ગુજરાતીઓમાં અળખામણું પણ અનેક ગુણોના ભંડાર સમું કોળું

ડૉ.મનીષ આચાર્ય : નેચરોપેથ

કોળાથી પણ વધુ ગુણો તો કોળાના બીજ ધરાવે છે

સંધિવાથી લઈ કેન્સર સુધીના રોગની સારવારને તે સરળ કરી શકે છે

પુરા વિશ્વમાં ગુજરાતીઓ સિવાય ભારતના બધા જ રાજ્યો અને દુનિયાના તમામ દેશની હિન્દુ સહિતની તમામ પ્રજા કોઈ જ ક્ષોભ વીના છૂટથી બારે માસ નિયમિત કોળું ખાય છે.
જગતના કેટલાક સહુથી વધુ પોષણ સમૃદ્ધ શાકમાં કોળા અને પરવળનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ અફસોસ કે આપણે ગુજરાતીઓ ધાર્મિક માન્યતાથી કોળું ખાતા નથી. કોળું અને કોળાના બી અદભુત સ્વાસ્થ્ય રહસ્યનો ખજાનો છે.
આપણે તો ધાર્મિક ગેરસમજના કારણે કોળું જ ખાતા નથી પરંતુ સ્વાસ્થ્યની દૃષ્ટિએ કોળું ખરેખર ખાવા જેવી ચીજ છે. તેના અઢળક સ્વાસ્થ્ય લાભો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને દક્ષિણના તમામ રાજ્યો સહિત ભારતના બીજા પણ અનેક રાજ્યોમાં કોળાનો ભરપૂર ઉપયોગ થાય છે. ધાર્મિક માન્યતા ને અનુલક્ષીને ગુજરાતમાં કોળું ખવાતું નથી પરંતુ સત્ય છે કે રામાયણ ભાગવત મહાભારત કે સનાતન ધર્મના કોઈપણ ગ્રંથમાં કોળાનો નિષેધ ફરમાવતી કે કોળાની ટીકા કરતી કોઈ વાત ક્યાંય જોવા મળતી નથી. ભારત ઉપરાંત જાપાન અને એશિયાના બીજા દેશોમાં પણ ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે કોળાનો મોટો ઉપયોગ થાય છે પશ્ચિમમાં તો કોળાની બહુ બોલવાના છે. પશ્ચિમના દેશોમાં કોળાને કેન્દ્રમાં રાખતો એક ખાસ તહેવાર પણ હોય છે. કોળું પોતે તો અનેક લાભ આપે છે તે ઉપરાંત કોળાના બીજમાં વિશિષ્ટ પોષણ ક્ષમતા હોય છે. તે ખુબ સ્વાદિષ્ટ પણ હોય છે. તેના અનેક સ્વાસ્થ્ય લાભો છે. તે પ્રજનન ક્ષમતા વધારે છે. હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય આપે છે અને શરીરમાં સ્યુગરના નિયંત્રણમાં અસરકારક કામગીરી કરે છે.
કોળાના બીજ ભલે નાનું હોય પરંતુ તે મૂલ્યવાન પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ હોય છે. તે માત્ર થોડી માત્રામાં ખાવાથી તમને તંદુરસ્ત ચરબી, મેગ્નેશિયમ અને જસતની નોંધપાત્ર માત્રા મળી શકે છે. તે હૃદયની સ્થિતિ સુધારે છે, પ્રોસ્ટેટ સ્વાસ્થ્ય પ્રદાન કરે છે અને અમુક પ્રકારના કેન્સર સામે પણ અદભૂત રક્ષણ આપે છે.
અહીં કોળાના બીજના કેટલાક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્વાસ્થ્ય લાભોની સંક્ષિપ્તમાં ચર્ચા રજૂ કરી રહ્યો છું. આ તમામ વાતો વિજ્ઞાન દ્વારા સમર્થિત છે.

તે અમૂલ્ય પોષક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે
કોળાના બીજ માટે મેક્સીકન સ્પેનિશ શબ્દ “પેપિટાસ” નો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આંકાવાળા કોળાના સખત સફેદ બીજથી વિપરીત રીતે સુપરમાર્કેટમાં મળતા કોળાના બીજમાં મોટા ભાગે શેલ હોતું નથી.
આ શેલ-મુક્ત બીજ લીલા, સપાટ અને અંડાકાર હોય છે.
એક ઔંસ (ઓઝ), અથવા 28 ગ્રામશેલ-મુક્ત કોળાના બીજમાં આશરે 160 કેલરી હોય છે, જે મુખ્યત્વે ચરબી અને પ્રોટીનમાથી હોય છે.
વધુમાં, 1-oz (28-g) સર્વિંગમાં નીચેના પોષક તત્વો હોય છે.

કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ: 3 ગ્રામ
પ્રોટીન: 8.6 ગ્રામ
ચરબી: 14 ગ્રામ
ફાઇબર: 1.7 ગ્રામ
મેંગેનીઝ: દૈનિક મૂલ્યના 56%
કોપર: 42%
મેગ્નેશિયમ: 40%
ફોસ્ફરસ: 28%
ઝીંક: 20%
આયર્ન: 14%
ઉપર સૂચિબદ્ધ પોષક તત્ત્વો ઉપરાંત, કોળાના બીજમાં કેટલાક એન્ટીઑકિસડન્ટો અને ઓછી માત્રામાં પોટેશિયમ, રિબોફ્લેવિન અને ફોલેટ પણ હોય છે.

એન્ટીઑકિસડન્ટોની ઉચ્ચ માત્રા ધરાવે છે
કોળાના બીજમાં ફ્લેવોનોઈડ્સ અને ફેનોલિક એસિડ જેવા એન્ટીઓક્સીડેન્ટ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તેમાં વિટામીન E અને કેરોટીનોઈડ્સ પણ ઓછી માત્રામાં હોય છે.
આ એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ આપણા શરીરમાં ઘસારો પેદા કરતી જે દહાડી પ્રક્રિયા ચાલતી હોય છે તેને ઘટાડી શકે છે અને શરીરના કોષોને હાનિકારક ફ્રી રેડિકલથી સુરક્ષિત કરી શકે છે. આ કારણોસર એન્ટીઑકિસડન્ટોથી સમૃદ્ધ ખોરાકનું સેવન કરવાથી ઘણા રોગો સામે રક્ષણ મળે છે.
એવું માનવામાં આવે છે કે કોળાના બીજમાં એન્ટીઑકિસડન્ટોનું ઉચ્ચ સ્તર આરોગ્ય પર તેમની હકારાત્મક અસરો માટે ઘણી મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

અભ્યાસમાં કોળાના બીજના તેલથી સંધિવાવાળા દર્દીઓને આડઅસર વીના શરીરમાં દાહની પ્રક્રિયા ઘટાડી શકાય હતી. જ્યારે દાહ વિરોધી રાસાયણિક દવાઓ આપવામાં આવે છે ત્યારે શરીરમાં પ્રતિકૂળ અસરો પેદા કરે છે

ચોક્કસ કેન્સરના જોખમમાં ઘટાડો કરવા સાથે કોળાના બીજ પ્રતિકારક શક્તિ સુધારે છે.

કેટલાક સંશોધનો સૂચવે છે કે કોળાના બીજમાં રહેલા વિશિષ્ટ સંયોજનો કેન્સરની વૃદ્ધિ સામે રક્ષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
હકીકતમાં, 2012 ના અવલોકન અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે કોળાના બીજ ખાવાથી પોસ્ટમેનોપોઝલ સ્ત્રીઓમાં સ્તન કેન્સરનું જોખમ ઘટે છે.
અન્ય અભ્યાસો સૂચવે છે કે કોળાના બીજમાં રહેલા લિગ્નાન્સ સ્તન કેન્સરને રોકવા અને સારવારમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
એક ટેસ્ટ-ટ્યુબ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે કોળાના બીજના અર્કમાં પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના કોષોના વિકાસ અને ફેલાવાને અટકાવવાની ક્ષમતા છે.

પ્રોસ્ટેટ અને મૂત્રાશયના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો

કોળાના બીજ પ્રોસ્ટેટિક હાયપરપ્લાસિયા (BPH) ના લક્ષણોને દૂર કરવામાં મદદ કરી શકે છે, આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ વિસ્તરે છે, જેના કારણે પેશાબની સમસ્યા થાય છે.

કેટલાક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ બીજ ખાવાથી BPH સાથે સંકળાયેલા લક્ષણોમાં ઘટાડો થાય છે.
2021ના અભ્યાસમાં, કોળાના બીજના તેલનો વપરાશ લક્ષણો ઘટાડવામાં અને BPH ધરાવતા અનેક લોકોમાં જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં સક્ષમ પુરવાર થયું હતું. વધુમાં, કોળાના બીજનું તેલ ઓછી નકારાત્મક આડઅસરો ધરાવતું હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. સંશોધન સૂચવે છે કે કોળાના બીજ અથવા તેના ઉત્પાદનોને પૂરક તરીકે લેવાથી મૂત્રાશયની અતિશય સક્રિયતાના લક્ષણોની સારવાર કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

ઓવરએક્ટિવ મૂત્રાશય ધરાવતા 1450 લોકો પરના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું હતું કે દરરોજ 10 ગ્રામ કોળાના બીજનું તેલ લેવાથી પેશાબની કામગીરીમાં સુધારો થાય છે.

