જૂલે વર્નની ઉત્તરધ્રુવ પર માનવી પહોંચ્યા અગાઉ લખાયેલી સાહસિક નવલકથા ‘બરફનું રણ’

પરેશ રાજગોર

‘બરફનું રણ’ પુસ્તકનો સાધના નાયક દેસાઈ દ્વારા કરાયેલો 59 પ્રકરણ અને 480 પાનાંનો સંપૂર્ણ અનુવાદ

ઓગણિસમી સદીમાં ઉત્તર ધ્રુવિય વર્તુળ માનવજાતથી સાવ અજાણ્યું હતું. માનવજાતે ઉત્તરધ્રુવ સુધી પહોંચવાના અનેક પ્રયત્નો કર્યા, અનેક સાહસિકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા પણ કોઈને સફળતા મળતી ન હતી. ઓગણિસમી સદીના છેલ્લા દાયકામાં રોબર્ટ પિયરી અને હેનસને પણ ધ્રુવ સુધી પહોંચવાના પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. તેમણે 1909માં ઉત્તરધ્રુવ પર પહોંચવાનો દાવો કર્યો. તેને શરૂઆતમાં માની પણ લેવામાં આવ્યો. પણ પાછળથી એના દાવાનો પણ સંપૂર્ણ સ્વીકાર ન થયો. આખરે એલેક્ઝાન્ડર કુઝનેત્સોવે તેના સાથીઓ સાથે 1948માં સૌ પ્રથમ ઉત્તરધ્રુવ પર પગ મૂક્યો હોવાનું સ્વીકારાયું. આ એક સદીથી વધુના અથાગ પ્રયત્નોમાં કેટલાય સાહસિકોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.
આજે વાત કરવી છે એક એવી નવલકથાની જે ઉત્તરધ્રુવ પર માનવી પહોંચ્યો એના 80-90 વર્ષ પહેલાં લખવામાં આવી હતી. જૂલે વર્ને 1864માં એડવેન્ચર ઓફ કેપ્ટન હેટેરસ નામે એક નવલકથા લખી હતી. આ કથાનો ગુજરાતી અનુવાદ બરફનું રણ નામે પ્રકાશિત થયો છે. આ કથા જૂલે વર્ને લખેલી કથાઓમાંથી સૌથી પ્રખ્યાત નવલકથાઓ પૈકીની એક છે. તેના બે અતિ સંક્ષિપ્ત અનુવાદો અગાઉ ગુજરાતીમાં ધ્રુવની સફરે અને બરફનું રણ નામે થયા હતા. જેમાં ધ્રુવની સફરેનો અનુવાદ તો વિજયગુપ્ત મૌર્ય જેવા સિધ્ધહસ્ત લેખકે કર્યો હતો. જેની નકલ હાલ અપ્રાપ્ય છે. જ્યારે બીજો અનુવાદ બરફનું રણ નામે થયો હતો જે મૂળ પુસ્તકના માત્ર બીજા ભાગનો સંક્ષિપ્ત અનુવાદ હતો. ઘણા વર્ષો બાદ સાધના નાયક દેસાઈ એ આ પુસ્તકનો સંપૂર્ણ અનુવાદ ગુજરાતીમાં કર્યો છે. કદાચ આ ગુજરાતીમાં જૂલે વર્નનું પ્રકાશિત થયેલું સૌથી દળદાર પુસ્તક છે. કુલ બે ભાગ અને કુલ 59 પ્રકરણમાં ફેલાયેલું આ પુસ્તક 480 પાનાનું દળદાર કદ ધરાવે છે. આ વખતે પુસ્તકમાં મૂળ જૂલે વર્નની ફ્રેંચ આવૃતિમાંથી મૂળ ચિત્રો પણ સમાવવામાં આવ્યા છે. પુસ્તકનું કવર પણ ખૂબ જ આકર્ષક છે.
