‘પરદે કે પીછે’ ના સર્જક જયપ્રકાશ ચૌક્સે જયારે પ્રગટ થાય છે, પરદે કે સામને

શાહનામા

નરેશ શાહ

આ ઘરના તમામ પાત્રો કાલ્પનિક છે

ચૌક્સે અંકલ હાલતું ચાલતું સિનેમા ઘર છે અને તમે તેમને ટૂરિંગ ટોકિઝ પણ કહી શકો છો

સલમાન ખાને પ્રસ્તાવનામાં આવા શબ્દો લખ્યાં છે, એ જયપ્રકાશ ચૌક્સે એક્યાશી વરસની ઉંમરે અત્યારે ઈન્દોર માં રહે છે. આ એ જ શહેર છે, જયાં સલમાન ખાનના પિતા સલીમ ખાનનો જન્મ થયો હતો. જો કે એવી ધારણા બાંધવાની જરૂર નથી કે એટલે – સલીમ ખાન – જયપ્રકશ ચૌક્સે નાનપણના મિત્ર હશે. એવું કશુંય નથી છતાં એ હકીકત છે કે જયપ્રકાશજી કે તેમના પત્ની ઉષાજીને કેન્સરનું નિદાન થયું, ત્યારે ખાન-પિરવાર સતત તેમની સાથે ઉભો રહેલો. ફિલ્મ વિતરણમાં દેણું થઈ ગયું ત્યારે ગુમાવ્યા છે ત્યાંથી જ પૈસા આવશે એમ કહીને સલીમખાન સાહેબે જયપ્રકાશજી સાથે પાર્ટનરશીપ કરીને એંસી ટકાનો શેર આપીને જયપ્રકાશજીને દેવાના ડુંગરની નીચેથી કાઢયા હતા. સલમાન ખાનની બોડીગાર્ડ ફિલ્મના સંવાદ, દશકા દમ ની ત્રણેય સિઝન અને બિગ બોસની ચોથી સિઝન લખનારાં આ જયપ્રકાશ ચૌક્સેજીના ઈન્દોરના ઘરની બહાર એક તક્તી છે, જેના પર લખવામાં આવ્યું છે : આ ઘરના તમામ પાત્રો કાલ્પનિક છે.

ઓવર ટૂ જયપ્રકાશ ચૌક્સે.

એકધારું પચ્ચીસ વર્ષ સુધી, એક જ અખબારમાં, એ પણ દરરોજ ફિલ્મની કોલમ લખવી એ જેવું- તેવું કામ તો નથી જ, બલ્કે અપને આપમાં એ એક રેકોર્ડ બે્રક (શબ્દ-સિનેમાનો) યજ્ઞ છે. જયપ્રકાશ ચૌક્સેજીના નામે હવે એ દર્જ થઈ ગયો છે. દૈનિક ભાસ્કર (ગુજરાતમાં દિવ્ય ભાસ્કર) માં તેમની કોલમ ‘પરદે કે પીછે’ કોલમ સિલ્વર જ્યુબિલી ઉજવી ચૂક્વી છે. તરત યાદ આવે એવા બે નામ છે; બહેરામ કોન્ટ્રકટર (બિઝી બી) અને તારક મહેતા (ચિત્રલેખા). ફિલ્મોના અઠંગ અભ્યાસુ, ફિલ્મ વિતરક અને રાજકપૂર- સલીમ ખાન સાથે અત્યંત નિકટતમ સંબંધ ધરાવતાં જયપ્રકાશ ચૌક્સેજીને દૈનિક ભાસ્કર માટે સુધીર અગ્રવાલે દરરોજ લખવાની વાત કરી ત્યાં તેમણે થોડી આનાકાની કરી એટલે એ વખતના ગ્રુપ એડિટર શ્રવણ ગર્ગે તેમને સમજાવતાં કહ્યું કે, ચૌક્સે સાહેબ, આ કોલમમાં તમારે ત્રણ ચીજ પર જ ફોક્સ કરવાનું છે : એન્ટરટેઈન્મેન (મનોરંજન), ઈન્ફોર્મેશન (માહિતી) અને એનલાઈટમેંટ (આત્મજ્ઞાન).

