ગીધોનો વિનાશ: એક દવાએ બદલી નાખેલું ભારતનું આકાશ

1980 આસપાસ ભારતમાં ચાર કરોડથી વધુ ગીધો હતા

ગીધોના વિનાશના પગલે શ્વાન અને ઉંદરોનો વધેલો ઉપદ્રવ આજ દી સુધી ભારતને સતાવી રહ્યો છે

ડૉ. મનીષ આચાર્ય : નેચરોપેથ

એક સમય હતો, જ્યારે ભારતના આકાશમાં ગીધોનું જાણે સામ્રાજ્ય હતું. એક અંદાઝ મુજબ 1980 પહેલા ભારતમાં ગીધોની સંખ્યા ચાર કરોડથી વધુ હતી.
ગામની બહાર કોઈ ગાય કે ભેંસનું મૃત્યુ થાય, રસ્તાની બાજુએ કોઈ પશુનું મૃતદેહ પડ્યું હોય કે જંગલમાં કોઈ મોટું પ્રાણી મૃત્યુ પામ્યું હોય, તો થોડા સમય પછી આકાશમાં ગોળ ગોળ ચક્કર લગાવતા ગીધો દેખાવા લાગતા. જાણે કુદરતની પોતાની સફાઈ વ્યવસ્થા કામે લાગી હોય! આ દ્રશ્ય તે સમયે ખૂબ હિંસક લાગતું પણ હવે સમજાય છે કે પ્રકૃતિની પ્રત્યેક હિંસા પાછળ કેવો ઊંડો અને ઉમદા કલ્યાણભાવ હોય છે.
આપણને સુંદર લાગતા પક્ષીઓની સૂચીમાં ગીધને ક્યારેય સ્થાન મળ્યું નથી. તેમનું શરીર, તેમનો ખોરાક અને જીવનશૈલી માનવીના મનમાં એક ખાસ અભાવ, સૂગ પેદા કરે છે, પરંતુ પ્રકૃતિમાં દરેક જીવનું મૂલ્ય તેની સુંદરતાથી નક્કી થતું નથી. ઘણી વખત જે જીવ આપણને અપ્રિય લાગે છે, તે પર્યાવરણ માટે અત્યંત જરૂરી હોય છે.
ગીધો તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
ધરતી પર રોજ હજજારો લાખો નાના મોટા જીવો દેહ છોડતા હોય છે, તેના મૃતદેહનો નિકાલ કરવાની વ્યવસ્થા સરકાર તો નથી કરતી તો કોણ કરે છે? વાસ્તવમાં આપણને જેમના માટે સૂગ છે તેવા આ ગીધો કુદરતના સફાઈ કામદાર છે. મૃત પશુઓના મૃતદેહ તત્કાળ ઓહિયા કરી જઈ તેઓ આપણી આસપાસના સમગ્ર વાતાવરણને સત્તત સ્વચ્છ રાખે છે, પરંતુ કેટલાક દાયકા પહેલા ભારતે એટલી જંગી સંખ્યામાં ગીધો ગુમાવ્યા કે પર્યાવરણીય સમતુલા હચમચી ઊઠી. અને જોવા જેવી વાત તો એ હતી કે કોઈને તેનો અણસાર સુધ્ધાં ન્હોતો કે શું થયું અને કેવી રીતે થયું!
આ મહાવિનાશ પાછળનું મુખ્ય કારણ હતી એક દવા, ડાયક્લોફેનાક સોડિયમ નામની એક દર્દ શામક દવા એટલે કે, પે ઇ ન કી લ ર!
આજથી 45 47 વર્ષ પહેલા ભારતનું આકાશ ગીધોથી ભરેલું હતું. 1980ના દાયકામાં તો ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં ગીધોના ઝુંડના ઝુંડ જોવા મળે એ સામાન્ય દૃશ્ય હતા. ખાસ કરીને Gyps સમૂહની ત્રણ પ્રજાતિઓ, ઓરિએન્ટલ વ્હાઇટ-બેક્ડ વલ્ચર, લોંગ-બિલ્ડ વલ્ચર અને સ્લેન્ડર-બિલ્ડ વલ્ચર, ગીધની આ પ્રજાતિ ભારતીય ઉપખંડમાં ઘણી ઘણી મોટી સંખ્યામાં જોવા મળતી હતી, પરંતુ 1990ના દાયકામાં કંઈક અસામાન્ય બનવા લાગ્યું…..ગીધો ઝડપથી મરવા લાગ્યા.

