ડૉ. દેવજી સાંખટ (એડવોકેટ) : ઓર્ડર-ઓર્ડર
ફાળવેલી જમીન બારોબાર વેચી કે ગીરો મૂકી શકાશે નહીં, નવી શરતના કડક નિયમો લાગુ
- Advertisement -
ગ્રામ પંચાયતની મંજૂરીનો ઠરાવ ફરજિયાત, કલેક્ટર સમિતિની મંજૂરી બાદ મળશે સનદ
ગુજરાત એક કૃષિપ્રધાન અને ઔદ્યોગિક રીતે અગ્રેસર રાજ્ય છે. રાજ્યમાં જમીન એ માત્ર આજીવિકાનું સાધન નથી, પરંતુ સામાજિક અને આર્થિક પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક પણ છે. રાજ્ય સરકાર હસ્તકની પડતર કે સરકારી જમીનોનો સર્વોત્તમ અને ન્યાયી ઉપયોગ થાય તે માટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા ‘ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯’ (Gujarat Land Revenue Code, 1879) અને તે હેઠળ ઘડાયેલા નિયમો તેમજ સમયાંતરે બહાર પાડવામાં આવેલા સરકારી ઠરાવો અન્વયે ભૂમિહીન ખેડૂતો, ખેતમજૂરો અને વિવિધ સંસ્થાઓને જમીન ફાળવવાની ચોક્કસ જોગવાઈઓ અને નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
સરકારી પડતર જમીન એટલે શું?
ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯ (Gujarat Land Revenue Code, 1879) ની કલમ ૩૭ હેઠળ જે જમીનની માલિકી કોઈ ખાનગી વ્યક્તિ, સંસ્થા કે ટ્રસ્ટની નથી અને જેનો સત્તાવાર રેકોર્ડ સરકાર હસ્તક છે, તેવી તમામ જમીનો ‘સરકારી જમીન’ ગણાય છે. જેમાં મુખ્યત્વે ખેતીલાયક પડતર, ખરાબો અને ગૌચર નો સમાવેશ થાય છે. ગુજરાત સરકારની જમીન ફાળવણી નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સામાજિક ન્યાય સ્થાપિત કરવાનો છે. સમાજના પછાત, વંચિત અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગોને પગભર કરવા માટે આ નિયમો ઘડાયા છે.
- Advertisement -
જમીન મેળવવા માટે પાત્રતાના માપદંડો
સરકારી જમીન મેળવવા માટે અરજદારે નીચેની શરતો પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે:
ગુજરાતના મૂળ નિવાસી: અરજદાર ગુજરાત રાજ્યનો કાયમી રહેવાસી હોવો જોઈએ.
ભૂમિહીન અથવા સીમાંત ખેડૂત: અરજદાર પાસે પોતાની કે પોતાના પરિવારના નામે કોઈ ખેતીની જમીન ન હોવી જોઈએ, અથવા જો હોય તો તે આર્થિક સદ્ધરતા માટે અપૂરતી (સીમાંત) હોવી જોઈએ.
મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી: અરજદારનો મુખ્ય વ્યવસાય અને આવકનું સાધન ખેતી અથવા ખેતમજૂરી હોવું જોઈએ.
ઉંમર: અરજદારની ઉંમર ૧૮ વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ.
જમીન ફાળવણીની મર્યાદા
કોઈપણ એક ભૂમિહીન કુટુંબને ગમે તેટલી જમીન ફાળવી શકાતી નથી. ‘ગુજરાત એગ્રીકલ્ચરલ લેન્ડ સીલિંગ એક્ટ’ અને પ્રવર્તમાન નિયમો અનુસાર સામાન્ય રીતે એક કુટુંબને ખેતીના હેતુ માટે ૪ એકર (અથવા સ્થાનિક નિયમો મુજબ વધુમાં વધુ ૧ સાંતી) સુધીની જમીન સાંથણી (ફાળવણી) તરીકે આપી શકાય છે. જો અરજદાર પાસે અગાઉથી થોડી જમીન હોય, તો નવી ફાળવાતી જમીન અને જૂની જમીન મળીને કુલ ક્ષેત્રફળ નક્કી કરેલી મર્યાદાથી વધવું જોઈએ નહીં.
નવી શરત અને જૂની શરતનો ખ્યાલ
ભૂમિહીનોને ફાળવવામાં આવતી તમામ સરકારી જમીનો “નવી અને અવિભાજ્ય શરત” હેઠળ આપવામાં આવે છે. નવી શરત એટલે મુજબ જમીન જે વ્યક્તિને ફાળવવામાં આવી હોય તે માત્ર પોતે જ ખેતી કરી શકે છે. તે સરકારની પૂર્વ મંજૂરી વિના આ જમીન વેચી શકતો નથી, ગીરો મૂકી શકતો નથી, બક્ષિસ આપી શકતો નથી કે તેના ભાગલા પાડી શકતો નથી. જો આવી જમીન વેચવી હોય, તો ફાળવણીના ચોક્કસ વર્ષો (સામાન્ય રીતે ૧૫ વર્ષ કે તેથી વધુ) બાદ કલેક્ટરશ્રીની મંજૂરી મેળવીને, સરકારમાં નિયત ‘પ્રીમિયમ’ ભરીને તેને “જૂની શરત” માં ફેરવવી પડે છે.
