શું વધુ ફાઇબર વાળો ખોરાક ખાવાથી વધુ લાભ મળે?

ડૉ.મનીષ આચાર્ય : નેચરોપેથ

ફાઇબરનું અગર પાચન થતું નથી તો શરીર માટે તે કઈ રીતે ઉપયોગી છે

ફાઇબર્સ વીશે કદી પણ ન સાંભળી હોય તેવી અદભુત વાતો

પાચન અને સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ આહારમાં ફાઇબર્સની મહત્તા અંગે ખૂબ ચર્ચાઓ થાય છે. ફાઇબર વાળો આહાર ગ્રહણ કરવા માટે ખૂબ દબાણો ઊભો કરવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે કપાસ કાગળ અને વનસ્પતિ આહાર મતથી
મળી આવતા ફાઇબર, એટલે કે આહારતંતુ જ્યારે એક જ છે ત્યારે આહાર ના ફાઇબર કઈ રીતે મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે? એક સવાલ એ પણ છે કે વનસ્પતિમાં રહેલા ફાઇબર વનસ્પતિને પોતાને જીવનના કયા તબક્કે કઈ રીતે
ઉપયોગી છે? હજુ એક સવાલ એ છે કે ફાઇબરનું જ્યારે શરીરમાં પાચન થતું નથી તો પછી એ ફાઇબર્સ માનવ શરીરને કઈ રીતે પોષણ આપે છે કે કઈ રીતે ઉપયોગી છે?

આ પ્રશ્નોમાં જીવવિજ્ઞાન, રસાયણશાસ્ત્ર, વનસ્પતિશાસ્ત્ર અને માનવ શરીરની કાર્યપદ્ધતિના કેટલાક અત્યંત રસપ્રદ પાસાં જોડાયેલાં છે. ખાસ કરીને પ્રાકૃતિક ચિકિત્સાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો આહારતંતુ એટલે કેડાયેટરી
ફાઇબરનું મહત્ત્વ સમજવા માટે કુદરતે વનસ્પતિઓમાં અને માનવ શરીરમાં કેવી વ્યવસ્થા કરી છે એ સમજવું જરૂરી છે.
અહીં સૌથી પહેલાં એક મૂળભૂત પ્રશ્નનો જવાબ સમજીએ. જે પદાર્થ કાગળ અને કપાસમાં જોવા મળે છે, એ જ પ્રકારનો પદાર્થ આપણે શાકભાજી, ફળો અને અનાજમાંથી ખાઈએ છીએ, તો આપણા શરીરને એમાંથી પોષણ કેવી
રીતે મળે છે? અને જો શરીર એને સંપૂર્ણપણે પચાવી શકતું નથી, તો એને ખાવાની સલાહ શા માટે આપવામાં આવે છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ ખરેખર રસપ્રદ છે.

