માત્ર માનવ અસ્થી સાથે જ નહી, કેટલાક પ્રાણીઓના હાડકાં બાબતે પણ પવિત્રતાની આવી વાતો જોડાયેલી છે

અસ્થી, અર્થાત હાડકાઓ બાબતે આજે આપણે જે કાઈ જાણી છીએ તેના મૂળ હજજારો વર્ષ પહેલાં વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં માનવ જિજ્ઞાસા અને રહસ્યોની તલાશ રૂપે રોપાયા હતા

તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મની વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓમાં અસ્થીનું જે મહત્વ છે તે અન્ય કોઈ ધર્મનાં નથી

અદભૂત માનવ શરીરનો આ એક એવો અદભૂત હિસ્સો છે જેના માળખા પર સંપૂર્ણ માનવ શરીર જીવનભર પ્રવૃત્ત રહે છે. અસ્થિ વીના માનવ શરીરની કલ્પના પણ મુશ્કેલ છે.

માનવજાતના સમગ્ર ઇતિહાસમાં અસ્થીનો સંબંધ જીવન સાથે રહ્યો છે. પરાપૂર્વથી અનેક પ્રદેશના લોકો તેને જીવનનું પ્રતીક માને છે. અનેક સંસ્કૃતિઓમાં લોકો દ્રઢપણે એવું માને છે કે અસ્થી જીવનના મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધાંતનો આધાર છે અને તે આત્માનું રહેઠાણ છે. જીવનના પ્રતીક તરીકે, સારવારના પદાર્થ અને ઓજાર રૂપે, ભવિષ્યકથનના સાધન તરીકે અને જન્મોજન્મની પ્રક્રિયાને પ્રભાવિત કરી શકનાર રહસ્યમય શક્તિઓના નીવાસ રૂપે અસ્થીનું એક ખાસ મહત્વ છે. પ્રાચીન ભારતમાં અથર્વવેદમાં માનવ શરીરમાં હાડકાની સંખ્યા 360 હોવાનો ઉલ્લેખ છે. તે ઉપરાંત સુશ્રુત સંહિતામાં પણ અસ્થી બાબતે તેની સારવાર અંગે વિસ્તૃત વર્ણન છે. રાક્ષસો સામે લડવા ઇન્દ્ર માટે વજ્રનું નિર્માણ કરવા દધીચિ ઋષિએ પોતાનું અસ્થી દેવા પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું હતું. હિન્દુ ધર્મમાં ભગવાન શિવનું એક નામ કંકાલમ છે. હીબ્રુ બાઇબલ મુજબ ઇવનો જન્મ આદમની પાંસળીમાંથી થયો હતો: “મારા અસ્થીઓમાંથી એક અસ્થી”
(જીનેસિસ; 2:21-22). અન્ય બાઈબલમાં અસ્થિને ચૈતન્યપૂર્ણ અને બોલવાની ક્ષમતા વાળા માનવામાં આવ્યા છે.

“મારા અસ્થિઓ પોકારે છે
“પ્રભુ, તમારા જેવું કોણ છે?’
તમે ગરીબોને જોરૂકા અત્યાચારોથી બચાવનાર,
જેઓ તેમનો ભોગ લે છે
તેવા લોકોથી તમે ગરીબ અને દુ:ખી લોકોનું રક્ષણ કરો છો”
( ઙતફહળ 35:10-11)

સૌથી વિચિત્ર અને વળી વિશ્વવ્યાપી એક માન્યતા એવી છે કે અસ્થી પુન:જીવિત થઈ શકે છે અને તેથી પુનર્જન્મ માટે જરૂરી છે. આ પ્રતીતિ ઉત્તરીય યુરેશિયા તેમજ એશિયાના કેટલાક ભાગોમાં લોકોમાં ખાસ કરીને સામાન્ય છે અને તે જર્મની, કાકેશસ, આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા, ઓશેનિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયાની દંતકથાઓમાં પણ જોવા મળે છે. ઈરાન, ઇજિપ્ત, મેસોપોટેમિયા અને યુગરીટની પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ પણ હાડકાંના પુનજીર્વિત થવામાં માનતી હતી. હાડકાંના પુનરુત્થાનના સૌથી નોંધપાત્ર અહેવાલોમાંનું એક એઝેકીલના પુસ્તકમાં દેખાય છે.