મેગ્નેશિયમની માત્રામાં નોંધપાત્ર વધારો કરે છે..

કોળાના બીજ મેગ્નેશિયમના શ્રેષ્ઠ કુદરતી સ્ત્રોતોમાં માંહે એક છે. મેગ્નેશિયમ એક એવું ખનિજ છે જેનો પશ્ચિમી દેશોના આહારમાં અભાવ હોય છે.
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લગભગ 48% પુખ્ત વયના લોકો તેના સેવનની આદર્શ દૈનિક માત્રાના છઠ્ઠા ભાગનુના મેગ્નેશિયમનું સેવન માંડ કરે છે. આપણા શરીરમાં 600થી વધુ રાસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે મેગ્નેશિયમની સત્તત અને મોટી જરૂર રહે છે. તે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરે છે,
હૃદય રોગનું જોખમ ઘટાડે છે, તંદુરસ્ત હાડકાંની રચના અને જાળવણીના મદદ કરે છે, લોહીમાં શર્કરાના સ્તરને નિયંત્રિત કરે છે

હૃદય આરોગ્ય સુધારી શકે છે
કોળાના બીજ એન્ટીઑકિસડન્ટો મેગ્નેશિયમ, જસત અને અસંતૃપ્ત ચરબીનો સારો સ્ત્રોત છે, જે તમામ આપણાં હૃદયને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.

અભ્યાસમાં દર્શાવ્યું છે કે કોળાના બીજનું તેલ બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર ઘટાડી શકે છે, હૃદય રોગ માટેના બે મહત્વપૂર્ણ કારણો છે.
રજોનિવૃત્તિ પામેલી અનેક સ્ત્રીઓના અભ્યાસ પરથી એ સમજાયુ છે કે કોળાના બીજના તેલનો દવા તરીકેનો ઉપયોગ ડાયાસ્ટોલિક બ્લડ પ્રેશર 17% ઘટાડે છે અને HDL (સારા) કોલેસ્ટ્રોલના સ્તરમાં 16% વધારો કરે છે.
બીજા સંશોધનો સૂચવે છે કે કોળાની શરીરમાં નાઈટ્રિક ઑકસાઈડનું ઉત્પાદન વધારવાની ક્ષમતા હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પર સકારાત્મક અસરો પેદા કરે છે. નાઈટ્રિક ઑકસાઈડ રક્તવાહિનીઓને પહોળી કરવામાં, રક્ત પ્રવાહમાં સુધારો કરવામાં અને તમારી ધમનીઓમાં તકતીની વૃદ્ધિનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, આ રીતે સ્ટેન્ટ મુકાવાની જરૂરત રહેતી નથી.

લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર ઘટાડી શકે છે
કેટલાક અભ્યાસોમાં એ સ્પષ્ટ થયું છે કે કોળું, કોળાના બીજ, કોળાના બીજનો પાવડર અને કોળાનો રસ બ્લડ સુગર ઘટાડી શકે છે.
તંદુરસ્ત પુખ્ત વયના લોકોમાં થયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે જેઓ 65 ગ્રામ (લગભગ 2 ઔંસ) કોળાના બીજ ધરાવતું ભોજન લે છે તેઓ ઉચ્ચ કાર્બોહાઇડ્રેટ વાળું ભોજન લીધા પછી પણ લોહીમાં શર્કરાનું સ્તર ઓછું રાખવામાં સફળ રહે છે.
રસપ્રદ રીતે, કોળાના બીજમાં રહેલું મોટી માત્રાનું મેગ્નેશિયમ ડાયાબિટીસ પર તેની હકારાત્મક અસર માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે.
એક બીજા અવલોકનાત્મક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે જે લોકોએ સૌથી વધુ માત્રામાં મેગ્નેશિયમનું સેવન કર્યું છે તેમને ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ 15% ઓછું છે જેઓ 28-વર્ષના સમયગાળા દરમિયાન સૌથી ઓછી માત્રામાં વપરાશ કરે છે તેને આ જોખમ બહુ વધી જાય છે.