વનસ્પતિ આહારમાં રહેલા ફાઇબર્સનું વિજ્ઞાન

કાગળ અને કપાસથી માનવ આંતરડાં સુધીની કુદરતી વ્યવસ્થા

1. કાગળ, કપાસ અને શાકભાજી વચ્ચેનું આશ્ચર્યજનક સામ્ય

આપણે રોજિંદા જીવનમાં કાગળનો ઉપયોગ લખવા માટે કરીએ છીએ, કપાસમાંથી કપડાં બનાવીએ છીએ અને શાકભાજી તથા ફળો ખાઈએ છીએ. ઉપરથી જોતાં આ ત્રણેય વસ્તુઓ એકબીજાથી તદ્દન અલગ લાગે છે. પરંતુ
તેમની અંદર એક મહત્ત્વનો જૈવિક પદાર્થ સમાયેલો છે. એનું નામ છે સેલ્યુલોઝ (Cellulose).
સેલ્યુલોઝ વનસ્પતિના કોષોની દીવાલનો મુખ્ય રચનાત્મક ઘટક છે. વનસ્પતિને ઊભી રહેવા, પોતાની રચના જાળવવા અને બાહ્ય દબાણ સામે ટકી રહેવા માટે સેલ્યુલોઝ મદદ કરે છે.
કપાસના રેસામાં સેલ્યુલોઝનું પ્રમાણ ઘણું ઊંચું હોય છે. કાગળ બનાવવા માટે વપરાતા લાકડાના રેસામાં પણ સેલ્યુલોઝ મુખ્ય ઘટકોમાંનો એક છે.
બીજી તરફ, લીલાં શાકભાજી, ફળો, કઠોળ અને આખાં અનાજમાં પણ સેલ્યુલોઝ સહિતના વિવિધ આહારતંતુઓ હોય છે.
અહીં એક મહત્ત્વની સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. આહારતંતુ એટલે માત્ર સેલ્યુલોઝ નહીં. હેમિસેલ્યુલોઝ, પેક્ટિન, બીટા-ગ્લુકેન અને અન્ય કેટલાંક વનસ્પતિજન્ય કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ પણ આહારતંતુઓમાં આવે છે. લિગ્નિન પણ આહારતંતુઓ
સાથે જોડાયેલો બિનકાર્બોહાઇડ્રેટ ઘટક છે.
આથી કાગળ, કપાસ અને શાકભાજી વચ્ચેનું સામ્ય મુખ્યત્વે વનસ્પતિના રચનાત્મક પદાર્થોમાં છે. પરંતુ આ ત્રણેય વસ્તુઓની રચના, પ્રક્રિયા અને ખાદ્યયોગ્યતા એકસરખી નથી.

2. વનસ્પતિને સેલ્યુલોઝની જરૂર શા માટે પડે છે?

વનસ્પતિ પાસે મનુષ્યની જેમ હાડકાં નથી. એના શરીરને આકાર આપવા, પાંદડાંને ફેલાયેલાં રાખવા, થડને મજબૂતી આપવા અને કોષોની સુરક્ષા માટે એક મજબૂત માળખાની જરૂર પડે છે.
સેલ્યુલોઝ આ જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
સેલ્યુલોઝ ગ્લુકોઝ નામની સાદી શર્કરાના અણુઓથી બનેલો લાંબો અણુસમૂહ છે. આ ગ્લુકોઝના અણુઓ એક ખાસ પ્રકારના રાસાયણિક બંધથી જોડાયેલા હોય છે. પરિણામે લાંબી સાંકળો બને છે. આવી અનેક સાંકળો એકબીજા
સાથે જોડાઈને મજબૂત રેસાદાર માળખું બનાવે છે.
આ માળખું વનસ્પતિના કોષોને મજબૂતી આપે છે.
આપણે ઉદાહરણ તરીકે પાલકના પાન, ગાજર, દૂધી કે વૃક્ષના થડને જોઈએ. દરેકની રચના અલગ છે, પરંતુ તેમના કોષોની દીવાલોમાં સેલ્યુલોઝ સહિતના રચનાત્મક પદાર્થોનો ફાળો હોય છે.

વનસ્પતિ માટે સેલ્યુલોઝ માત્ર બિનજરૂરી બાકી રહેલો પદાર્થ નથી. એના અસ્તિત્વ અને રચનાનો એક આવશ્યક ભાગ છે.

સેલ્યુલોઝ વનસ્પતિને કઈ રીતે મદદ કરે છે?

– કોષોની દીવાલને મજબૂતી આપે છે.
– વનસ્પતિને આકાર જાળવવામાં મદદ કરે છે.
– કોષો પર પડતા દબાણ સામે માળખાકીય આધાર આપે છે.
– વનસ્પતિના વિવિધ ભાગોની રચનાત્મક અખંડિતતા જાળવે છે.

આ રીતે કુદરતે એક જ પ્રકારના પદાર્થનો ઉપયોગ કરીને વનસ્પતિને મજબૂત બનાવવાની વ્યવસ્થા કરી છે.

3. સેલ્યુલોઝ ગ્લુકોઝથી બને છે, તો શરીર એને પચાવી કેમ શકતું નથી?