પ્રભુનો હાથ મારા પર આવ્યો, અને તેણે મને તેના આત્માથી બહાર લઈ જઈને હાડકાંથી ભરેલા મેદાનમાં નીચે ઉતાર્યો. જ્યાં સુધી હું તે બધાની આસપાસ ન હતો ત્યાં સુધી તેણે મને તેમની તરફ ફરવા માટે મને વિવશ કર્યો; તેઓએ મેદાનને આવરી લીધું હતું, તેમાંની અસંખ્ય સંખ્યા, અને તે ખૂબ જ સૂકી હતી. તેણે મને કહ્યું, ’માણસ, શું આ હાડકાં ફરી જીવશે?’ મેં જવાબ આપ્યો, ’પ્રભુ ભગવાન, એ તો તું જ જાણે છે.’ તેણે મને કહ્યું, ’આ હાડકાં પર ભવિષ્યવાણી કર અને તેઓને કહે, હે સૂકા હાડકાં, સાંભળ. આ હાડકાં માટે પ્રભુ ઈશ્વરનું વચન છે: હું તમારામાં શ્વાસ નાખીશ અને તમે જીવશો. હું તમારા પર સાંધા બાંધીશ, તમારા પર માંસ લાવીશ, તમને ચામડીથી ઢાંકીશ, અને તમારામાં શ્વાસ મૂકીશ, અને તમે જીવશો; અને તમે જાણશો કે હું પ્રભુ છું.’ તેણે મને કહ્યું હતું તેમ મેં ભવિષ્યવાણી કરવાનું શરૂ કર્યું, અને જેમ હું ભવિષ્યવાણી કરતો હતો, ત્યાં એક ગડગડાટ અવાજ આવ્યો અને હાડકાં એકબીજા સાથે જોડાઈ ગયા. મેં જોયું તેમ તેમના પર આવરણો દેખાયા, માંસે તેમને ઢાંકી દીધા અને તેઓ ચામડીથી રક્ષાયેલ હતા, પરંતુ તેમનામાં શ્વાસ ન હતો. પછી તેણે મને કહ્યું, ’પવનને ભવિષ્યવાણી કર, માણસ, ભવિષ્યવાણી કર, અને તેને કહે, આ પ્રભુ ઈશ્વરના શબ્દો છે: આવો, પવન, દરેક બાજુથી આવો અને આ માર્યા ગયેલાઓમાં શ્વાસ ભરો, જેથી તેઓ સજીવન થાય. તેમણે મને કહ્યું હતું તેમ હું ભવિષ્યવાણી કરવા લાગ્યો: તેમનામાં શ્વાસ આવ્યો; તેઓ જીવંત થયા અને તેમના પગ પર ઉભા થયા. (એઝેકીલ 37:1-10)

જ્યાં પુન:જીવિત થવાની માન્યતા હોય છે ત્યાં ઘણીવાર માંસ સડી જાય પછી હાડકાં સાચવવામાં આવે છે અને ખાસ કાળજી સાથે તેને રાખવામાં આવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેમને અલગ દફનવિધિ આપવામાં આવે છે અથવા પૂજાની વસ્તુઓ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

એવું નથી કે માત્ર માનવ હાડકાં સાથે જ પવિત્રતાની વાતો આભા જોડાયેલી છે, અનેક જગ્યાએ અમુક પ્રાણીઓના હાડકાં બાબતે પણ આવી વાતો જોડાયેલી છે. પ્રાણીઓના હાડકાં (ખાસ કરીને રીંછ, શીત પ્રદેશનું હરણ અને અન્ય પ્રાણીઓ કે જેનો શિકાર કરવામાં આવે છે) ના હાડકાંને ઇજા પહોંચાડવા અથવા તેને કોઈ પણ રીતે નુકસાન પહોંચાડવા સામે ઘણા પ્રતિબંધો છે; આવા હાડકાં કાળજીપૂર્વક એકત્ર કરવા અને નિકાલ કરવાના છે. તેઓને દફનાવવામાં આવે છે, અથવા ઝાડમાં અથવા પ્લેટફોર્મ પર ખુલ્લા કરવામાં આવે છે, અથવા ઝાડની છાલમાં લપેટવામાં આવે છે અથવા પત્થરો વગેરેથી આવરી લેવામાં આવે છે. આવી પ્રથાઓ ખાસ કરીને ઉત્તરી યુરેશિયા અને ઉત્તર અમેરિકા માટે પ્રમાણિત છે.