ફાઈબરની માત્રા વધારે છે
કોળાના બીજ એ ડાયેટરી ફાઇબરનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. હકીકતમાં, કવચવાળા બીજ એક જ 1-oz (28-g) સર્વિંગમાં 1.7 ગ્રામ ફાઇબર પ્રદાન કરે છે.
ઉચ્ચ ફાઇબરયુક્ત આહાર સારા પાચન સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે.
વધુમાં, ઉચ્ચ ફાઇબર આહાર હૃદય રોગ, પ્રકાર 2 ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતા ના જોખમમાં ઘટાડો કરે છે.

9. શુક્રાણુની ગુણવત્તા સુધારી શકે છે
ઝીંકનું ઓછું સ્તર શુક્રાણુની ગુણવત્તામાં ઘટાડો અને પુરુષોમાં વંધ્યત્વના વધતા જોખમ સાથે સંકળાયેલું છે. કોળાના બીજ ઝીંકનો સમૃદ્ધ સ્ત્રોત હોવાથી તે શુક્રાણુની ગુણવત્તામાં સુધારો કરી શકે છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, એક અધ્યયનમાંથી પુરાવા મળ્યા છે કે કોળાના બીજનું તેલ અને વિટામીન E સાથે પુરવણી કરવાથી દર્દીના શુક્રાણુની ગુણવત્તા અને પ્રજનન કાર્યમાં સુધારો થાય છે.
કોળાના બીજ એન્ટીઑકિસડન્ટો અને અન્ય પોષક તત્ત્વોમાં પણ વધુ હોય છે જે તંદુરસ્ત ટેસ્ટોસ્ટેરોનના સ્તરમાં ફાળો આપી શકે છે અને એકંદર આરોગ્યને સુધારી શકે છે.
એકસાથે આ તમામ પરિબળો પ્રજનનક્ષમતા સ્તર અને પ્રજનન કાર્યને ફાયદો કરી શકે છે, ખાસ કરીને પુરુષોમાં.

ઊંઘ સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે
કોઈને પણ જો ઊંઘમાં તકલીફ પડતી હોય, તો તેણે સૂતા પહેલા કોળાના કેટલાક બીજ ચાવી જવા જોઈએ. તે ટ્રિપ્ટોફનનો કુદરતી સ્ત્રોત છે, આ એક એવો એમિનો એસિડ છે જે ઊંઘને ​​ઉત્તેજન આપવામાં મદદ કરે છે.
એક અભ્યાસ મુજબ, દરરોજ ઓછામાં ઓછું 1 ગ્રામ ટ્રિપ્ટોફન લેવાથી ઊંઘમાં સુધારો થાય છે.
કોળાના બીજ મેગ્નેશિયમનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. કેટલાક અવલોકનાત્મક અભ્યાસો અનુસાર, પર્યાપ્ત મેગ્નેશિયમનું સ્તર પણ સારી ઊંઘ સાથે સંકળાયેલું છે.
કેટલાક અભ્યાસોમાં જાણવા મળ્યું છે કે મેગ્નેશિયમ સપ્લિમેન્ટ લેવાથી ઊંઘની ગુણવત્તામાં સુધારો થઈ શકે છે અને અનિદ્રા ધરાવતા વૃદ્ધ પુખ્ત વયના લોકોમાં ઊંઘ આવવામાં લાગતો સમય ઘટાડી શકે છે.

આહારમાં ઉમેરવા માટે સરળ

જો તમે કોળાના બીજના ફાયદા અનુભવવા માંગતા હો, તો તેને તમારા આહારમાં સામેલ કરવું સરળ છે.
ઘણા દેશોમાં, તે એક લોકપ્રિય નાસ્તો છે જે કાચા અથવા શેકેલા અને મીઠું ચડાવેલું અથવા મીઠું વગર ખાઈ શકાય છે.
તેને જાતે ખાવા ઉપરાંત, તમે તેને સ્મૂધી, દહીં અને ફળોના બાઉલમાં ઉમેરી શકો છો.

તમે તેમને સલાડ, સૂપ અથવા અનાજમાં છંટકાવ કરીને ભોજનમાં સામેલ કરી શકો છો. કેટલાક લોકો પકવવા માટે કોળાના બીજનો ઉપયોગ મીઠી અથવા સ્વાદિષ્ટ બ્રેડ અને કેકના ઘટક તરીકે કરે છે.
જો તમે નિયમિતપણે બીજ અને બદામ ખાઓ છો, તો તમે તેમના ફાયટીક એસિડનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે તેને પલાળી અથવા ફણગાવી લેવા જોઈએ.