મૂળ મલાયા, ઈન્ડોનેશિયા અને ફિલિપાઇન્સના વતની કેળા પાસે દસ હજાર વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ

કેળા હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે, તે મસ્તિષ્કની પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપે છે અને હાડકાંની મજબૂતી તેમજ તેના લચીલાપનમાં સુધારો કરે છે

આપણે સહુ જે કેળાને એક ફળ તરીકે ઓળખીએ છીએ તે વનસ્પતિશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ “બેરી” છે. કેળાના છોડને ‘કેળાનું વૃક્ષ’ કહેવામાં આવે છે પરંતુ તે ટેકનિકલી રીતે હર્બેસિયસ પ્લાન્ટ એટલે કે ઔષધીય વનસ્પતિ છે. તેને વૃક્ષ ગણવામાં આવતું નથી કારણ કે તેના થડમાં સાચા અર્થના લાકડાના ટિસ્યુ હોતા નથી. કેળા એ વિશ્વમાં સૌથી લોકપ્રિય ફળ છે. વિશ્વભરમાં દર વર્ષે 100 અબજથી વધુ કેળા ખાવામાં આવે છે અને તેમાંથી લગભગ 51% નાસ્તા તરીકે ખાવામાં આવે છે. કેળાની ઉત્પત્તિ 10,000 વર્ષ પહેલાં થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે તે વિશ્વનું સહુ પ્રથમ ફળ છે. કેળાનું મૂળ વતન મલાયા દ્વીપકલ્પ, ઇન્ડોનેશિયા, ફિલિપાઇન્સ અને ન્યુ લીયક્ષફ હોવાનું માનવામાં આવે છે. અહીંથી વેપારીઓ અને પ્રવાસીઓ તેમને ભારત, આફ્રિકા અને પોલિનેશિયા લઈ ગયા હતા. 2427 વર્ષ પહેલાં આક્રમણખોર એલેક્ઝાન્ડર અને તેની સેનાએ ભારત પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે તેને ભારતના કેળા નામનું ફ્રૂટ હોવાનો ખ્યાલ આવ્યો હતો અને ત્યાર બાદ તેણે પોતાની આ શોધનો પશ્ચિમી વિશ્વમાં પહોંચાડી હતી. આજે આપણે જે કેળાનો આનંદ માણીએ છીએ તે કેળાના મૂળ પ્રાચીન જંગલી ફળો કરતાં ઘણા સારા છે જેમાં ઘણા મોટા કડક બીજ રહેતા અને તે ખાસ સ્વાદિષ્ટ ન્હોતા. કેળાને આફ્રિકામાં લગભગ ઈસુની 650 વર્ષમાં વિકસવવા લાગ્યા હતા. આફ્રિકાના એટલાન્ટિક કિનારે પોર્ટુગીઝ દ્વારા કેળાની શોધ કરવામાં આવી હતી. તેઓ કેનેરી ટાપુઓ પર ફળની ખેતી કરતા હતા. ત્યાંથી તેને 16મી સદીમાં સ્પેનિશ મિશનરીઓ દ્વારા અમેરિકામાં લાવવામાં આવ્યા હતા. આજે, વિશ્વભરમાં કેળાની 1000 થી વધુ વિવિધ જાતોની ખેતી કરવામાં આવે છે પરંતુ કેળાની નિકાસનો 95% ભાગ એક જ જાત કેવેન્ડિશ પ્રકારના કેળાનો હોય છે. કેળાનો છોડ સૌથી મોટો ઔષધીય છોડ છે. તે સામાન્ય રીતે ઊંચા અને એકદમ મજબુત હોય છે, અને ઘણીવાર તેને વૃક્ષો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ જે થડ દેખાય છે તે વાસ્તવમાં “આભાસી દાંડી” અથવા સ્યુડોસ્ટેમ છે. ખેતી કરાતા કેળાના છોડ વિવિધ અને વધતી જતી પરિસ્થિતિઓના આધારે ઊંચાઈમાં બદલાય છે. મોટા ભાગના લગભગ 5 મીટર (16 ફૂટ) ઊંચા હોય છે, જેમાં ’ડ્વાર્ફ કેવેન્ડિશ’ છોડો લગભગ 3 મીટર (10 ફૂટ)થી લઈને ’ગ્રોસ મિશેલ’ સુધી 7 મીટર (23 ફૂટ) અથવા વધુ હોય છે. પાંદડા સર્પાકાર રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે અને તે 2.7 મીટર (8.9 ફૂટ) લાંબા અને 60 સેમી (2.0 ફૂટ) પહોળા થઈ શકે છે. જ્યારે કેળાનો છોડ પરિપક્વ થાય ત્યારે તે નવા પાંદડા ઉત્પન્ન કરવાનું બંધ કરી દે છે અને ફૂલની સ્પાઇક અથવા પુષ્પ બનવાનું શરૂ કરે છે. દરેક કેળાનો છોડ સામાન્ય રીતે એક જ પુષ્પ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને “કેળાના હૃદય” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કેળાના ફળો કેળાના હૃદયમાંથી વિકસે છે, મોટી લટકતી લુમ 20 ફળોથી એક સ્તર સુધીના સ્તરોની બનેલી હોય છે, તેને હેંગિંગ ક્લસ્ટરના સમૂહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમાં 3-20 સિરીઝ હોય છે, વ્યવસાયિક કેળાના સ્ટેમનું વજન 30-50 કિલોગ્રામ (66-110 હબ) હોઈ શકે છે. કેળાનું ફળ સરેરાશ 125 ગ્રામ (0.276 હબ) હોય છે.

