સ્ત્રી અને નવરાત્રી

દરેક પુરુષમાં સ્ત્રીત્વ અને દરેક સ્ત્રીમાં પૌરુષ તત્વ છુપાયેલું હોય છે

શ્રીકૃષ્ણ એટલે જ પૂર્ણપુરુષોત્તમ કહેવાયા કારણ કે તેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં અર્જુનને ગાંડીવ ઉપાડવાની મક્કમતા પણ આપી શકે છે અને રાસલીલામાં વાંસળીના સૂર છેડીને પરમ સ્નેહનું રૂપ પણ ધારણ કરી શકે છે

સિદ્ધાર્થ રાઠોડ : પરિપ્રેક્ષ્ય

પ્રસ્થાનઃ બધા દેશો સ્ત્રીને સન્માન આપીને જ મહાનતાને વર્યા છે. સ્ત્રીને તેનું ઉચિત સન્માન આપ્યા વગર કોઈ દેશ કે રાષ્ટ્ર મહાન ન બની શકે : સ્વામી વિવેકાનંદ

થોડા વર્ષો પહેલા નવરાત્રિ પર એક લેખ લખેલો હતો. પહેલા તેની ઝલકઃ “શરીરનાં મુખ્ય બે ભાગ પડે છે (મારી મુજબ): (૧) એક નક્કર, જડ ભાગ જે આકાર આપવાનું કામ કરે છે અને બીજો નરમ, પ્રવાહી ભાગ જે શરીરને જીવંત રાખવાનું કામ કરે છે. શરીરને આકાર આપવાનું કામ હાડકા અને માંસ કરે છે જે આમ નક્કર ભાગ છે, બરોબર! પણ, શરીરની રચનામાં લોહીનો પણ ફાળો ભૂલવા જેવો નથી. લોહી એ શરીરનું મૂળ પ્રવાહી છે જે આખા શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. આ રીતે જેટલું મહત્વ શરીરમાં અસ્થિ અને માંસનું છે તેટલું જ મહત્વ શરીરમાં લોહીનું છે. લોહી એ શું છે? એ શરીરનો પ્રવાહી ભાગ છે જે સતત ગતિશીલ હોય છે અને પ્રાણ(વાયુ)નું વાહન છે. આજ રીતે ભૌતિકશાસ્ત્ર મુજબ દુનિયા મૂળ બે બાબતોની બનેલી છે.