અહીં રસાયણશાસ્ત્રનો એક સુંદર પાઠ છુપાયેલો છે.
સેલ્યુલોઝ અને સ્ટાર્ચ બંને ગ્લુકોઝના અણુઓથી બનેલા છે. છતાં માનવ શરીર સ્ટાર્ચને પચાવી શકે છે, જ્યારે સેલ્યુલોઝને સામાન્ય રીતે પચાવી શકતું નથી.
આનો અર્થ એવો નથી કે બંને પદાર્થોની રચના એકસરખી છે.
સ્ટાર્ચમાં ગ્લુકોઝના અણુઓ મુખ્યત્વે આલ્ફા પ્રકારના બંધથી જોડાયેલા હોય છે. સેલ્યુલોઝમાં ગ્લુકોઝના અણુઓ બીટા-૧,૪ ગ્લાઇકોસિડિક બંધથી જોડાયેલા હોય છે.
આ નાનો દેખાતો રાસાયણિક તફાવત પાચનની દૃષ્ટિએ મોટો તફાવત સર્જે છે.
માનવ શરીરમાં સ્ટાર્ચને તોડવા માટે એમિલેઝ સહિતનાં પાચક ઉત્સેચકો હોય છે. લાળ અને સ્વાદુપિંડમાંથી મળતા એમિલેઝ સ્ટાર્ચના પાચનમાં મદદ કરે છે. આંતરડાંમાં અન્ય ઉત્સેચકો આ પ્રક્રિયાને આગળ વધારે છે.
પરંતુ માનવ શરીરમાં સેલ્યુલોઝના બીટા-૧,૪ બંધને અસરકારક રીતે તોડવા માટે જરૂરી સેલ્યુલેઝ ઉત્સેચકનો અભાવ છે.
આથી સેલ્યુલોઝના મોટા ભાગનો પાચન માર્ગમાં સંપૂર્ણ ભંગ થતો નથી.
અહીંથી એક મહત્ત્વનો સિદ્ધાંત સમજાય છે:
કોઈ પદાર્થ કયા અણુઓથી બનેલો છે એટલું જ મહત્ત્વનું નથી. એ અણુઓ કઈ રીતે જોડાયેલા છે અને શરીરમાં એ બંધને તોડી શકે એવા ઉત્સેચકો છે કે નહીં, એ પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
આથી ગ્લુકોઝથી બનેલા હોવા છતાં સ્ટાર્ચ અને સેલ્યુલોઝ શરીરમાં અલગ રીતે વર્તે છે.

4. તો શું આહારતંતુ શરીરને કોઈ પોષણ આપતું જ નથી?

ના. ફાઇબરને માત્ર પચ્યા વગર બહાર નીકળી જતો કચરો માનવો એ મોટી ભૂલ છે.
ફાઇબર્સના કેટલાક પ્રકારો શરીરના પાચનતંત્રમાં સીધી રીતે પચતા નથી, પરંતુ એના ઘણા પ્રકારો આંતરડાંમાં રહેતા સૂક્ષ્મજીવો માટે ઉપયોગી બને છે.
આપણા મોટા આંતરડામાં અબજો સૂક્ષ્મજીવો રહે છે. આ સમુદાયને આંતરડાંનો માઇક્રોબાયોમ કહેવામાં આવે છે.
આ સૂક્ષ્મજીવોમાં અમુક એવા પણ હોય છે, જે માનવ પાચક ઉત્સેચકો ન તોડી શકે એવા વનસ્પતિજન્ય કાર્બોહાઇડ્રેટ્સને તોડી શકે છે.
આ પ્રક્રિયાને ફર્મેન્ટેશન એટલે કે આથવણ કહેવામાં આવે છે.
આથવણ દરમિયાન સૂક્ષ્મજીવો વિવિધ પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે. એમાં શોર્ટ-ચેઇન ફેટી એસિડ્સ એટલે કે ટૂંકી સાંકળવાળા ફેટી એસિડ્સનો સમાવેશ થાય છે. ખાસ કરીને એસિટેટ, પ્રોપિયોનેટ અને બ્યુટિરેટ મહત્ત્વના છે.