શરૂઆતમાં ગીધોના આટલી મોટી સંખ્યામાં મૃત્યુનું કારણ સ્પષ્ટ નહોતું. વૈજ્ઞાનિકોએ મૃત ગીધોની તપાસ શરૂ કરી ત્યારે વારંવાર એક જ પ્રકારનું ચિત્ર સામે આવવા લાગ્યું જેમાં તેમની કિડની કામ કરતી બંધ થઈ હોવાનું સમજાતું હતું અને શરીરના આંતરિક અંગોમાં યુરિક એસિડના સ્ફટિકો જમા થયા હોવાના સંકેતો સ્પષ્ટ થતા હતા. આ સ્થિતિને મેડિકલ પરિભાષામાં વિસેરલ ગાઉટ કહેવામાં આવે છે. પણ સવાલ હવે એ ઉભો થતો હતો કે હજારો લાખો ગીધોની કિડની એકસાથે કેમ નિષ્ફળ થઈ રહી હતી?
આ સવાલનો જવાબ ધીમે ધીમે મળ્યો!

ડાયક્લોફેનાક સોડિયમ એક NSAID દવા છે, જે માનવો ઉપરાંત પશુચિકિત્સામાં પશુઓના દુખાવા અને સોજા ઘટાડવા માટે વપરાતી હતી. ગાય ભેંસને પણ આ દવા છૂટથી આપવામાં આવતી હતી. ત્યારબાદ ડાયક્લોફેનિકનું લાંબા સમય સુધી સેવન કરનાર પશુનું જ્યારે મૃત્યુ થતું અને તેના મૃતદેહ ખુલ્લામાં પડી રહેતા ત્યારે ગીધોના ટોળા એ મૃતદેહ ખાવા ધસી આવતા.
આ રીતે પશુને આપવામાં આવેલી દવા ફૂડ ચેઇન મારફતે ગીધ સુધી પહોંચી પણ ગીધ માટે ડાયક્લોફેનાક અત્યંત કાતિલ સાબિત થઈ.
વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં જણાયું કે ડાયક્લોફેનાકના સંપર્કમાં આવેલા ગીધોમાં કિડની નિષ્ફળતા અને ત્યારબાદ મૃત્યુ થઈ શકે છે. અન્ય ઘરેલું પશુ માટે સામાન્ય ગણાતી દવાની માત્રા ગીધ માટે જીવલેણ બની હતી.
અહીં સૌથી ગંભીર બાબત એ હતી કે દરેક મૃત પશુમાં દવાના અવશેષ જોવા મળ્યા હતા તે ઉપરાંત થોડાં અન્ય રીતે ઝેરી મૃતદેહોએ પણ ગીધની મોટી વસ્તીને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડયુ હતું.

એક અભ્યાસ મુજબ, ગીધોની વસ્તીમાં થયેલા વિનાશક ઘટાડાને સમજાવવા માટે આશરે 130થી 760 મૃત પશુઓમાંથી માત્ર એકમાં પણ જીવલેણ ડાયક્લોફેનાક અવશેષ હોવો પૂરતો બની શકે હતો.
ગીધોની મંદ પ્રજનન ગતિ પણ આ સંકટને વધુ ગંભીર બનાવતી હતી. તેઓ ઝડપથી સંખ્યા વધારતા પક્ષીઓ નથી. એક જોડી સામાન્ય રીતે અન્ય પંખી યુગલ કરતા ઓછાં બચ્ચાંને જન્મ આપે છે. તેથી પુખ્ત ગીધોના મોટા પાયે મૃત્યુ પછી નવી પેઢી ઝડપથી ખાલી જગ્યા ભરી શકતી નથી.
પરિણામ અત્યંત ગંભીર આવ્યું.
1990થી 2007 વચ્ચેના સર્વેક્ષણોમાં ઓરિએન્ટલ વ્હાઇટ-બેક્ડ ગીધની સંખ્યામાં 99.9 ટકાથી વધુ ઘટાડો નોંધાયો. લોંગ-બિલ્ડ અને સ્લેન્ડર-બિલ્ડ ગીધની સંયુક્ત સંખ્યામાં પણ આશરે 96.8 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો.