વિવિધ પરંપરાઓમાં એવું માનવામાં આવે છે કે ખોપરી કરોડરજ્જુ અને ખભાના બ્લેડ (સ્કેપ્યુલા) વિશેષ શક્તિઓ ધરાવે છે જે તેમને ધાર્મિક મહત્વ આપે છે. હાડકાં જીવે છે એવી પ્રતીતિ એ માન્યતા તરફ દોરી જાય છે કે તેઓ વાતચીત કરી શકે છે. ભવિષ્યકથનમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા હાડકાઓમાંનું એક સ્કેપુલા છે. સ્કેપ્યુલોમેન્સીની પ્રેક્ટિસ (જેને સ્પેટ્યુલામેન્સી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ ભવિષ્યકથનનું એક સ્વરૂપ છે જેમાં ખુલ્લી આગ પર ગરમ થયેલા હાડકાંમાં તિરાડો અને તિરાડોની પેટર્નનો અભ્યાસ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. જો કે તે પ્રાચીન બેબીલોનની છે અને હજુ પણ એશિયા અને ભારતથી યુરોપ સુધી પ્રેક્ટિસ કરવામાં આવે છે, સ્કેપ્યુલોમેન્સીના સૌથી રસપ્રદ ઉદાહરણો પૈકીનું એક ઉત્તર અમેરિકામાં લેબ્રાડોરિયન દ્વીપકલ્પ પર મોન્ટાગ્નાઈસ-નાસ્કાપી દ્વારા પ્રેક્ટિસ કરવામાં આવે છે. ઓમર મૂર ધાર્મિક વિધિનું વર્ણન કરે છે:

ભવિષ્યકથનમાં પ્રાણીઓના હાડકાં અને અન્ય વિવિધ વસ્તુઓનો ઉપયોગ થાય છે. કેરિબોની ખભા બ્લેડ તેમના દ્વારા ખાસ કરીને “સત્યવાદી” તરીકે રાખવામાં આવે છે. જ્યારે આ હેતુ માટે તેને કામે લગાડવાનું હોય ત્યારે માંસ દૂર કરવામાં આવે છે, અને હાડકાને ઉકાળીને સાફ કરવામાં આવે છે; તેને સૂકવવા માટે લટકાવવામાં આવે છે, અને અંતે લાકડાનો એક નાનો ટુકડો વિભાજીત કરવામાં આવે છે અને હેન્ડલ બનાવવા માટે હાડકા સાથે જોડાયેલ છે. ભવિષ્યકથન વિધિમાં ખભાની બ્લેડ, આ રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે, તેને થોડા સમય માટે ગરમ કોલસા પર રાખવામાં આવે છે. ગરમીને કારણે તિરાડો અને બળી ગયેલા ફોલ્લીઓ રચાય છે, અને તે પછી “વાંચન” થાય છે. નાસ્કાપી પાસે તિરાડો અને ફોલ્લીઓનું અર્થઘટન કરવાની સિસ્ટમ હોય છે અને આ રીતે તેઓ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોના જવાબો મેળવે છે. પ્રશ્નોનો એક વર્ગ કે જેના માટે શોલ્ડર-બ્લેડ ઓગ્યુરી જવાબો આપે છે: શિકારીઓએ શિકાર શોધવામાં કઈ દિશા લેવી જોઈએ? આ એક નિર્ણાયક બાબત છે, કારણ કે શિકારની નિષ્ફળતા એકાંત અથવા મૃત્યુ પણ લાવી શકે છે.4