બ્યુટિરેટ મોટા આંતરડાના કોષો માટે ઊર્જાનો અગત્યનો સ્રોત છે. આ ઉપરાંત શોર્ટ-ચેઇન ફેટી એસિડ્સ આંતરડાંની દીવાલની કામગીરી, સ્થાનિક રોગપ્રતિકારક પ્રક્રિયાઓ અને ચયાપચયના કેટલાક પાસાંઓને પ્રભાવિત કરે છે.
જોકે, દરેક પ્રકારના આહારતંતુનું આથવણ સરખું થતું નથી. કેટલાક તંતુઓ ઝડપથી આથવે છે, જ્યારે સેલ્યુલોઝ જેવા કેટલાક તંતુઓનું આથવણ ધીમું અને મર્યાદિત હોય છે.
આથી ફાઇબર્સની અસર એના પ્રકાર, પ્રમાણ અને વ્યક્તિના આંતરડાના માઇક્રોબાયોમ પર આધાર રાખે છે.

5. ફાઇબર્સના બે મુખ્ય પ્રકાર

ફાઇબર્સને સમજવા માટે એને બે સામાન્ય શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકાય છે.

A. દ્રાવ્ય ફાઇબર્સ

દ્રાવ્ય આહારતંતુ પાણી સાથે ભળીને જેલ જેવો પદાર્થ બનાવી શકે છે. એના કેટલાક પ્રકારો આંતરડાંમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સારી રીતે આથવવામાં આવે છે.
આહારના આવા તંતુઓ ઓટ્સ, જવ, કઠોળ, સફરજન, સાઇટ્રસ ફળો અને કેટલાંક શાકભાજીમાં જોવા મળે છે.
તેના મુખ્ય લાભોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:

– કેટલાક પ્રકારના દ્રાવ્ય તંતુઓ ભોજન પછી લોહીમાં ગ્લુકોઝ વધવાની ગતિ ધીમી કરવામાં મદદ કરે છે.
– ઓટ્સ અને જવમાં રહેલા બીટા-ગ્લુકેન જેવા તંતુઓ એલડીએલ કોલેસ્ટેરોલ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે.
– કેટલાક દ્રાવ્ય તંતુઓ આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવો માટે સારો ખોરાક પૂરો પાડે છે.
– પાણી શોષીને જેલ બનાવતા તંતુઓ પેટ ભરેલું હોવાની લાગણી વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
પરંતુ દરેક દ્રાવ્ય તંતુની અસર સરખી હોતી નથી. પરિણામ માટે તંતુનો ચોક્કસ પ્રકાર અને પ્રમાણ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

B. અદ્રાવ્ય ફાઇબર

અદ્રાવ્ય ફાઇબર્સ પાણીમાં સરળતાથી ઓગળતા નથી. એ મળના જથ્થા અને રચનામાં ફાળો આપે છે. કેટલાક પ્રકારો આંતરડાંમાંથી મળ પસાર થવામાં મદદ કરે છે.

આવા તંતુઓ ઘઉંના થૂલામાં, આખાં અનાજમાં, કેટલાંક શાકભાજીમાં, ફળોની છાલમાં અને વિવિધ વનસ્પતિજન્ય ખોરાકમાં જોવા મળે છે.

એના મુખ્ય કાર્યો આ પ્રમાણે છે:

– મળના જથ્થામાં વધારો કરવો.
– મળની રચના અને પાણીના પ્રમાણને પ્રભાવિત કરવું.
– આંતરડાંની ગતિને નિયમિત કરવામાં મદદ કરવી.
– કબજિયાતનું જોખમ ઘટાડવામાં ફાળો આપવો.
અહીં પણ એક બાબત યાદ રાખવી જોઈએ. અદ્રાવ્ય તંતુઓની અસર પાણીના સેવન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ખોરાકના અન્ય ઘટકો અને વ્યક્તિની આંતરડાની સ્થિતિ પર આધાર રાખે છે.
આ ઉપરાંત, બધા આહારતંતુઓને માત્ર આ બે શ્રેણીઓમાં સંપૂર્ણ રીતે સમાવી શકાતા નથી. અનેક તંતુઓના ગુણધર્મો એકબીજા સાથે મળતા આવે છે.