અગાઉ દૈનિક ભાસ્કરની સિનેમા પૂર્તિ નવરંગનું સંપાદન કરી ચૂકેલાં જયપ્રકાશજી આખરે લખવા માટે સંમત થયા. આ લખનાર સહિત જયપ્રકાશજીની પરદે કે પીછે કોલમના નિયમિત વાચકો જાણે છે કે, તેઓ એક ચિતંક અને દાર્શનિકની જેમ ફિલ્મોને સાંકળી લઈને બુદ્ઘિગમ્ય રીતે એ કોલમ લખે છે. પરદે કે પીછે કોલમનો ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીઝમાં ઈમ્પેકટ પણ જબરો પડે છે અને એટલે જ ડૉ. ૠતુ પાંડે શર્માએ તેમને મળીને, તેમના જ શબ્દોમાં લખેલી અને જાન્યુઆરી ર1 માં પ્રગટ થયેલી જીવન કથાનું નામ જયપ્રકાશ ચૌકલે : પરદે કે સામને આપવામાં આવ્યું છે. બેશક, મહાન જીવનકથાની કેટેગરીમાં મુકી શકાય તેવું આ પુસ્તક નથી પણ જયપ્રકાશજીએ તેમાં લેખિકા સાથે શેર કરેલાં કિસ્સા અને વાતો નિ:સંકોચ રસપ્રદ છે.

કિસ્સો પ્રથમ : શાયદ ફિલ્મ અને આર.ડી. બર્મન.

1979 માં આવેલી શાયદ ફિલ્મ નસીરુીન શાહ અને ઓમપુરીની બીજી જ ફિલ્મ હતી. એ પહેલાં બન્નેની ગોધૂલી ફિલ્મ આવેલી. જયપ્રકાશ ચૌક્સેજી શાયદ ના એકઝિક્યુટીવ પ્રોડયુસર હતા. તેમણે શાયદ માટે આર. ડી. બર્મનને સંગીતકાર તરીકે સાઈન કરેલાં પણ પંચમે (આર.ડી.) એ જાણ્યું કે ફિલ્મના ગીતો કોઈ નવા ગીતકાર નિદા ફાઝલી અને વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ (જૂઠ બોલે કૌઆ કાટે ) લખવાના છે તો તેમણે કહ્યું કે, ચૌક્સે તમે આનંદ બક્ષી જેવા જાણીતા ગીતકારને લો. હું નવા ગીતકાર સાથે કામ નથી કરતો. નવા ગીતકારોને ધૂન અને મીટરની ગતાગમ નથી હોતી.. આવા ચક્કરમાં ન પડતાં.

જયપ્રકાશજીએ પંચમદાના મિત્ર-અભિનેતા રણધીર કપૂરને કહ્યું એટલે પછી પંચમદા નિદા ફાઝલીને મળવા તૈયાર થયા પણ પ્રથમ મુલાકાતમાં જ નિદા ફાઝલીની સૂઝ-સમજ-સંગીતના જ્ઞાન અને શબ્દોથી પ્રભાવિત થઈ ગયા. નિદા ફાઝલીએ શાયદ ફિલ્મના ગીત એટલાં સરસ લખ્યા હતા કે રેકોર્ડિગ પછી તેમણે ગીતકારને મળવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરેલી એટલે જયપ્રકાશજીએ નિદા ફાઝલીનો લતા સાથે મેળાપ કરવી દેવો પડયો હતો.

કિસ્સો બીજો : પંચમ, લતા અને આશા ભોંસલે.