ભવિષ્યકથન માટે હાડકાંનો ઉપયોગ એ ઘણી શામનવાદી ધાર્મિક વિધિઓનો સામાન્ય ભાગ છે. શામનવાદ, જેમ કે મિર્સિયા એલિયાડે તેને કહે છે, “એકસ્ટસીની પ્રાચીન તકનીક” છે. હાડકાંને પુનજીર્વિત કરી શકાય છે, તેથી તેઓ પવિત્ર માણસના મૃત્યુ અને પુનર્જન્મની વિધિમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. એલિઆડે એક પેટર્નનું વર્ણન કરે છે જે ઘણી સંસ્કૃતિઓમાં જોવા મળે છે:

તિબેટીયન બૌદ્ધ ધર્મની વિવિધ ધાર્મિક વિધિઓમાં અસ્થીનું જે મહત્વ છે તે અન્ય કોઈ ધર્મનાં નથી. તેઓની લામા પ્રેરિત ધાર્મિક વિધિઓમાં માનવ ખોપરીના ઉપયોગનું વિશેષ મહત્વ છે. એવા અનેક નોંધપાત્ર પુરાવા છે જે સૂચવે છે કે આ પ્રકારની પરંપરા મૂળભૂત રીતે તેઓએ ભારતીય પ્રથાઓમાંથી અપનાવી હતી. આપણે ત્યાં શિવને કપાલભ્રતા તરીકે કે મહાકાલ, મહાન વિનાશક તરીકે માનવ ખોપરીની માળા ગળામાં હારની જેમ પહેરેલા દર્શાવવામાં આવ્ય છે. 1065 ઈ.ઊ.માં પ્રબોધ ચંદ્રોદયમાં શિવજી કહે છે, મારો હાર અને ઘરેણાં માનવ અસ્થી છે; હું મૃતકોની રાખ વચ્ચે રહું છું અને માનવ ખોપરીઓમાં મારુ ભોજન લઉં છું” વધુમાં લખ્યું છે અમે બ્રાહ્મણોની ખોપરીમાં દારૂ પીએ છીએ; અમારો પવિત્ર અગ્નિ માનવીના મગજ અને ફેફસાં તેમના માંસના મિશ્રણથી પ્રદીપ્ત છે અને માનવ પીડિતોને તેમના ગળાના ભયંકર ઘામાંથી નીકળતા તાજા લોહીથી આવરી લેવામાં આવે છે, તે અર્ઘ્ય છે જેના દ્વારા આપણે મહા ભૈરવને પ્રસન્ન કરીએ છીએ. “છદેવતાઓને અર્પણ કરવામાં આવતો મદ્યાર્ક અને મુક્તિ માટે વપરાતી અન્ય ખોપરીને કપાલ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી થતી રહેતી વ્યુત્પત્તિના કારણે આ શબ્દ આખરે જર્મન કોપ (હેડ) અને અંગ્રેજી કપમાં ફેરવાયો હતો.

આમાંના કેટલાક ખોપરી-બાઉલ તરીકે મઢવામાં આવી હતી અને તે પિત્તળ અથવા સોનેરી તાંબાથી સુશોભિત રહેતી. પાકા અને બહિર્મુખ લંબગોળ ઢાંકણથી ઢંકાયેલા રહેતા જેનો થંડરબોલ્ટના આકારમાં માઉન્ટ કરવામાં આવે છે …, જે ઇન્દ્રનું પ્રતીક છે. લગભગ તમામ લામાવાદી સમારંભોમાં તેનો ઉપયોગ થતો હતો. ખોપરી પોતે ત્રિકોણાકાર સ્ટેન્ડ પર રહે છે, જે જ્વાળાઓની ડિઝાઇન સાથે કાપી છે, જેના દરેક ખૂણા પર માનવ માથું છે. આ સેટિંગ્સ ખૂબ જ ખર્ચાળ હોય છે, સોના અથવા ચાંદીમાં હોય છે, અને પીરોજ અને કોરલથી જડેલી હોય છે.