કેળા અનેક ઔષધીય ગુણ ધરાવતા હોવાની સાથે તેની છાલનો રસ ધૂમ્રપાન છોડવામાં ખુબ જ મદદરૂપ બની શકે છે

નિકાસ કરેલા કેળાને લીલા રંગમાં લેવામાં આવે છે અને ગંતવ્ય દેશમાં પહોંચ્યા પછી ખાસ રૂમમાં પાકે છે. આ રૂમ હવા-ચુસ્ત છે અને પાકવા માટે ઇથિલિન ગેસથી ભરેલા છે. આબેહૂબ પીળો રંગ ગ્રાહકો સામાન્ય રીતે સુપરમાર્કેટ કેળા સાથે સાંકળે છે, હકીકતમાં, કૃત્રિમ પાકવાની પ્રક્રિયાને કારણે થાય છે. જો કેળા ખૂબ લીલા હોય, તો તેને પાકવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે સફરજન અથવા ટામેટા સાથે બ્રાઉન પેપર બેગમાં રાતોરાત મૂકી શકાય છે. 100 ગ્રામ (3.5 ઔંસ) કેળામાં 89 કેલરી હોય છે. કેળામાં ડાયેટરી ફાઈબર, વિટામીન સી, પોટેશિયમ, વિટામીન ઇ6, કી એમિનો એસિડ, આયર્ન, મેંગેનીઝ, મેગ્નેશિયમ, ફોલેટ, વિટામીન અ, પ્રોટીન અને સંખ્યાબંધ એન્ટીઓક્સીડેન્ટ્સ સહિત પોષક તત્વોની વિવિધ શ્રેણી હોય છે જે કેળાને એક સહુથી વધુ પૌષ્ટિક ફળ બનાવે છે.