6. ફાઇબર આંતરડાંના સૂક્ષ્મજીવોને પોષે છે

આહારતંતુની સૌથી રસપ્રદ ભૂમિકાઓમાંની એક છે આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવોને ખોરાક પૂરો પાડવો.
આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ, એમાંથી મોટાભાગનાં પોષક તત્ત્વો નાના આંતરડામાં શોષાઈ જાય છે. પરંતુ કેટલાક વનસ્પતિજન્ય કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું સંપૂર્ણ પાચન ત્યાં થતું નથી.
આ પદાર્થો મોટા આંતરડા સુધી પહોંચે છે.
ત્યાં હાજર સૂક્ષ્મજીવોમાંના કેટલાક આ તંતુઓનો ઉપયોગ પોતાની ઊર્જા મેળવવા માટે કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં વિવિધ ચયાપચયજન્ય પદાર્થો ઉત્પન્ન થાય છે.

શોર્ટ-ચેઇન ફેટી એસિડ્સ ઉપરાંત, આથવણ દરમિયાન વાયુઓ પણ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. આથી કેટલાક લોકોને વધુ તંતુવાળો ખોરાક શરૂ કરતાં ગેસ, પેટ ફૂલવું અથવા અસ્વસ્થતા અનુભવાય છે.
સામાન્ય રીતે ખોરાકમાં તંતુનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે વધારવાથી અને પૂરતું પાણી પીવાથી શરીરને અનુકૂળ થવામાં મદદ મળે છે.
અહીં એક રસપ્રદ પરસ્પર સંબંધ જોવા મળે છે.
મનુષ્ય વનસ્પતિજન્ય ખોરાક ખાય છે. શરીર એના કેટલાક ભાગો પચાવે છે અને કેટલાક ભાગો મોટા આંતરડા સુધી પહોંચાડે છે. ત્યાં સૂક્ષ્મજીવો એ પદાર્થોમાંથી ઊર્જા મેળવે છે અને બદલામાં એવા પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે, જે
મનુષ્યના આંતરડાના સ્વાસ્થ્યમાં ફાળો આપે છે.
આને મનુષ્ય અને તેના આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવો વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધના એક ઉદાહરણ તરીકે સમજી શકાય.
પરંતુ દરેક સૂક્ષ્મજીવ લાભદાયક જ હોય એવું નથી. માઇક્રોબાયોમની અસર એમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવોના પ્રકારો, તેમની પરસ્પર ક્રિયાઓ, ખોરાક અને વ્યક્તિના આરોગ્ય પર આધારિત હોય છે.

7. શરીર સંપૂર્ણપણે પચાવી ન શકે એવી વસ્તુ ખાવાથી શું લાભ?

હવે મૂળ પ્રશ્ન પર પાછા આવીએ.

જો શરીર આહારતંતુને સંપૂર્ણપણે પચાવી શકતું નથી, તો એને ખાવાની સલાહ શા માટે આપવામાં આવે છે?

કારણ કે પાચન અને ઉપયોગિતા એક જ બાબત નથી.

ફાઇબરના લાભો સમજવા માટે નીચેની ચાર બાબતો મહત્ત્વની છે.

પ્રથમ, મળની નિયમિતતા.

કેટલાક ફાઇબર મળનો જથ્થો વધારે છે અને એની રચનામાં ફેરફાર કરે છે. આથી મળત્યાગ સરળ બનવામાં મદદ મળે છે. પૂરતું પાણી અને યોગ્ય શારીરિક પ્રવૃત્તિ પણ જરૂરી છે.
બીજું, આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવોનું પોષણ.
કેટલાક તંતુઓ આંતરડાના લાભદાયક સૂક્ષ્મજીવો માટે ખોરાકનું કામ કરે છે. આથવણ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા પદાર્થો આંતરડાની દીવાલ અને શરીરની કેટલીક ચયાપચય પ્રક્રિયાઓમાં ફાળો આપે છે.
ત્રીજું, લોહીમાં ગ્લુકોઝનું નિયંત્રણ.