ધાર્મિક વિધિઓની અસરકારકતા ખોપરીની ગુણવત્તા પર આધારિત હોવાથી લામાઓએ ઓગણીસમી સદીના ફ્રેનોલોજીની યાદ અપાવે તેવી મૂલ્યાંકનની વિસ્તૃત સિસ્ટમ વિકસાવી હતી. ખોપરીના આકાર, સમોચ્ચ અને રંગ દર્શાવે છે કે વ્યક્તિ ધાર્મિક, જ્ઞાની અને ઉમદા હતી કે કેમ. ખોપરીની કર્મશક્તિ અસરકારક બનવા માટે, તેને સખત ધાર્મિક પ્રક્રિયાઓ અનુસાર તૈયાર કરવી આવશ્યક હતી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, કપાલ એટલો શક્તિશાળી દેખાયો કે તે પૂજાનો હેતુ બની ગયો. કપાલા બનાવવા માટે ખોપરીઓનો ઉપયોગ કરવા ઉપરાંત, લામાઓએ ધાર્મિક વિધિઓ માટે સ્કુલકેપમાંથી ટેમ્બોરીન બનાવ્યા, અને હિંસક મૃત્યુ પામેલા ગુનેગારોની જાંઘના હાડકાંનો ઉપયોગ ટ્રમ્પેટ બનાવવા માટે કર્યો જે રાક્ષસોને ડરાવી શકે. આ પ્રથાઓ પર ટિપ્પણી કરતા, એક લામા અહેવાલ આપે છે: લોકો, આવા ટ્રમ્પેટ સાંભળીને, મૃત્યુને ધ્યાનમાં લેવામાં નિષ્ફળ જઈ શકતા નથી. આ જ કારણસર આપણે ગુલાબની માળા તરીકે મૃતકોના હાડકાંનો ઉપયોગ કરી છીએ. છેવટે, આ ખિન્ન અને ઉદાસી સ્મરણ સાથે હજી વધુ પ્રભાવિત થવા માટે, અમે મસ્તકમાંથી પીએ છીએ.ફરી એક વાર હાડકાંની અસ્પષ્ટતા સ્પષ્ટ છે: તેઓ એક સ્મૃતિચિહ્ન મોરી છે જે આધ્યાત્મિક નવીકરણનુ વચન પણ ધરાવે છે.

ખોપરીની આકૃતિ મૃત્યુ અને પુનર્જન્મને લગતા ખ્રિસ્તી નાટકમાં પણ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. બાઈબલના અહેવાલો અનુસાર ઇસુને ગોલગોથા પર વધસ્તંભે જડવામાં આવ્યા હતા, જેનો અર્થ અરામાઇકમાં “ખોપરી” થાય છે. જોકે કેટલાક વિવેચકોએ એવી દલીલ કરી છે કે ક્રુસિફિકેશન સાઇટનું નામ અગાઉના ફાંસીમાંથી સંચિત થયેલી ખોપરીના કારણે ગોલગોથા રાખવામાં આવ્યું હતું, વધુ સંભવિત સમજૂતી એ છે કે ટેકરી પરના ખડકો માનવ ખોપરી જેવા હોય છે. ખ્રિસ્તી ધર્મના પ્રારંભિક દિવસોથી ખોપરી અને હાડકાં ધ્યાન, પૂજાના પદાર્થો છે. તે માત્ર શેક્સપિયરના હેમ્લેટ જ નથી જે ખોપરીમાં બોધ શોધે છે. આત્માની તેમની ફિનોમેનોલોજીમાં હેગેલેએ દાવો કર્યો છે કે: “ખોપરીના હાડકાનું સ્પિરિટની વાસ્તવિકતા તરીકે મહત્વ છે.” હેગલની વ્યાપક દ્રષ્ટિમાં સમગ્ર કુદરતી અને ઐતિહાસિક વિશ્વ મૂર્ત સ્વરૂપ છે અથવા, ધર્મશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ, ભાવનાનો અવતાર છે. અભૌતિક અને સામગ્રી અલગ અને વિરોધી નથી પરંતુ સમાન વાસ્તવિકતાના વૈકલ્પિક સાક્ષાત્કાર છે.

મગજ અને કરોડરજ્જુ સાથે મળી આત્માના કલ્યાણ માટે શારીરિક અસ્તિત્વની રચના કરે છે, તો ખોપરી અને વર્ટેબ્રલ સ્તંભ તેના માટે અન્ય આત્યંતિક રચના કરે છે, એક આત્યંતિક જે અલગ પડે છે, જેમ કે, નક્કર, જડ વસ્તુ. જો કે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આત્માના બાહ્ય અસ્તિત્વના યોગ્ય સ્થાન વિશે વિચારે છે, ત્યારે તે પાછળનો ભાગ નથી પરંતુ માત્ર માથું જ આવે છે.

