ડૉ. દેવજી સાંખટ (એડવોકેટ) : ઓર્ડર-ઓર્ડર
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે ચાલુ હોવા છતાં, પ્રથમ જીવનસાથી સાથેના છૂટાછેડા વિના અથવા તેમના નિધન વિના અન્ય વ્યક્તિ સાથે બીજા લગ્ન કરે છે, ત્યારે કાયદાની નજરમાં તે બીજા લગ્ન સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર અને શૂન્ય ઠરે છે. ભારતીય કાયદાકીય માળખા અનુસાર આવા બીજા લગ્નનું કાયદાકીય રીતે કોઈ અસ્તિત્વ રહેતું નથી અને તે શરૂઆતથી જ રદબાતલ ગણાય છે. તાજેતરમાં જ ગુજરાત હાઇકોર્ટે (First Appeal No. 1064/2025) વડોદરા ફેમિલી કોર્ટના નિર્ણયને રદ કરી પતિના અગાઉથી ચાલુ લગ્ન હોવા છતાં થયેલા બીજા લગ્નને “Null and Void” (શૂન્ય) જાહેર કર્યા છે. કેસની વિગત મુજબ, અરજદાર મહિલાને પુરુષના પ્રથમ લગ્ન વિશે જાણ હતી, પરંતુ પુરુષે ડિવોર્સની ખોટી ખાતરી આપી લગ્ન નોંધણીમાં પોતાની જાતને અપરિણીત દર્શાવ્યો હતો. હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે હિન્દુ મેરેજ એક્ટની સેક્શન 5(i) અને 11 મુજબ જો પ્રથમ પતિ કે પત્ની જીવિત હોય, તો બીજી વ્યક્તિને અગાઉના લગ્નની જાણકારી હોવા છતાં બીજા લગ્ન કાયદેસર ગણાતા નથી.
- Advertisement -
કાયદેસર છૂટાછેડા વગર બીજા લગ્ન અમાન્ય
હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૫ ની કલમ ૫(i) સ્પષ્ટપણે શરત મૂકે છે કે લગ્ન સમયે બેમાંથી કોઈ પણ પક્ષકારનો અગાઉથી જીવિત જીવનસાથી હોવો જોઈએ નહીં. જો આ શરતનો ભંગ કરીને લગ્ન કરવામાં આવે, તો કલમ ૧૧ હેઠળ આવા બીજા લગ્ન આપોઆપ ‘શૂન્ય’ (Null and Void) બની જાય છે. આ કાયદો હિન્દુ, જૈન, બૌદ્ધ અને સિખ સમુદાયના તમામ નાગરિકોને સમાન રીતે લાગુ પડે છે. જો પ્રથમ લગ્ન અસ્તિત્વમાં હોય તો બીજા લગ્નની નોંધણી પણ કાયદાકીય રીતે અમાન્ય ઠરે છે.
દ્વિપત્નીત્વ અથવા દ્વિપતિત્વનો ગુનો બને
પ્રથમ લગ્ન ચાલુ હોવા છતાં બીજા લગ્ન કરવા એ માત્ર સિવિલ બાબત નથી, પરંતુ એક ગંભીર ફોજદારી ગુનો પણ છે. ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ ની કલમ ૮૨ હેઠળ, જો કોઈ વ્યક્તિ પ્રથમ પતિ કે પત્નીના જીવતાં બીજા લગ્ન કરે, તો તેને ૭ વર્ષ સુધીની કેદની સજા અને દંડ થઈ શકે છે. જો છળકપટ કરીને અથવા પ્રથમ લગ્નની હકીકત છુપાવીને બીજા લગ્ન કરવામાં આવ્યા હોય, તો ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩ની કલમ ૮૩ હેઠળ ૧૦ વર્ષ સુધીની સખત કેદની સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ ગુનો કાયદાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત ગંભીર માનવામાં આવે છે.
સ્પેશ્યલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ જોગવાઈઓ
ભારતમાં વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૪ હેઠળ નોંધાયેલા તમામ આંતરધર્મીય કે આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોમાં પણ એકપત્નીત્વનો નિયમ સંપૂર્ણપણે લાગુ થાય છે. આ કાયદાની કલમ ૪(a) અને કલમ ૨૪ હેઠળ અગાઉના લગ્ન ચાલુ હોય તો બીજા લગ્ન રદબાતલ થાય છે. મુસ્લિમ વ્યક્તિગત કાયદા હેઠળ પુરુષોને ચોક્કસ શરતો સાથે ચાર પત્નીઓ સુધીની પરવાનગી છે, પરંતુ જો મુસ્લિમ પુરુષે વિશેષ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ લગ્ન કર્યા હોય, તો તે પણ બીજા લગ્ન કરી શકતો નથી. ખ્રિસ્તીઓ માટે ‘ખ્રિસ્તી લગ્ન અધિનિયમ, ૧૮૭૨’ અને પારસીઓ માટે ‘પારસી લગ્ન અને છૂટાછેડા અધિનિયમ, ૧૯૩૬’ માં પણ બીજા લગ્નને ગેરકાયદેસર ગણાવવામાં આવ્યા છે.
