રોબર્ટ ફોસ્ટનો દુવિધાયોગ

સિદ્ધાર્થ રાઠોડ : પરિપ્રેક્ષ્ય

પ્રસ્થાન: માર્ગમાં આવતો અવરોધ પણ માર્ગનો જ ભાગ છે. – ઝેન કહેવત

Two roads diverged in a yellow wood,
And sorry I could not travel both
And be one traveler, long I stood
And looked down one as far as I could
To where it bent in the undergrowth;

Then took the other, as just as fair,
And having perhaps the better claim,
Because it was grassy and wanted wear;
Though as for that the passing there
Had worn them really about the same,

And both that morning equally lay
In leaves no step had trodden black.
Oh, I kept the first for another day!
Yet knowing how way leads on to way,
I doubted if I should ever come back.

I shall be telling this with a sigh
Somewhere ages and ages hence:
Two roads diverged in a wood, and I—
I took the one less traveled by,
And that has made all the difference.

– Robert Frost

રોબર્ટ ફ્રોસ્ટની આ કવિતા ભણાવવામાં હમેશા મજા આવી છે. કોઈ પસંદગી કરતી વખતે થતી દ્વિધા આ કવિતામાં બખૂબી વર્ણવવામાં આવી છે. ફ્રોસ્ટની ખાસિયત એ કે તે રોજબરોજની ઘટનાઓમાં પણ અદ્ભુત ફિલસૂફી મૂકીને કવિતાને ગજબની ગહનતા આપે છે. એકએક શબ્દનો કવિએ બહુ સાવધાનીપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો છે.

બે રસ્તામાં એક પાનખરના પીળા વનમાં ફંટાય છે ને કવિ એક મુસાફર તરીકે અસમંજસ અનુભવે છે કે કયો રસ્તો લેવો. તે તાકી રહે છે લાંબા સમય સુધી કે બંને રસ્તા અંદર ક્યાં વળે છે. અહીં જંગલ રૂપક છે જીવનનું કારણ કે જેમ જંગલ અનિશ્ચિત છે તેમ જીવન પણ. કયા વળાંક પર નિર્મલ ઝરણું મળે અને કયા વળાંક પર ઘાતક જાનવર તે કળી શકાતું નથી. વળી કવિ પહેલેથી જ રસ્તા ક્યાં વળે છે તે જોવાની ઈચ્છા રાખે છે જેવી રીતે માનવજાત પોતાનું ભવિષ્ય પહેલેથી જાણવાની ખેવના રાખતી હોય.

૧. “સમાનતા”નો ભ્રમ અને નિર્ણયની અનિવાર્યતા
કવિ બીજા અને ત્રીજા બંધમાં સ્પષ્ટ કહે છે:
“Had worn them really about the same,
And both that morning equally lay…”
વાસ્તવમાં બંને રસ્તા લગભગ એકસરખા જ વપરાયેલા હતા, પાંદડાં હજુ બંને પર તાજાં જ પડ્યાં હતાં. માનવીય મનની આ જ સૌથી મોટી ત્રાસદી છે — જ્યારે બે વિકલ્પો સરખા લાગે, ત્યારે જ પસંદગી સૌથી અઘરી બને છે. એક રસ્તો પસંદ કરવો એટલે બીજા રસ્તાની તમામ સંભાવનાઓનો કાયમ માટે ત્યાગ કરવો.

૨. ‘Way leads on to way’ — સમયની એકતરફી ગતિ
આ પંક્તિ સમગ્ર કવિતાનું સૌથી મોટું દર્શન છે. આપણે ઘણીવાર મનને મનાવી લઈએ છીએ કે “પહેલો રસ્તો ફરી ક્યારેક જોઈ લઈશું.” પરંતુ જીવનનો નિયમ છે કે એક પગલું બીજા તરફ દોરે છે, અને પાછા વળવું અશક્ય બની જાય છે. કાળની નદી ક્યારેય ઉલટી દિશામાં વહેતી નથી.

૩. ‘With a sigh’ — ગર્વ કે પશ્ચાતાપ?
છેલ્લા બંધમાં આવતો નિસાસો (a sigh) બહુઅર્થી છે:
શું એ નિસાસો કોઈ મુકામે પહોંચ્યા પછીના સંતોષનો છે?
કે પછી ક્યારેય ન પસંદ કરેલા પેલા બીજા રસ્તા માટે રહી ગયેલી અધૂરાશનો?

વર્ષો પછી જ્યારે માણસ પાછળ ફરીને જુએ છે, ત્યારે તે પોતાની જાતને એ જ વાર્તા કહે છે કે “મેં ઓછો ખેડાયેલો રસ્તો પસંદ કર્યો અને તેણે જ બધો ફેર પાડ્યો.” માનવી પોતાના અતીતને અર્થ આપવા માટે આવા તર્ક ઘડતો હોય છે.
એક શિક્ષક તરીકે આ કવિતા વર્ગખંડમાં મૂકવી એ વિદ્યાર્થીઓને માત્ર અંગ્રેજી સાહિત્ય નહીં, પણ જિંદગીના સૌથી મોટા કોયડા — ‘ચોઇસ અને તેની જવાબદારી’ — સાથે રૂબરૂ કરાવવા જેવું છે.

પૂર્ણાહુતિ: તેમાંથી બહાર નીકળવાનો એકમાત્ર રસ્તો તેમાંથી પસાર થવાનો છે. – રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