અહીં ફિલસૂફ કે જેઓ આધુનિકતાને વ્યાખ્યાયિત કરે છે તે હાડકાંની રહસ્યવાદી શક્તિમાં પ્રાચીન શામનવાદી માન્યતાનો પડઘો પાડે છે.

ખ્રિસ્તી શ્રદ્ધા અને વ્યવહાર માત્ર ગોલગોથા દ્વારા હાડકાં સાથે જોડાયેલા નથી. રોમન સામ્રાજ્ય દરમિયાન, ખ્રિસ્તીઓ શરીર અને હાડકાંના પ્રાધાન્ય વાળી પૂજા સેવાઓ યોજતા હતા. અત્યાચારથી બચવા માટે ખ્રિસ્તીઓ સામાન્ય રીતે કબરોની આસપાસ અને મૃતકોના સન્માન માટે પોલાણમાં મળતા હતા. રોમન સત્તાવાળાઓની જાગ્રત નજરથી સ્મશાન ભૂમિએ એકાંત પૂરું પાડ્યું હોવાથી, આ મેળાવડા આખરે સંપૂર્ણ વિકસિત ધાર્મિક સેવાઓનો પ્રસંગ બની ગયા. કોન્સ્ટેન્ટાઈનના રૂપાંતર પછી ખ્રિસ્તીઓની પરિસ્થિતિ નાટકીય રીતે બદલાઈ ગઈ હોવા છતાં, મૃતકોના સ્થાન સાથે ધાર્મિક સમારંભોનું જોડાણ હજુ પણ મુખ્ય ચર્ચો અને કેથેડ્રલમાં જાણી શકાય છે, જે વેટિકનમાં સેન્ટ પીટરના બેસિલિકા અને સેન્ટ પૌલથી શરૂ થાય છે. પાછળની સદીઓમાં આ પ્રથા સમગ્ર યુરોપમાં ફેલાઈ ગઈ જ્યાં સુધી બેસિલિકા અને કેથેડ્રલ આખરે નેક્રોપોલીસ બની ગયા જ્યાં ધાર્મિક પ્રતિષ્ઠા અને સામાજિક પદ દ્વારા વેદીની નિકટતા નક્કી કરવામાં આવતી હતી. ચર્ચ શાબ્દિક રીતે શહીદો અને વિશ્વાસીઓના હાડકાં પર બાંધવામાં આવ્યું છે.

મધ્ય યુગ દરમિયાન, આ હાડકાં ઘણીવાર પ્રદર્શનમાં મુકાતા હતા. જ્યારે મોટાભાગના હાડકાં અનામી આસ્થાવાનો અને અવિશ્વાસીઓના અવશેષો હતા, ત્યારે કેટલાક શહીદોના અવશેષો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. આ સમય સુધીમાં, વ્યક્તિગત દફન કરવાનો રિવાજ, મોટાભાગના લોકો માટે, સામૂહિક અચિહ્નિત કબરોમાં નજરકેદ કરવાનો માર્ગ આપવામાં આવ્યો હતો. જેમ જેમ શહેરી વસ્તી વધતી ગઈ અને દફન કરવાની જગ્યા એક સમસ્યા બની ગઈ, તેમ તેમ હાડકાં ખોદવાનો અને તેને ગેલેરીઓ અને ઓસ્યુરીઓમાં દર્શાવવાનો રિવાજ બની ગયો જેને ચાર્નલ્સ અથવા ચારનલ હાઉસ કહેવાય છે. કાયમી વિશ્રામ સ્થાનને બદલે, કબરો ખાડાઓ બની ગઈ જ્યાં માંસ સડી શકે – જેટલું ઝડપી, સારું. મધ્ય યુગના અંતમાં, જો શરીરને પરિવહન કરવું પડતું હતું, તો તેને માંસ અને હાડકાને અલગ કરવા માટે ઉકાળવામાં આવતું હતું. તેમના સ્મારક કાર્ય,ધી અવર ઑફ અવર ડેથમાં, ફિલિપ એરિયસ જણાવે છે: મૃત્યુના સ્થળે માંસને દફનાવવામાં આવ્યું હતું, જે પ્રારંભિક કબર માટે બહાનું પૂરું પાડતું હતું. હાડકાંને સૌથી વધુ ઇચ્છનીય દફન સ્થળ અને સૌથી પ્રભાવશાળી સ્મારકો માટે સાચવવામાં આવ્યા હતા, કારણ કે સૂકા હાડકાંને શરીરના સૌથી ઉમદા ભાગ તરીકે ગણવામાં આવતા હતા, તેમાં કોઈ શંકા નથી કારણ કે તે સૌથી ટકાઉ હતા. 11અન્યત્ર એરિયસ એક બ્રેટોન સ્તોત્ર ટાંકે છે જે પ્રોત્સાહિત કરે છે. ચારનલોમાં સ્ટેક કરેલા હાડકાં પર વિચાર કરવા માટે વફાદાર.

