રાજગરાનો ભવ્ય ભૂતકાળ અને તેનો ઐતિહાસિક વિશ્વ પ્રવાસ

રાજગરો આઠ હજાર વર્ષ પ્રાચીન આહાર છે અને વિશ્ર્વના કેટલાક દેશોમાં તેને એક દિવ્ય આહાર માનવામાં આવતો

વનસ્પતિશાસ્ત્રમાં અનાજની જે વ્યાખ્યા છે તે પ્રમાણે રાજગરો અનાજ નથી. વાસ્તવમાં તે બિલકુલ અન્ય પ્રકારના વનસ્પતિ પરિવારનો છોડ છે, પરંતુ તેની અદભૂત પોષણ ક્ષમતાના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સદીઓથી તેનો ઉપયોગ એક પૌષ્ટિક અનાજ તરીકે થતો આવ્યો છે. અલબત્ત આપણે મોટા ભાગે તેનો ઉપયોગ એક ફરાળી ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે કરતા હોવા છતાં આધુનિક સમયની દેશ વિદેશની અનેક વાનગીઓમાં તેનો બખૂબી ઉપયોગ થાય છે. તેનો છોડ ખાસ્સી ઊંચાઈએ પહોંચે છે. તેને અંગ્રેજીમાં એમેરંથ રાજગરાનો ભવ્ય ભૂતકાળ અને તેનો ઐતિહાસિક વિશ્વ પ્રવાસ વનસ્પતિશાસ્ત્રમાં અનાજની જે વ્યાખ્યા છે તે પ્રમાણે રાજગરો અનાજ નથી. વાસ્તવમાં તે બિલકુલ અન્ય પ્રકારના વનસ્પતિ પરિવારનો છોડ છે, પરંતુ તેની અદભૂત પોષણ ક્ષમતાના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સદીઓથી તેનો ઉપયોગ એક પૌષ્ટિક અનાજ તરીકે થતો આવ્યો છે.

અલબત્ત આપણે મોટા ભાગે તેનો ઉપયોગ એક ફરાળી ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે કરતા હોવા છતાં આધુનિક સમયની દેશ વિદેશની અનેક વાનગીઓમાં તેનો બખૂબી ઉપયોગ થાય છે. તેનો છોડ ખાસ્સી ઊંચાઈએ પહોંચે છે. તેને અંગ્રેજીમાં એમેરંથ રાજગરાનો ભવ્ય ભૂતકાળ અને તેનો ઐતિહાસિક વિશ્વ પ્રવાસ વનસ્પતિશાસ્ત્રમાં અનાજની જે વ્યાખ્યા છે તે પ્રમાણે રાજગરો અનાજ નથી. વાસ્તવમાં તે બિલકુલ અન્ય પ્રકારના વનસ્પતિ પરિવારનો છોડ છે, પરંતુ તેની અદભૂત પોષણ ક્ષમતાના કારણે વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સદીઓથી તેનો ઉપયોગ એક પૌષ્ટિક અનાજ તરીકે થતો આવ્યો છે. અલબત્ત આપણે મોટા ભાગે તેનો ઉપયોગ એક ફરાળી ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે કરતા હોવા છતાં આધુનિક સમયની દેશ વિદેશની અનેક વાનગીઓમાં તેનો બખૂબી ઉપયોગ થાય છે. તેનો છોડ ખાસ્સી ઊંચાઈએ પહોંચે છે. તેને અંગ્રેજીમાં એમેરંથ કહેવામાં આવે છે. આ એમેરંથ ગ્રીક ભાષાનો શબ્દ છે, જેનો અર્થ થાય છે ક્યારેય લુપ્ત ન થનાર અથવા જે ક્યારેય જીર્ણ થતો નથી. અમરન્થ યાની કી રાજગરો આમ પણ તેનું નામ સાર્થક કરે છે. તેના ચળકતા સોનેરી, જાંબલી અને લાલ પાંદડાની લણણી થયા બાદ સુકાઈ ગયા પછી પણ તેનો ચળકાટ જાળવી રાખે છે. કેટલીક જાતોમાં તેના પાંદડા ધ્યાનાકર્ષક રીતે ઉત્તેજક હોઈ શકે છે – જાંબલી નસો સાથે શુષ્ક લાલથી આછા લીલા સુધી. તેના દાણા નાના હોય છે અને નિસ્તેજ ક્રીમ રંગનો હોય છે, પરંતુ તેમાં ક્યારેક થોડા કાળા દાણા પણ હોય છે.