પુસ્તકની કથાની વાત કરીએ તો કથાનો મુખ્ય નાયક કેપ્ટન હેટરસ એક બ્રિટિશ સાહસિક છે. તે ઇચ્છે છે કે સૌ પ્રથમ બ્રિટિશ ધ્વજ જ ઉત્તરધ્રુવ પર લહેરાવો જોઇએ. આ માટે તે બે વખત પ્રયત્ન કરે છે, પણ બન્ને વખત તેને નિષ્ફળતા જ મળે છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે બન્ને પ્રયત્નો વખતે તે એક માત્ર જ આવા સાહસ પરથી જીવિત પાછો ફરે છે. તેના બધા સાથીઓ આ સાહસમાં માર્યા જાય છે. આમ, હવે તેના દ્વારા કોઇ નવું સાહસ ખેડવામાં આવે તો કોઇ તેની સાથે જોડાવા તૈયાર નથી. તેને શાપીત ગણવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં એક પત્ર એક નાવિકને મળે છે અને તેને જરૂરી નાણાકીય સગવડ કરી આપવામાં આવે છે. આ પત્રમાં જણાવ્યા મુજબ તેણે નાવિકોની ભરતી કરી એક સાહસ પર નીકળવાનું છે. આ સફર માટે એક ખાસ જહાજ પણ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેની સગવડ પણ પત્ર મોકલાનારે જ કરી છે. સાથે એક કૂતરાને પણ જહાજ પર લેવાનો છે. ગ્રીનલેન્ડના એક બંદર સુધી પહોંચવાની માહિતી પત્રો દ્વારા જણાવવામાં આવે છે. અને આગળની સૂચનાઓ જે તે સમયે અપાતી રહેશે એવું જણાવવામાં આવે છે. આ સફરની સૂચના મુજબ શરૂઆત કરવામાં આવે છે. શું આ ભેદી સફરનો આયોજક કેપ્ટન હેટરસ છે? જરૂરી સમયે જહાજ પર કૂતરો જ પત્રો લાવી નવા આદેશો આપે છે. તો શું જહાજનો કેપ્ટન કૂતરો છે? કેપ્ટન હેટરસ ક્યારે આ જહાજ પર જોડાશે? દરિયાની વચ્ચે પત્રો ક્યાંથી આવે છે? આ બધું કથામાં એકદમ રહસ્યમય છે. તેઓ ઉત્તર ધ્રુવિય વિસ્તારમાં અનેક હાડમારીઓ વેઠી આગળ વધે છે. આગળ જતા એક અમેરિકી સાહસિક પણ આ જ વિસ્તારમાં ફસાયલો હોય છે. શું તે પણ ઉત્તરધ્રુવ પર પહોંચવા નિકળ્યો છે? શું પહેલા ઉત્તરધ્રુવ પર પહોંચવાનું અને બ્રિટિશ ધ્વજ લહેરાવાનું હેટરસનું સપનું પૂરું થશે? કે એ સપનું જ રહી જશે? કેવા જોખમોનો સામનો તે અને તેના સાથીઓ કરશે?
જૂલે વર્ને આ કથા લખી એ પહેલા પેરીના નામના સાહસિકે ઉત્તરધ્રુવ ખેડવા સાહસિક સફરો ખેડી હતી. તેમાં જ તેનું મૃત્યુ પણ થયું હતું. એ સિવાય ઉત્તરના જળમાર્ગો અને વિસ્તારો શોધવા ફ્રેન્કલિને પણ અનેક સાહસો ખેડયા હતા. આ બે સાહસિકોની સફરને આધારે જ જૂલે વર્ને આ ઉત્તરધ્રુવની સફરની કલ્પના કરતી નવલકથા લખી હતી. ત્યારના સંશોધકોના અનુમાન મુજબ ઉત્તર ધ્રુવિય સર્કલમાં વિશાળ દરિયો હોવો જોઇએ અને ઉત્તરધ્રુવ કોઈ વિશાળ જ્વાળામુખીય પર્વત પર જ હોવો જોઇએ એવી માન્યતા હતી. જૂલે વર્ને પણ એ જ માન્યતાને આધારે અનેક જીવ સટોસટના સાહસો ભરી સાહસકથા લખી છે જેનો સંપૂર્ણ અનુવાદ તેના લખાયાના લગભગ 170 વર્ષો પછી ગુજરાતીમાં આવી રહ્યો છે. જેને આ દિવાળી વેકેશનમાં બધા એ અચૂક વાંચવો રહ્યો.