હવે જરા આ વાંચો;

“ચાલો આપણે ચારનલ તરફ જઈએ, ખ્રિસ્તીઓ, ચાલો હાડકાં જોઈએ
આપણાં ભાઈઓ…
ચાલો જોઈએ કે તેઓ જે દયનીય સ્થિતિ પર આવ્યા છે
તમે તેમને તૂટેલા, ધૂળમાં ક્ષીણ થઈ ગયેલા જોશો…
તેમની વાત સાંભળો, સારી રીતે સાંભળો …”

એરિયસ સમજાવે છે. “ચાર્નલ્સ પ્રદર્શનો હતા. મૂળમાં, કોઈ શંકા નથી કે, તેઓ કામચલાઉ સંગ્રહ વિસ્તારો કરતાં વિશેષ નહોતા જ્યાં બહાર કાઢવામાં આવેલા હાડકાંને તેને પ્રદર્શિત કરવાની કોઈ ખાસ ઈચ્છા વિના, તેમને માર્ગમાંથી બહાર કાઢવા માટે મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. પણ પાછળથી, ચૌદમી સદી પછી, સંવેદનશીલતાના પ્રભાવ હેઠળ, તેના પોતાના ખાતર તમાશામાં રસ જાગ્યો.

જ્યારે હાડકાં અનામી નથી હોતા, ત્યારે તેમની શક્તિ મૃતકોના જીવનમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. હાડકાંની ચમત્કારિક શક્તિમાંની માન્યતા આખરે પવિત્ર અવશેષો તરીકે તેમની પૂજા તરફ દોરી ગઈ. અવશેષ શબ્દ લેટિન રિલિક્વિએ પરથી આવ્યો છે, જેનો મૂળ અર્થ કોઈ પણ નશ્વર અવશેષ થાય છે. કેથોલિક પરંપરામાં, અવશેષ આખરે સંતના શરીર અને તેના જીવનકાળ દરમિયાન તેની સાથે સીધો સંપર્ક ધરાવતા પદાર્થોને નિયુક્ત કરવા આવ્યા હતા. જ્યારે પૂજામાં વપરાતા કપડાં અને વસ્તુઓ મહત્વની હતી, ત્યારે સૌથી વધુ કિંમતી અવશેષો શરીરના વાસ્તવિક અંગો જેવા કે વાળ, ચામડી અને હાડકાં હતા. અવશેષોની પૂજા કેથોલિક ધર્મ સુધી મર્યાદિત નથી; ખરેખર, બુદ્ધ, મોહમ્મદ અને ક્ધફ્યુશિયસ સાથે સંકળાયેલા અવશેષો પણ સમાવિષ્ટ અને પૂજવામાં આવે છે. ગમે તે પરંપરામાં તે થાય છે, અવશેષોની અસરકારકતામાં વિશ્વાસનો સમાવેશ થાય છે જેને “હાજરીનું અધ્યાત્મશાસ્ત્ર” તરીકે વર્ણવી શકાય છે જેમાં ભૌતિક નિકટતા લાભ આપે છે અને રક્ષણ પૂરું પાડે છે. શહીદ અસરકારક રીતે અવશેષમાં વસે છે, જે કૃપા, સદ્ગુણ અને જીવન પણ પ્રસારિત કરવામાં સક્ષમ છે. જેમ જેમ અવશેષોની શક્તિમાં માન્યતા પૂર્વીય તેમજ પશ્ચિમી ખ્રિસ્તી ધર્મમાં ફેલાઈ ગઈ તેમ તેમ તેમની માંગ વધતી ગઈ અને હાડકાંનો મોટો વેપાર બની ગયો. તેમનો દોર માત્ર આધ્યાત્મિક જ નહીં પણ રાજકીય અને આર્થિક પણ હતો. ચાર્લમેગ્નના