- Advertisement -
બીજા લગ્ન શૂન્ય જાહેર કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા
બીજા લગ્ન કાયદાકીય રીતે શૂન્ય હોવા છતાં, ભવિષ્યની કોઈ પણ કાનૂની અસ્પષ્ટતા કે ગૂંચવણ દૂર કરવા માટે સક્ષમ ફેમિલી કોર્ટ માંથી લગ્ન શૂન્ય હોવાનું હુકમનામું મેળવવું હિતાવહ છે. આ માટે પીડિત પક્ષકારે હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમની કલમ ૧૧ હેઠળ અરજી દાખલ કરવાની રહે છે. અદાલતમાં પ્રથમ લગ્ન કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં હતા અને બીજા લગ્ન સમયે પ્રથમ જીવનસાથી જીવિત હતા તેવા પુરાવાઓ રજૂ કરવા પડે છે. અદાલત તમામ પુરાવાઓની ચકાસણી કર્યા બાદ બીજા લગ્નને અધિકૃત રીતે શરૂઆતથી જ રદબાતલ જાહેર કરતો ચુકાદો આપે છે, જેનાથી કાનૂની રેકોર્ડ સ્પષ્ટ થાય છે.
બીજા લગ્નથી જન્મેલા બાળકોના કાયદાકીય અધિકારો
કાયદો માતા-પિતાના બીજા લગ્નને શૂન્ય ગણે છે, પરંતુ આવા લગ્નથી જન્મેલા નિર્દોષ બાળકોને ગેરકાયદેસર ગણતો નથી. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ, ૧૯૫૫ ની કલમ ૧૬ હેઠળ, બીજા લગ્ન રદબાતલ હોવા છતાં, આવા લગ્નથી જન્મેલા બાળકોને કાયદેસર માનવામાં આવે છે. આ બાળકો પોતાના પિતાની સ્વ-ઉપાર્જિત મિલકતમાં સંપૂર્ણ વારસાદારી હક્ક ધરાવે છે. જોકે, તેઓ પિતાની પિતૃઓ પાર્જિત મિલકતમાં અન્ય કાયદેસરના વારસદારોની જેમ જન્મજાત હક્ક દાવો કરી શકતા નથી, પરંતુ પિતાના હિસ્સાની મિલકતમાં તેઓ પોતાનો કાયદેસરનો હિસ્સો મેળવવા માટે પૂરેપૂરા હકદાર બને છે.
કાયદાની દ્રષ્ટિએ ‘બીજા લગ્ન’ અને ‘લિવ-ઈન રિલેશનશિપ’ વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત છે. જો કોઈ વિવાહિત વ્યક્તિ અન્ય વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કર્યા વિના માત્ર સાથે રહે છે, તો તે લિવ-ઈન રિલેશનશિપ ગણાય છે, જે BNS કલમ ૮૨ હેઠળ દ્વિપત્નીત્વનો ગુનો બનતો નથી, પરંતુ તે છૂટાછેડા માટે ‘વ્યભિચાર’ નો મજબૂત આધાર બની શકે છે. બીજા લગ્ન ખરેખર સંપન્ન થયા છે તે સાબિત કરવા માટે લગ્ન વિધિના ફોટોગ્રાફ્સ, વિડિયો રેકોર્ડિંગ, લગ્ન નિમંત્રણ પત્રિકા (કંકોતરી), પૂજા-વિધિ કરાવનાર પંડિત કે મૌલવીની જુબાની, લગ્ન નોંધણી પ્રમાણપત્ર અથવા સોશિયલ મીડિયા પર રજૂ કરેલા પુરાવાઓ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે.
કોર્ટ કેસમાં ફ્રી કાનૂની માર્ગદર્શન માટે 9662633144 નંબર પર વોટ્સએપ કરી સંપર્ક કરી શકો છો, સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનાં ભાગ તરીકે આપને વિનામૂલ્યે કાનૂની માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