કેળાના સ્વાસ્થ્ય લાભો જોઈએ તો…

1. કેળા હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે
2. તે મસ્તિષ્કની પ્રવૃત્તિઓને વેગ આપે છે.
3. હાડકાંની મજબૂતી અને તેના લચીલાપનમાં સુધારો કરે છે.
4. ઝાડા થયા હોય ત્યારે તેમાં રાહત આપે છે.
5.પાચનક્રિયા સુધારે છે.
6. વધુ પડતાં શરાબ સેવન પછી થતો માથાના દુખાવો મટાડે છે.
7. દાંતની પીળાશ, છારી દૂર કરે છે.
8. તણાવ ઘટાડે છે.
9. તત્કાળ ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
10. કેન્સર સામેની લડતમાં મદદ કરે છે.
11. દૃષ્ટિ સુધારે છે.
12. માસિક સંબંધિત સમસ્યાઓમાં રાહત આપે છે.
13. મચ્છર કે અન્ય જીવ જંતુઓના કરડવાથી ઉત્પન્ન બળતરામાં બાહ્ય પ્રયોગ અને સેવન ઉપયોગી છે.
14. રોગ પ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત કરે છે.
15. ધૂમ્રપાન છોડતી સમયે થતી તકલીફોમાં છાલ સહિતના કેળાનું સેવન વરદાન રૂપ છે.
16. અન્ય સાંભળ સાથે ડાયાબિટીસમાં મદદ કરે છે.
17. એનિમિયા, લોહીની ઉણપની સારવારમાં ઘણા સારા.
18. સવારે ચડતા ઘેન ઉલ્ટી વિગેરેમાં શ્રેયકર છે.
19. વારંવાર આવતા તાવમાં લાંબા ગાળાની સારવાર તરીકે તેનું સેવન ઉપયોગી છે.
20. મૂડ સુધારી મન પ્રફુલ્લિત કરે છે.
21. હરસની સારવારમાં મદદરૂપ છે.
22. અનિન્દ્રમાં ગુણકારી છે.
23. વજન ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
24. ત્વચાને ભીનાશ બક્ષે છે અને તેની ચમક વધારે છે.
25. વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા ધીમી પાડે છે.
26. વાઢિયા મટાડે છે.
27. આંખના સોજા દૂર કરે છે
28. મૃત ત્વચા કોષ દૂર કરે છે
29. ખીલ ફોલ્લીઓ મટાડે છે, ત્વચાની ખંજવાળ, ભીંગડા અને સોરિયાસિસની સારવારમાં મદદ કરે છે. વાળનું સ્વાસ્થ્ય સુધારી તેને રેશમી બનાવે છે.
30. ગાઢ અને શાંત નિંદ્રા આપે છે.
31. કેળા સાથે દૂધ કે અનાજ ન લો તો તેના સેવનથી વજન ઘટે છે. કેળાની છાલનો અર્ક હોમિયોપથીમાં ધુમ્રપાનની તલપ અને ધુમ્રપાનના કારણે થતા માનસિક અજંપના ઉપચારમાં વપરાય છે. તેને ઙહફક્ષફિંલજ્ઞ ખફષજ્ઞિ ચ કહેવામાં આવે છે. સંક્ષિપ્તમાં કહીએ તો કેળા વજન ઘટાડવામાં, સ્થૂળતામાં ઘટાડો, આંતરડાની વિકૃતિઓ, કબજિયાતમાં રાહત અને મરડો, એનિમિયા, ટ્યુબરક્યુલોસિસ, સંધિવા, સંધિવા, કિડની અને પેશાબની વિકૃતિઓ જેવી સ્થિતિઓને ઠીક કરવામાં મદદ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. કેળા માસિક ધર્મની સમસ્યાઓ અને દાઝવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. તે બ્લડ પ્રેશર ઘટાડવા, હૃદયના સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરવા, ચયાપચય અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા, અલ્સરની તીવ્રતા ઘટાડવા, સ્વસ્થ આંખોની ખાતરી કરવા, મજબૂત હાડકાં બનાવવા અને શરીરને ડિટોક્સિફાય કરવા માટે સારું છે.

ભારત કેળાનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક દેશ: ત્યાર બાદ ચીન, યુગાન્ડા અને ફિલિપાઈન્સ