ઉર્જા અને પદાર્થ- બંને મૂળ તો એક જ છે. ઉર્જા એ વ્યક્ત થયેલો પદાર્થ છે જયારે પદાર્થ એ છૂપાયેલી ઉર્જા છે. ઉર્જા એ સૃષ્ટિને ‘ગીઅર’માં પડવાનું કામ કરે છે અને એ મળે છે પદાર્થમાંથી. આમ, આ સમસ્ત સૃષ્ટિનું ચાલકબળ ઉર્જા કહી શકાય. આપણા શાસ્ત્રો મુજબ સૃષ્ટિના મૂળ બે તત્વો છે ક જેના થાકી સૃષ્ટિ રચાઈ છેઃ (૧)પ્રકૃતિ અને (૨)પુરષ. પ્રકૃતિ એ સૃષ્ટિનું ચેતનવંતુ તત્વ છે કે જેના થકી આ સૃષ્ટિની રચના થઇ છે અને પુરુષ એ સૃષ્ટિનું જડ, ન બદલાતું તત્વ છે કે જે આ સૃષ્ટિને ટકાવે છે, નભાવે છે. બંનેના યોગ્ય સંયોગથી સૃષ્ટિ જન્મે છે, વિકસે છે. અંતે તો બંને પરમાત્માની જ અલગ-અલગ અભિવ્યક્તિ છે. પ્રકૃતિથી સૃષ્ટિની શરૂઆત થાય છે અને ત્યાર પછી તેનો ‘ચાર્જ’ પુરુષ લઇ લે છે અને સૃષ્ટિનો વિકાસ કરે છે. આમ ભલે અપને સ્ત્રી અને પુરુષ એવા જાતિ પ્રમાણે ભેદભાવ રાખ્યા હોય પણ સત્ય એ છે કે દરેક પુરુષમાં થોડા ગુણ સ્ત્રીના હોય છે અને દરેક સ્ત્રીમાં થોડા ગુણ પુરુષના હોય છે. બાપ ઘણીવાર માંની ગેરહાજરીમાં બાળકને સાચવે અને માં ઘણીવાર બાપની ગેરહાજરીમાં બહાર કમાવા જાય અને ઘરનો આર્થીક વહીવટ સંભાળે એવું જ કૈક. આ બંને ગુણનો સમન્વય થાય તો એક સંપૂર્ણ માણસ બને. એક જગ્યાએ વાંચેલું હતું કે કે આવા વ્યક્તિત્વને ‘એન્ડ્રોજીનસ’ કહેવાય છે(સૌજન્યઃ ગુણવંત શાહ) અને તેનું સર્વોત્તમ ઉદાહરણ એટલે કૃષ્ણ. તો, આ ગુણોને વિકસાવવા માટે બંને પ્રકારનાં ગુણોનું સેલિબ્રેશન અનિવાર્ય છે એટલે જ આપણે આ પુરુષોની બહુમતી ધરાવતી દુનિયામાં ‘સ્ત્રીત્વ’ને ઉજવવા માટે નવ દિવસો રાખ્યા છે કે જે આપણી સંસ્કૃતિનો સૌથી મોટો ઉત્સવ છે.”
જોકે સાંખ્ય દર્શનની પારિભાષિક દ્રષ્ટિએ એક વાત બહુ મહત્વની કહી છે.
શાસ્ત્રોમાં સામાન્ય રીતે પુરુષને ચેતન/સાક્ષી તત્વ (જે અપરિવર્તનશીલ, સ્થિર અને જ્યોતિસ્વરૂપ છે) ગણવામાં
આવ્યો છે અને પ્રકૃતિને ગતિશીલ, સર્જનાત્મક અને પરિવર્તનશીલ તત્વ (જે ત્રિગુણાત્મક સૃષ્ટિનું નિર્માણ અને સંચાલન કરે છે) તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. તમે જે “શરીરના નક્કર માળખા અને વહેતા સ્ત્રધર”ની વાત કરી છે, તે આ જ તત્વદર્શન સાથે સુસંગત બેસે છે – જ્યાં પુરુષ આધારભૂત કેન્દ્ર છે અને પ્રકૃતિ તેનું સતત ધબકતું, સર્જનશીલ સામર્થ્ય છે.
આ જ ચિંતનને વધુ ઊંડાણપૂર્વક વિસ્તારવું હોય તો જીવન, મનોવિજ્ઞાન અને અધ્યાત્મના ત્રણ વધુ પરિમાણો આમાં ઉમેરી શકાયઃ
૧. પૂરકતાનો નિયમઃ અહંકાર વિરુદ્ધ સ્વીકાર