કેટલાક દ્રાવ્ય તંતુઓ ખોરાકના પાચન અને ગ્લુકોઝના શોષણની ગતિ ધીમી કરે છે. પરિણામે ભોજન પછી લોહીમાં ગ્લુકોઝ વધવાની ગતિ ઓછી થઈ શકે છે.
ચોથું, કોલેસ્ટેરોલ અને લાંબા ગાળાનું આરોગ્ય.
ઓટ્સ અને જવમાં રહેલા બીટા-ગ્લુકેન જેવા ચોક્કસ તંતુઓ લોહીમાં એલડીએલ કોલેસ્ટેરોલ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. તંતુયુક્ત આખાં અનાજ, કઠોળ, ફળો અને શાકભાજીથી ભરપૂર આહાર હૃદયરોગ, પ્રકાર-૨ ડાયાબિટીસ
અને કોલોરેક્ટલ કેન્સર સહિતની કેટલીક લાંબા ગાળાની આરોગ્ય સમસ્યાઓના ઓછા જોખમ સાથે સંકળાયેલો છે. આવા સંબંધોમાં સમગ્ર આહારની ગુણવત્તા, જીવનશૈલી અને અન્ય પરિબળો પણ ભાગ ભજવે છે.
આથી ફાઇબર્સને માત્ર ઊર્જા મેળવવાના માપદંડથી જોવો યોગ્ય નથી. એની ઉપયોગિતા પાચન, આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવો અને શરીરની ચયાપચય પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલી છે.

8. શું વધુ ફાઇબર વાળો ખોરાક ખાવાથી વધુ લાભ મળે?

ફાઇબર્સ આરોગ્ય માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિએ એકસરખું પ્રમાણ લેવું જોઈએ એવું નથી.
જો કોઈ વ્યક્તિ અચાનક ખૂબ વધારે ફાઇબર વાળો ખોરાક શરૂ કરે, તો પેટ ફૂલવું, ગેસ, પેટમાં દુખાવો અથવા મળની આદતમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
આંતરડાની કેટલીક બીમારીઓમાં ચોક્કસ પ્રકારના તંતુઓ મર્યાદિત કરવાની જરૂર પણ પડી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આંતરડામાં સંકોચન અથવા અવરોધનું જોખમ ધરાવતા કેટલાક દર્દીઓ માટે ઊંચા પ્રમાણમાં અદ્રાવ્ય
તંતુઓ યોગ્ય ન હોય. આવી સ્થિતિમાં તબીબી સલાહ જરૂરી છે.
સામાન્ય સ્વસ્થ પુખ્ત વ્યક્તિ માટે ફળો, શાકભાજી, કઠોળ, આખાં અનાજ, સૂકા મેવા અને બીજમાંથી વિવિધ પ્રકારના આહારતંતુ મેળવવાનો અભિગમ યોગ્ય છે.
ફાઇબર્સનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે વધારવું અને પૂરતું પાણી પીવું ઉપયોગી રહે છે.
ભારતીય આહારમાં દાળ, ચણા, મગ, મઠ, રાજમા, શાકભાજી, ફળો અને આખાં અનાજનો સમાવેશ કરીને વિવિધ પ્રકારના તંતુ મેળવી શકાય છે.

પરંતુ માત્ર આહારતંતુના આંકડા પાછળ દોડવાને બદલે આખા ખોરાકની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપવું વધુ યોગ્ય છે.

9. કુદરતે મનુષ્ય માટે કઈ વ્યવસ્થા કરી છે?