શાયદ ફિલ્મ માટે જયપ્રકાશજી પંચમદાને ઘેર મળવા જતાં ત્યારની જ આ વાત છે. આર. ડી. બર્મન ત્યારે હરજાઈ રણધીર કપૂરનું સંગીત પણ આપતા હતા. એક વખત આવી જ બેઠકમાં બિલ્ડીંગના વોચમેનનો ફોન આવ્યો કે, મેડમ (આશાજી) ની ગાડી આવી ગઈ છે એટલે આર. ડી. બર્મને નવી ધૂન બનાવવાનું આટોપી લીધું. જયપ્રકાશજીને વિચિત્ર લાગ્યું તેથી તેમણે કારણ પૂછયું. એ વખતે ખબર પડી કે મેડમ આવ્યાની જાણ કરવાની ખુદ પંચમદાએ જ તાકિદ કરી હતી. કારણ ? આશા જો આ ધૂન સાંભળે તો એ પોતે જ ગીત ગાવાનો આગ્રહ રાખશે પણ આર. ડી. બર્મને કારણ જણાવતાં કહ્યું : ‘હું આ ગીત લતા પાસે ગવડાવવા માંગુ છું કારણકે આ ગીતમાં હળવું હાસ્ય પણ છે. આશા એમાં લાઉડ થઈ જવાની અને તો તો ગીતનું સૌન્દર્ય જ ખતમ થઈ જાઈ. યે આશા કે બસ કી બાત નહીં હૈ.’

– અને પછી ? આશા ભોંસલે જે દિવસે આઉટ ઓફ ટાઉન (મુંબઈ) હતા ત્યારે તેમની ગેરહાજરીમાં પંચમે આ ગીત લતાજી પાસે રેકોર્ડ કરાવ્યું હતું.

કિસ્સો ત્રીજો : ઈન્દોર, લતા અને ઉષા મંગેશકર.

આજકાલ નાના શહેરોમાં શૂટ થયેલી ફિલ્મો પ્રેક્ષકો સાથે વધુ કનેકટ થઈને વધુ વેપાર કરતી થઈ ગઈ છે, પણ જયપ્રકાશ ચૌક્સેજીએ 1978 માં આખી શાયદ ફિલ્મનું શૂટિંગ ઈન્દોરમાં કરાવ્યું હતું. પિરણામ પછીના વરસે જ મળી ગયું હતું. ત્રણ લાખમાં બનેલી શાયદ ફિલ્મનું ઈન્દોરનું જ કલેકશન ત્રણ લાખ રૂપિયાનું થયું હતું. ખેર, આ ફિલમમાં ચૌક્સેજીએ કવિ દુષ્યંતકુમારજીની એક કવિતાને ગીત તરીકે લીધી હતી અને એ લતા મંગેશકર ગાવાના હતા.

યોગાનુયોગ એ થયો કે રેકોર્ડીગના દિવસે જયપ્રકાશ ચૌક્સે ઈન્દોરમાં હતા, પાછળથી દુષ્યંતકુમારની કવિતાનું રેર્કોડીંગ થયું. ચૌક્સેજી આવ્યા એટલે સંગીત માનસ મુખર્જી (ગાયક શાનના પિતા) એ ગીત સંભળાવ્યું તો એ ઉષા મંગેશકરના અવાજમાં હતું. અપસેટ થઈ ગયેલાં જયપ્રકાશજીએ કારણ પૂછયું ત્યારે સંગીતકાર માનસ મુર્ખજીએ કહ્યું : ‘હું તો રેર્કોડીંગ માટે લતાજીને જ લેવા ગયેલો પણ લતાજીએ કહ્યું કે, મારું ગળું ખરાબ છે. ઉષા મંગેશકરને લઈ જાવ.’

એકઝિક્યૂટિવ પ્રોડયુસર ચૌક્સેજીનો અણગમો લતાજી સુધી પણ પહોંચ્યો હતો. એક વખત તેઓ રાજકપૂરને મળવા આવેલા ત્યારે ચૌક્સે પણ હાજર હતા. તેમનો પરિચય જાણ્યા પછી લતાજી વાતચીત વગર ચાલ્યા ગયા એટલે ચૌક્સેજીએ શાયદ ફિલ્મના ગીતની આખી વાત કરી. સાંભળીને રાજકપૂર બોલેલાં : ‘હવે લતાજી કાયમ તમારાથી નારાજ જ રહેશે.’

વધુ મજેદાર કિસ્સા નેકસ્ટ વીક….