ફિલિપાઇન્સ તેમજ પશ્ચિમના દેશોમાં કેળામાંથી અનેક વાનગી બનાવવામાં આવે છે

કેળા કુદરતી રીતે સહેજ કિરણોત્સર્ગી હોય છે. અન્ય ફળો કરતાં તે વધુ રેડિયો એક્ટિવ હોવા છતાં તે કોઈ પણ રીતે નુકશાનકારક નથી. આ વાતને આમ સમજાવી શકાય કે કોઈ વ્યક્તિ જો એક જ દિવસમાં 10 લાખ કેળા ખાય તો તેના પર કિરણોત્સર્ગી પ્રભાવ થાય. કેળામાં રેડિયો એક્ટિવ તેના ઊંચાં પોટેશિયમ પ્રમાણને આભારી છે. જંગલી કેળામાં પુષ્કળ બી હોય છે અને તે ખાવા લાયક હોતા નથી. વેપારી ધોરણે ઉગાડવામાં આવતા કેળા કે જે ખાસ કરીને ખાવા માટે માટે ઉગાડવામાં આવે છે તેમાં બીજ હોતા નથી. બનાના શબ્દ પશ્ચિમ આફ્રિકન મૂળનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. સંભવત: વોલોફ (સેનેગલ, ગામ્બિયા અને મૌરિટાનિયાની ભાષા) શબ્દ બનાના, અને સ્પેનિશ અથવા પોર્ટુગીઝ દ્વારા અંગ્રેજીમાં પસાર થયો છે. કેળાના ફળ 150 થી વધુ દેશોમાં ઉગાડવામાં આવે છે. ભારત કેળાનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક છે ત્યાર બાદ ચીન, યુગાન્ડા અને ફિલિપાઈન્સ આવે છે. ફિલિપાઇન્સ તેમજ પશ્ચિમના દેશોમાં કેળામાંથી અનેક વાનગી બનાવવામાં આવે છે.

બનાના બ્રેડ
1930ના દાયકામાં બેકિંગ સોડા અને બેકિંગ પાઉડરના લોકપ્રિયતા સાથે અમેરિકન કુકબુકનું પ્રમાણભૂત લક્ષણ બની ગયું હતું, જે પિલ્સબરીની 1933 બેલેન્સ્ડ રેસિપીઝ કુકબુકમાં દેખાયું હતું અને બાદમાં 1950માં મૂળ ચિક્વિટા બનાનાની રેસીપી બુકના પ્રકાશન સાથે વધુ સ્વીકૃતિ મેળવી હતી. બનાના બ્રેડની રેસીપી સહુ પહેલા કોણે તૈયાર કરી કોઈ તેની હવે કોઈ માહિતી નથી. જોકે કેટલાક અનુમાન કરે છે કે તે 18મી સદીમાં પર્લેશનો પ્રયોગ કરતી ગૃહિણીઓ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

કેલિફોર્નિયામાં એક બનાના ક્લબ મ્યુઝિયમ છે, તેમાં કેળાની 17000થી વધુ આઈટમ રાખવામાં આવી છે
એક સમયે કેળાની છાલને વાસ્તવિક જાહેર જોખમ માનવામાં આવતું હતું. ઓછામાં ઓછા 1900 ના દાયકાની શરૂઆતથી જ સ્લિપ-ઓન-એ-કેળા-પીલ ગેગ સ્ટેજ અને સ્ક્રીન રમૂજનું મુખ્ય સ્થાન છે. સૌથી વધુ કેળાની છાલ ખાવાનો પણ એક વર્લ્ડ રેકોર્ડ છે, તે એક મિનિટમાં 8નો છે અને તે 14 જાન્યુઆરી 2012ના રોજ સિએરા સ્ટુડિયો, ઈસ્ટ ડંડી, ઈલિનોઈસ, યુએસએ ખાતે પેટ્રિક બર્ટોલેટી (યુએસએ) દ્વારા સ્થાપવામાં આવ્યો હતો.

2016માં, ચાઇનીઝ લાઇવ-સ્ટ્રીમિંગ સેવાઓએ લોકોને “મોહક” ફેશનમાં કેળાં ખાતાં ફિલ્માંકન પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો
1960 ના દાયકામાં, ઘણા લોકોએ કેળાની છાલનો ઉપયોગ ઊંચાઈ વધારવા કરતા હતા. અફવાઓ કે સૂકા કેળાની છાલનું ધૂમ્રપાન કરવાથી ભ્રામક અસરો થાય છે તેવી અફવાઓ સંભવત: ગાયક ક્ધટ્રી જો મેકડોનાલ્ડ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી, જેમણે ભૂલથી કેળા-છાલના સંયુક્ત માટે એસિડ ટ્રિપનો આભાર માન્યો હતો. અનુલક્ષીને, ઋઉઅ તપાસમાં દાવાને સમર્થન આપવા માટે કોઈ પુરાવા મળ્યા ન હતા ત્યાં સુધી, ટ્રિપ્પી આરોપો સમગ્ર દેશમાં ફ્રૂટ સ્ટેન્ડ્સ પર કેળા ચલાવવામાં આવ્યા હતા.