આપણી સંસ્કૃતિમાં ‘શિવ’ અને ‘શક્તિ’નો સંબંધ એકબીજાથી શ્રેષ્ઠ બનવાનો નથી, પણ એકબીજા વિના અપૂર્ણ રહેવાનો છે.
સંસ્કૃતમાં કહેવત છેઃ શક્તિ વિના શિવ શવ (મૃતદેહ) સમાન છે.
નક્કર હાડપિંજર ગમે તેટલું મજબૂત બૂત હોય, જો તેમાં પ્રાણવાયુ અને સ્ત્રધર વહેતાં બંધ થઈ જાય તો એ માત્ર જડ માળખું રહી જાય છે.
આજના સમયમાં પુરુષાર્થ કે ભૌતિક સિદ્ધિઓને (જે અસ્થિતંત્ર જેવી નક્કર બાબતો છે) સર્વોચ્ચ ગણવામાં આવે છે, પણ સંવેદના, સ્નેહ અને કણા (જે સ્ત્રધર જેવાં વહેતાં તત્વો છે) વગર એ બધી સિદ્ધિઓ સૂકી અને નિષ્પ્રાણ બની જાય છે.
‘એનિમસ’ ૨. મનોવૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિ અંદરનો ‘એનિમા’ અને
કાર્લ યુંગ નામના મહાન મનોવૈજ્ઞાનિકે દર્શાવ્યું હતું કેઃ
દરેક પુરુષના અચેતન મનમાં એક સ્ત્રીત્વ તત્વ હોય છે જેને ‘એનિમા’ (Anima) કહેવાય છે.
દરેક સ્ત્રીના અચેતન મનમાં એક પૌરુષ તત્વ હોય છે જેને ‘એનિમસ’ (Animus) કહેવાય છે.
જ્યારે કોઈ પુરુષ પોતાના અંદર રહેલા સ્ત્રીત્વ
(સંવેદનશીલતા, દયા, કલાત્મકતા)ને નકારે છે, ત્યારે તે કર્કશ કે હિંસક બની જાય છે. તેવી જ રીતે જ્યારે સ્ત્રી પોતાની અંદર રહેલી દૃઢતા કે સાહસને ઓળખતી નથી, ત્યારે તે લાચાર અનુભવે છે. શ્રીકૃષ્ણ એટલે જ પૂર્ણપુરુષોત્તમ કહેવાયા કારણ કે તેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં અર્જુનને ગાંડીવ ઉપાડવાની મક્કમતા પણ આપી શકે છે અને રાસલીલામાં વાંસળીના સૂર છેડીને પરમ સ્નેહનું રૂપ પણ ધારણ કરી શકે છે.
૩. નવરાત્રિની આંતરિક યાત્રાઃ તમસથી પ્રકાશ તરફ નવરાત્રિના નવ દિવસો વાસ્તવમાં આ જ બે તત્વોના સંતુલનની પ્રક્રિયા છેઃ
પહેલા ત્રણ દિવસ (મહાકાળી તમસનો નાશ): આપણી અંદરની જડતા, આળસ અને ક્રોધ જેવા નકારાત્મક તત્વોનું શમન કરવું.
વચ્ચેના ત્રણ દિવસ (મહાલક્ષ્મી – રજસનું શુદ્ધિકરણ): આંતરિક સમૃદ્ધિ, સકારાત્મક ઉર્જા અને જીવનમાં પ્રેમ-કરુણાનું સિંચન કરવું.
છેલ્લા ત્રણ દિવસ (મહાસરસ્વતી – સત્વનો ઉદય): વિવેક, જ્ઞાન અને આત્મબોધ મેળવવો.
જેમ લોહી સતત વહીને શરીરના ઝેરી તત્વો બહાર કાઢે છે અને તાજો પ્રાણવાયુ ભરે છે, તેમ સ્ત્રીતત્વ એ સંસ્કૃતિને સતત નવજીવન આપતી રહેતી ધારા છે. આ દ્રષ્ટિએ જુઓ તો નવરાત્રિ એ માત્ર બાહ્ય ગરબા કે ઉત્સવ નથી, પણ આપણી અંદર રહેલી જડતામાંથી મુક્ત થઈને ચૈતન્ય સાથે એકાકાર થવાનું વાર્ષિક અનુષ્ઠાન છે.
તમને બધાને મારા અને મારા પરિવાર તરફથી નવરાત્રીની હાર્દિક શુભકામનાઓ!
જય માતાજી

પૂર્ણાહુતિઃ આપણે મહિલાઓ શું હાંસિલ કરી શકીએ છીએ તેની કોઈ સીમા નથી. – મિશેલ ઓબામા