પ્રાકૃતિક ચિકિત્સાના દૃષ્ટિકોણથી આ વિષયમાં વિચારવા જેવી કેટલીક બાબતો છે.
વનસ્પતિ પોતાનું માળખું જાળવવા માટે સેલ્યુલોઝ બનાવે છે. મનુષ્ય આ વનસ્પતિને ખોરાક તરીકે સ્વીકારે છે. મનુષ્યનું પાચનતંત્ર વનસ્પતિના બધા ઘટકોને સમાન રીતે પચાવતું નથી. છતાં જે ઘટકોનું સંપૂર્ણ પાચન થતું
નથી, તેમાંથી કેટલાક આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

આમ ખોરાક અને શરીર વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર ખોરાકને તોડીને પોષક તત્ત્વો શોષી લેવાની પ્રક્રિયા પૂરતો સીમિત નથી.
આપણા શરીરમાં વિવિધ અંગો, ઉત્સેચકો, સૂક્ષ્મજીવો અને ચયાપચયની પ્રક્રિયાઓ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે.
આ વ્યવસ્થાને સમજવા માટે કુદરતની કાર્યપદ્ધતિનો અભ્યાસ કરવો ઉપયોગી છે. સાથે સાથે વૈજ્ઞાનિક પુરાવા, વ્યક્તિગત આરોગ્યની સ્થિતિ અને સારવારની જરૂરિયાતોને પણ ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
પ્રાકૃતિક ચિકિત્સામાં આહારનું મહત્ત્વ સ્વીકારતાં એક બાબત સ્પષ્ટ રાખવી જરૂરી છે. ફાઇબર સ્વાસ્થ્ય જાળવવામાં મદદરૂપ છે, પરંતુ એ દરેક રોગનો ઉપચાર નથી. ગંભીર ચેપ, આંતરડાના અવરોધ અને અન્ય તબીબી
કટોકટીઓમાં યોગ્ય તબીબી સારવાર જરૂરી છે.

કુદરતી પ્રક્રિયાઓને સમજવાનો અર્થ સારવારની જરૂરિયાતને અવગણવાનો નથી. એનો અર્થ શરીરની સામાન્ય કાર્યપદ્ધતિને સમજવી અને જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં આરોગ્યને ટેકો આપતી જીવનશૈલી અપનાવવી છે.

આમ હવે આપણા મૂળભૂત પ્રશ્નના જવાબ સ્પષ્ટ થાય છે.
કાગળ, કપાસ અને શાકભાજીમાં સેલ્યુલોઝ સહિતના વનસ્પતિજન્ય રચનાત્મક પદાર્થો જોવા મળે છે. સેલ્યુલોઝ વનસ્પતિને મજબૂતી આપે છે. માનવ શરીરમાં સેલ્યુલોઝના પાચન માટે જરૂરી સેલ્યુલેઝ ઉત્સેચકનો અભાવ
હોવાથી એનું સંપૂર્ણ પાચન થતું નથી.
પરંતુ શરીર કોઈ પદાર્થને સંપૂર્ણપણે પચાવી ન શકે એટલે એ પદાર્થ નકામો છે એવો અર્થ થતો નથી.
ફાઇબર્સ મળની રચના અને નિયમિતતા જાળવવામાં મદદ કરે છે. એના કેટલાક પ્રકારો આંતરડાના સૂક્ષ્મજીવો માટે ખોરાક બને છે. એમાંથી ઉત્પન્ન થતા પદાર્થો આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય અને ચયાપચયની કેટલીક પ્રક્રિયાઓમાં
ફાળો આપે છે.
આથી ફાઇબરને સમજવા માટે એક જ વાત યાદ રાખવી જોઈએ.
ખોરાકનું મહત્ત્વ માત્ર એમાં રહેલી કેલરી કે શરીર દ્વારા સીધા શોષી લેવાતા પોષક તત્ત્વોમાં નથી. ખોરાકના કેટલાક ઘટકો આપણા શરીરમાં રહેતા સૂક્ષ્મજીવોને પોષણ આપે છે અને આપણા પાચનતંત્રની કાર્યપદ્ધતિને ટેકો આપે
છે.
ફાઇબરના વિજ્ઞાનનો આ જ સહુથી વધુ રસપ્રદ બોધ છે.