તરીકે વર્ણવેલ વિશ્લેષકોને અનુસરે છે – અમેરિકન નેતૃત્વ હેઠળ પ્રાદેશિક વ્યવસ્થાના સંપૂર્ણ પુનર્ગઠન પર શરત લગાવવી, ઈરાન સામે ઇઝરાયેલી સૈન્ય અને ગુપ્તચર ક્ષમતાનો લાભ ઉઠાવવો., અને અબ્રાહમ સમજૂતીને ભવ્ય વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિની પરાકાષ્ઠા તરીકે ગણવામાં આવે છે. સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કર્યા પછી, UAE એ UNRWA માટે તેની નાણાકીય સહાયમાં ઘટાડો કર્યો, ઇઝરાયેલ સાથે સંયુક્ત નૌકાદળ અને હવાઈ દળની કવાયત હાથ ધરવાનું શરૂ કર્યું, અને સોકોત્રાના યમન ટાપુ પર નવી બાંધવામાં આવેલી UAE સુવિધાઓમાંથી ઇઝરાયેલી લશ્કરી કામગીરીને મંજૂરી આપી છે. તે શરત હવે કહેવાય છે – અને હારી ગઈ છે. ગાઝા યુદ્ધે ગલ્ફ સરકારો અને તેમની પોતાની વસ્તી વચ્ચેના વિભાજનને વ્યાપક બનાવ્યું, અને પછી ઈરાન યુદ્ધે સમગ્ર પ્રદેશમાં એવો અહેસાસ ઉભો કર્યો કે તે ઇઝરાયેલ-ઈરાની સંઘર્ષ દ્વારા અસ્થિરતા તરફ ખેંચાઈ રહ્યું છે. ઈરાને દર્શાવ્યું કે તે અબ્રાહમ સમજૂતીના દેશો પર બળ અને દ્રઢતાથી હુમલો કરી શકે છે. યુએઈના બરાકા ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટને ફટકો પડ્યો હતો. હજારો મિસાઇલો અને ડ્રોન્સે અમેરિકન બેઝ હોસ્ટ કરતા ગલ્ફ રાજ્યોને નિશાન બનાવ્યા. નવા મધ્ય પૂર્વ માટે સુરક્ષા આર્કિટેક્ચર તરીકે વેચવામાં આવેલ અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ લક્ષ્યાંકિત નકશો સાબિત થયા. યુએઈ અને બહેરીન માટેનો ઊંડો પ્રશ્ન માત્ર તાજેતરની ખોટી ગણતરીઓમાંનો એક નથી. તે પાયાનો પ્રશ્ન છે. આ એવા રાજ્યો છે જેમના આર્થિક મોડલ વૈશ્વિક મૂડીના કૃત્રિમ એકાગ્રતા અને શહેર-રાજ્યોમાં વિદેશી મજૂરી પર આધારિત છે જે બહુ ઓછું ઉત્પાદન કરે છે અને ઘણું કાઢે છે. જ્યારે ઈરાન – તેના 93 મિલિયન લોકો, તેના એન્જિનિયરો, તેના ડોકટરો, તેની પ્રાચીન વ્યાપારી સંસ્કૃતિ, તેનું તેલ, તેનો ગેસ અને એશિયાના ક્રોસરોડ્સ પર તેની ભૌગોલિક સ્થિતિ – વિશ્વ માટે સંપૂર્ણ રીતે ખુલશે, ત્યારે અબુ ધાબી અને દુબઈની તુલનાત્મક દરખાસ્ત નોંધપાત્ર રીતે ઓછી આકર્ષક લાગશે. શા માટે તમારા પ્રાદેશિક હબને 10 મિલિયનના શહેર-રાજ્યમાંથી પસાર કરો, જેમાંના મોટાભાગના ક્ષણિક કામદારો છે જેનો દેશના ભવિષ્યમાં કોઈ હિસ્સો નથી, જ્યારે તમે ખંડીય ઊંડાણની વાસ્તવિક સંસ્કૃતિના અર્થતંત્રને ઍક્સેસ કરી શકો છો? ગલ્ફના રાજ્યો કે જેમણે તેમની ચિપ્સ કાયમી ઈરાની નિયંત્રણ અને ઇઝરાયેલી લશ્કરી વર્ચસ્વ પર મૂક્યા છે તે બંને ગણતરીઓ પર ખોટા સાબિત થયા છે. વ્યૂહાત્મક ગણતરી જે તેમની રાહ જોઈ રહી છે તે માત્ર રાજદ્વારી નથી. તે અસ્તિત્વ છે. નિષ્કર્ષ: વિશ્વ ફેરવાઈ ગયું ઈરાન શાંતિ સોદો, તેના મૂળમાં, ઐતિહાસિક સુધારાની ક્ષણ છે. લશ્કરી બળ અને આર્થિક ગળું દબાવીને 93 મિલિયન લોકોના રાષ્ટ્રને કાયમી ધોરણે ગૌણ બનાવવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો છે. ઇઝરાયેલના વર્ચસ્વ અને ગલ્ફ અનુપાલનની આસપાસ મધ્ય પૂર્વને ફરીથી આકાર આપવાનો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો છે. અને તે નિષ્ફળતામાંથી, એક વાસ્તવિક તક ઉભરી આવી છે – પેલેસ્ટિનિયન રાજ્યનો દરજ્જો, ઈરાની પુનરુજ્જીવન માટે અને કાયમી સંઘર્ષને બદલે વાટાઘાટો પર આધારિત પ્રાદેશિક વ્યવસ્થા માટે. દુનિયા ફેરવાઈ ગઈ છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું તેના નેતાઓ તેની સાથે વળવાની દ્રષ્ટિ ધરાવે છે.