રાજગરાનું મૂળ વતન એઝેટેક અને મધ્ય મેક્સિકો

વિશ્ર્વની કેટલીક મૂર્તિપૂજક પ્રજા દેવને અર્ધ્ય રૂપે તે અર્પણ કરતા હોવાથી ખ્રિસ્તીઓએ તેના પર કડક પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો

એમેરંથ વધુ ઊંચાઈઓ પસંદ કરે છે પરંતુ યોગ્ય જમીન સાથે નીચાણમાં પણ ઉગાડી શકાય છે. તેના કેટલાક કૃષિ ફાયદા છે. પ્રથમ, જો પાક પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવે તે ખૂબ ઓછા પાણીથી પણ ઉગાડી શકાય છે. તે 40 દિવસ સુધી વરસાદ વિના બીજ પેદા કરી શકે છે. તે દુષ્કાળ સહન કરે છે અને પુષ્કળ સૂર્યવાળા વિસ્તારોમાં ખીલે છે. બીજું, પ્રારંભિક હિમ કોઈ સમસ્યા નથી. તેનું વાવેતર મોડું થાય છે અને પાનખર હિમ વાસ્તવમાં જરૂરી છે કારણ કે તે બીજને સૂકવે છે, તેને લણણી માટે તૈયાર કરે છે. અમરંથનો ખૂબ નાટકીય ઇતિહાસ છે. દક્ષિણ અને મધ્ય અમેરિકામાં લગભગ 8,000 વર્ષ પહેલાં તેની પ્રથમ ખેતી કરવામાં આવી હતી. એઝટેક જેવી ઘણી પૂર્વ-કોલમ્બિયન સંસ્કૃતિઓ માટે તે મુખ્ય ખોરાક હતો. અમરંથ એઝટેક માટે માત્ર ખોરાકનો મુખ્ય ભાગ ન હતો, પરંતુ તે તેમની પૂજામાં પણ મોટો ભાગ ભજવતો હતો. તેઓએ રાજમાના અનાજ અને મધનો ઉપયોગ કરીને તેમના દેવતાની મૂર્તિઓ બનાવી. આ મૂર્તિઓની પૂજા કરવામાં આવતી હતી, પછી તે તોડી નાખી ખાઈ જવામાં આવતી હતી. આ પ્રથા પાછળનું કારણ એ હતું કે અમરાંથને દિવ્ય આહાર માનવામાં આવતો હતો. મૂર્તિપૂજક લોકો પર ખ્રિસ્તી ધર્મના દબાણના ભાગ રૂપે કરવાના તેમના પ્રયાસોના ભાગરૂપે એક સમયે પશ્ચિમના અમુક પ્રદેશોમાં તેના પર પ્રતિબંધ લાદવામાં આવ્યા હતા. અમરાંથના ખેતરોને બાળી નાખવામાં આવ્યા હતા અને ખેડૂતોને સજા કરવામાં આવી હતી.

આપણે નસીબદાર છીએ કે તેઓ આ રાજગરાનો સંપૂર્ણ નાશ કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. થોડા અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં, અમરાંથની થોડી માત્રા બચી ગયા હતા. થોડા સમય માટે તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે એલેગ્રિયા નામની પરંપરાગત મીઠાઈ બનાવવા માટે કરવામાં આવતો હતો જે અમરાંથને પોપ કરીને અને તેને મધ અથવા ખાંડ અને દાળ જેવા સ્ટીકી સ્વીટનર સાથે જોડીને બનાવવામાં આવતી હતી. સદનસીબે અમારા માટે, આ ઐતિહાસિક અનાજ 1970 ના દાયકા સુધી રડારમાથી નીકળી ગયું હતું, અને તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં રજૂ થયું હતું. જ્યોર્જ માટેલજન ફાઉન્ડેશનના એક લેખે આ શોધને આ રીતે સમજાવ્યું છે, અમરંથ હંમેશા મારા હૃદયની નજીક અને પ્રિય સ્થાન ધરાવે છે. વર્ષો પહેલા, મેં અમરન્થ વિશે સાંભળ્યું હતું, જે એક સમયે પૂર્વ-કોલમ્બિયન એઝટેકના આહારમાં મુખ્ય હતું. મને જાણવા મળ્યું હતું કે કોર્ટેઝ અને સ્પેનિશ વિજેતાઓના આગમન સાથે, અમરાંથનો તમામ પાક બાળી નાખવામાં આવ્યો હતો, તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત હતો, અને તેનો કબજો ગંભીર સજાનું કારણ હતું. હું આ ’ખોવાયેલ’ અનાજ શોધવા નીકળ્યો છું, આશા છે કે આ અતિશય શક્તિશાળી લોકોના હૃદયમાં રહેલા આ ખજાનાને શોધવા માટે. 300 વર્ષ અસ્પષ્ટતામાં રહ્યા પછી, મેં મેક્સિકોમાં અમરન્થને ફરીથી શોધી કાઢ્યું જ્યાં મને એઝટેકના વંશજો સાથે ઔપચારિક દિવસોમાં શેર કરવાનું સન્માન મળ્યું, જેઓ માનતા હતા કે અમરન્થ તેમને અલૌકિક શક્તિ પ્રદાન કરે છે. તેથી, જ્યારે લોકો કહે છે કે તેઓ અમરાંથથી પરિચિત નથી ત્યારે મારા માટે આશ્ચર્યજનક નથી કારણ કે 1970ના દાયકામાં જ મેં આ પ્રાચીન અનાજને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફરીથી રજૂ કર્યું હતું.” આજે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં થોડાં સ્થળોએ અમરાંથ ઉગાડવામાં આવે છે, અને આ અત્યંત પૌષ્ટિક અનાજનો વેર વિખેર ભૂતકાળ હોવા છતાં તેનો આનંદ માણી શકીએ છીએ!