2004 આસપાસ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોએ ડાયક્લોફેનાક અને ગીધોના મૃત્યુ વચ્ચેનો સંબંધ વધુ સ્પષ્ટ કરી દીધો. પાકિસ્તાનમાં થયેલા અભ્યાસો અને ત્યારબાદના પ્રયોગાત્મક સંશોધનોએ પણ દર્શાવ્યું કે ડાયક્લોફેનાકના અવશેષ ધરાવતા પશુઓના મૃતદેહ ગીધો માટે જીવલેણ બની શકે છે. આમ હવે રહસ્ય મોટાભાગે ઉકેલાઈ ગયું હતું. ભારતના કુલ લગભગ ચાર કરોડ ગીધોના મહાવિનાશમાં ડાયક્લોફેનાક મુખ્ય કારણ બની હતી.

ગીધો ગયા અને કુદરતનું ગણિત બદલાયું

વૈજ્ઞાનિકો, સંરક્ષણ સંસ્થાઓ અને પક્ષીપ્રેમીઓએ સરકાર સમક્ષ પશુચિકિત્સામાં ડાયક્લોફેનાકના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરી. અંતે 2006માં ભારતમાં પશુચિકિત્સા માટે ડાયક્લોફેનાકના ઉપયોગ સામે પ્રતિબંધ મૂકાયો. પરંતુ પ્રકૃતિને થયેલું નુકસાન સરકારી આદેશથી તરત સુધરતું નથી. પ્રતિબંધ પછી પણ કેટલાક સમય સુધી પશુઓના મૃતદેહોમાં ડાયક્લોફેનાકના અવશેષ જોવા મળતા રહ્યા. ત્યારબાદ તેની હાજરી અને સાંદ્રતામાં ઘટાડો થયો અને ગીધોની સંખ્યામાં ઘટાડાનો દર પણ ધીમો પડ્યો.

ગીધોની ગેરહાજરીથી બીજી સમસ્યા ઊભી થઈ.

મૃત પશુઓના શરીરનો નિકાલ ગાંધીના અભાવે અગાઉની જેમ ઝડપથી થતો ન્હોતો. આમ ખુલ્લામાં પડેલા મૃતદેહો બીજા scavengers માટે ખોરાક બન્યા. ખાસ કરીને રખડતા કૂતરાઓ માટે ખોરાકની ઉપલબ્ધતા વધી. આ મુદ્દો માત્ર ખોરાકની સ્પર્ધાનો નહોતો. મૃતદેહો લાંબા સમય સુધી ખુલ્લામાં પડ્યા રહેતાં સડવાની પ્રક્રિયા, પર્યાવરણમાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોની હાજરી અને માનવ આરોગ્ય સાથે જોડાયેલા જોખમો પણ મહત્વના બન્યા હતા. ગીધ સંરક્ષણ ક્ષેત્રે કામ કરતી Bombay Natural History Society, BNHS, પણ ગીધોની ગેરહાજરીને કારણે મૃત પશુઓના નિકાલ અને રખડતા કૂતરાઓ સાથે જોડાયેલા આરોગ્ય જોખમો અંગે નિસ્બત દર્શાવી હતી.
અહીં પ્રકૃતિનું એક સરળ ગણિત સમજાય છે,
એક જીવ માત્ર પોતાનું જીવન જીવતો નથી,
તે અનેક બીજા જીવો સાથે જોડાયેલો હોય છે. બીજા અનેક જીવોને નીભાવે છે.

ગીધોના વિનાશના કારણે મધ્યમ અને મોટા કદના પશુઓના મૃત દેહ ખાનારા પશુઓ ના રહ્યા. આ કામ હવે કૂતરા અને ઉંદરો કરવા લાગ્યા. આ નવા ભક્ષકોને વધુને વધુ ભક્ષણ મળવા લાગતા તેઓ રુષ્ટપુષ્ટ બન્યા અને પ્રજા જીવન પર તેનો ત્રાસ વધવા લાગ્યો. કૂતરાઓ માણસોને કરડવામા બેફામ બન્યા અને ઉંદરો ખેતી ધમરોળવા લાગ્યા. કુરૂપ દેખાતા ગીધો ખરેખર તો માનવજાત માટે મહાઉપકારક હતા, કારણ કે સાવ અનિચ્છનીય કચરાને પોતાનો ખોરાક બનાવી સામાન્ય જનજીવન પર કોઈ જફા પહોંચાડ્યા વીના તેઓ પડી રહેતા.
સરકારના જાગવા પછી હજુ આજ દી સુધી ગીધોની જૂની સંખ્યા પ્રાપ્ત થઈ શકી નથી!