સમયથી, કોઈ પણ ચર્ચને અવશેષ વિના પવિત્ર કરી શકાય નહીં. અવશેષો અને તેઓ જે પ્રતિષ્ઠા લાવ્યા તે માટે સ્પર્ધાના પરિણામે મૃતદેહો ખસેડવામાં આવ્યા અને ચોરાઈ પણ ગયા. જ્યારે શબનું સ્થાનાંતરણ કાયદેસર હતું, ત્યારે તે અનુવાદ તરીકે ઓળખાતી ધાર્મિક વિધિ અનુસાર થયું હતું. પાંચમી સદી સુધીમાં, હાડકાં અને શરીરના અંગોની માંગ એટલી મોટી હતી કે સંતોના મૃતદેહોને બહાર કાઢવાની, તેના ટુકડા કરવાની અને વહેંચવાની પ્રથા વ્યાપકપણે સ્વીકારવામાં આવી હતી. કાપેલી આંગળીઓ, હાથ, પગ, માથા અને અલબત્ત, હાડકાં સમગ્ર યુરોપમાં ફેલાય છે. સંત જેટલો મહત્વપૂર્ણ છે, તેટલી વધુ શક્તિ પ્રદાન કરવામાં આવે છે. માંગમાં વધારા સાથે, પુરવઠો એક સમસ્યા બની ગયો, અને અવશેષોમાં નફાકારક બજાર ઉભરી આવ્યું. નવમી સદીમાં, સાહસિક સાહસિકોના જૂથે એક કોર્પોરેશનની રચના કરી જે સમગ્ર યુરોપમાં અવશેષોની શોધ, વેચાણ અને પરિવહનમાં વિશેષતા ધરાવે છે. ન તો મહત્વાકાંક્ષી ચર્ચમેન કે ન તો વિશ્વાસુ આસ્થાવાનો અને યાત્રાળુઓ આમાંના ઘણા અવશેષો નકલી હોવા જોઈએ તેની કાળજી લેતા ન હતા.

સદીઓથી વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં, જે હાડકાંને એટલા શક્તિશાળી બનાવે છે કે તે ટકી રહે છે. જ્યારે બીજું બધું જતું રહે છે, હાડકાં રહે છે, અને તેમના અવશેષોમાં આપણે એવા લોકોના નિશાનો જોઈએ છીએ જેઓ એક સમયે જીવતા હતા. મૃત્યુને દૃષ્ટિ અને મનથી છૂપાવીને નકારવામાં ઝનૂની આપણા સમાજ માટે, હાડકાં પ્રત્યેનો મોહ બીજા યુગની આદિમ માનસિકતાનો એક રોગગ્રસ્ત અવશેષ લાગે છે. એક સમયે પવિત્ર માનવામાં આવતી પ્રથાઓ હવે વિચિત્ર લાગે છે. પરંતુ વસ્તુઓ ક્યારેય એટલી સરળ હોતી નથી; હાડકાં આપણને ત્રાસ આપતા રહે છે. વિરોધાભાસી રીતે, આપણે હંમેશા તે તરફ ખેંચાઈએ છીએ જેને ટાળવા માટે આપણે સંઘર્ષ કરીએ છીએ કારણ કે દબાયેલો ક્યારેય અદૃશ્ય થતો નથી પરંતુ માત્ર ભૂગર્ભમાં સરકી જાય છે જ્યાં તે તેને નકારવાનો દાવો કરનારાઓને વ્યસ્ત રાખે છે. અસ્થિઓ ક્યારેય નિવૃત્ત થતાં નથી કે નથી નિવૃત્ત થતાં આપણે તેના પ્રભાવથી, કારણ કે તે આપણને આપણા પૂર્વજો સાથે જોડતો રહસ્યમય સેતુ છે.