જમીન ફાળવણીની પ્રક્રિયા
સરકારી પડતર જમીન મેળવવાની પ્રક્રિયા પારદર્શક અને વહીવટી તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે. અરજી કરવાથી લઈને જમીનનો કબજો મળવા સુધીના તબક્કા નીચે મુજબ છે:
સ્ટેપ ૧: અરજી સબમિશન : વ્યક્તિગત અરજદારે મામલતદારને અને સંસ્થાઓએ જિલ્લા કલેક્ટરને નિયત નમૂનામાં અરજી કરવાની રહે છે. આ સાથે ઓળખના પુરાવા (જેમ કે રેશનિંગ/ચૂંટણી કાર્ડ), જાતિ અને આવકનો દાખલો, ભૂમિહીન હોવાનું પ્રમાણપત્ર તેમજ માંગણી વાળી જમીનનો નકશો અને સર્વે નંબર જેવા જરૂરી દસ્તાવેજો જોડવાના હોય છે. સંસ્થાઓએ પોતાના રજીસ્ટ્રેશન અને પ્રોજેક્ટ અહેવાલો આપવાના રહે છે.
સ્ટેપ ૨: સ્થળ તપાસ અને પંચનામું : અરજી મળ્યા બાદ મામલતદાર દ્વારા સર્કલ ઇન્સ્પેક્ટર અથવા તલાટીને જમીનની પ્રત્યક્ષ ચકાસણી માટે મોકલવામાં આવે છે. તપાસ અધિકારી જમીનની વર્તમાન સ્થિતિ, તે ખેતીલાયક છે કે નહીં, તેના પર કોઈ ગેરકાયદેસર દબાણ થયેલું છે કે કેમ, અને આ ફાળવણીથી કોઈ જાહેર રસ્તા કે નાળાને નુકસાન થાય છે કે નહીં તેનો વિગતવાર અહેવાલ તૈયાર કરે છે.
સ્ટેપ ૩: ગ્રામ પંચાયતનો અભિપ્રાય : નિયમો મુજબ સરકારી જમીનની ફાળવણી કરતા પહેલાં સંબંધિત ગ્રામ પંચાયતની મંજૂરી કે અભિપ્રાય લેવો ફરજિયાત છે. પંચાયત સામાન્ય સભામાં ‘ઠરાવ’ પસાર કરીને એ બાબતની ખાસ ચકાસણી કરે છે કે સૂચિત જમીન ભવિષ્યમાં ગામના કોઈ જાહેર હેતુઓ, જેવા કે સ્મશાન, સરકારી શાળા કે રમતગમતના મેદાન માટે જરૂરી છે કે નહીં.
સ્ટેપ ૪: કલેક્ટર કમિટી સમક્ષ દરખાસ્ત : તમામ હકારાત્મક અહેવાલોના આધારે મામલતદાર આ ફાઇલ પ્રાંત અધિકારી (SDM) મારફત જિલ્લા કલેક્ટરને મોકલે છે. કલેક્ટરની અધ્યક્ષતામાં ‘જમીન ફાળવણી સમિતિ’ દરખાસ્તની કાયદાકીય ચકાસણી કરીને અંતિમ નિર્ણય લે છે. જો મોટી સંસ્થા હોય કે જમીનનો ટુકડો મોટો હોય, તો ફાઇલ મંજૂરી અર્થે રાજ્ય સરકારના મહેસૂલ વિભાગને મોકલવામાં આવે છે.
સ્ટેપ ૫: હુકમ અને સનદ : મંજૂરી મળ્યા બાદ, જો જમીનની કિંમત ચૂકવવાની થતી હોય તો અરજદારે તે રકમ સરકારી તિજોરીમાં જમા કરાવવી પડે છે. નાણાં ભરપાઈ થયા પછી કલેક્ટર જમીન ફાળવણીનો સત્તાવાર હુકમ જાહેર કરે છે અને અરજદારને માલિકી હક્ક રૂપે ‘સનદ’ આપવામાં આવે છે. અંતે, તલાટી દ્વારા સરકારી રેકોર્ડના ગામ નમૂના નંબર ૬ માં તેની નોંધ કરવામાં આવે છે.
ગુજરાત જમીન મહેસૂલ અધિનિયમ, ૧૮૭૯ અને પ્રવર્તમાન સરકારી નીતિઓ અંતર્ગત ખેતીલાયક સરકારી પડતર જમીનની ફાળવણી એ રાજ્યના આર્થિક અને સામાજિક સમાનતાના લક્ષ્યને સિદ્ધ કરતું એક અત્યંત પ્રશંસનીય પગલું છે. આ કાનૂની જોગવાઈઓ માત્ર કાગળ પર મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે વહીવટી પારદર્શિતા, ગ્રામ પંચાયતના લોકતાંત્રિક અભિપ્રાય અને ન્યાયી વહેંચણીની વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયાથી સજ્જ છે. ભૂમિહીન ખેડૂતો, ખેતમજૂરો અને વંચિત વર્ગોને “નવી અને અવિભાજ્ય શરત” હેઠળ જમીન ફાળવીને સરકાર તેમના આજીવિકાના અધિકારને સુરક્ષિત કરે છે, જે જમીનના બિનજરૂરી વ્યાપારીકરણ અને દુરુપયોગને રોકે છે. લાંબે ગાળે આ નીતિ કૃષિ ઉત્પાદકતામાં વધારો કરવાની સાથે ગ્રામીણ સ્તરે આર્થિક આત્મનિર્ભરતા લાવવામાં કરોડરજ્જુ સમાન સાબિત થાય છે.
