ધ કાશ્મીર ફાઈલ્સ: આપણાં અપરાધબોધનો વિજય, આપણાં ગિલ્ટની સફળતા…

કાશ્મીર ફાઈલ્સને લઈને જે વાતાવરણ આપણે છેલ્લાં કેટલાક દિવસોમાં જોયું છે તે કદાચ ભારતીય ફિલ્મ ઈતિહાસમાં ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી  

– કિન્નર આચાર્ય 

‘કાશ્મીર ફાઈલ્સ’ની વાસ્તવિકતા એટલી દળદાર છે કે, સંપૂર્ણ સત્ય દર્શાવવા ચાર-છ સીઝનની એક વેબ સીરિઝ બનાવવી પડે. વિવેક અગ્નિહોત્રીએ ‘કાશ્મીર ફાઈલ્સ’માં’ હિમશિલાનું ટોપકું જ દર્શાવ્યું છે. કાશ્મીરી પંડિતોની ભૂંડી હાલતનું તેમાં કરુણ નિરૂપણ છે. પણ, અનેક બિહામણા સત્યો તેઓ સ્પર્શી શક્યા નથી. સ્વાભાવિક છે: અઢી-ત્રણ કલાકની ફિલ્મમાં તમે બધું જ દર્શાવી ન શકે.

ફિલ્મમાં જે દર્શાવ્યું છે- એ તો દર્દનાક સત્ય છે જ. પરંતુ જે નથી દર્શાવાયું એ તેનાંથી પણ ઘૃણાજનક સત્ય છે. પંડિતોની હકાલપટ્ટીનાં થોડાં જ દિવસો પહેલાં જમ્મુ-કાશ્મીરનાં તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી ફારૂખ અબ્દુલ્લાએ જેલમાંથી 70 ખૂંખાર આતંકવાદીઓને મુક્ત કર્યા. ગૌરવ પ્રધાને આ આખા ઘટનાક્રમ પર એક પોસ્ટ મૂકી છે. બધું પ્રિ-પ્લાન્ડ હતું. આ સિત્તેર ત્રાસવાદીઓ કાશ્મીર ખીણનાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ફેલાઈ ગયા અને તેમણે અનેક ધર્મઝનૂની મુસ્લિમ યુવાનોને પંડિતોની હકાલપટ્ટીનાં પ્લાન માટે તૈયાર કર્યા.

અબ્દુલ્લાએ બીજી એક ખતરનાક ચાલ કરી. તેમણે શ્રીનગર આસપાસનાં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી સી.આર.પી.એફ.ની ટુકડીઓ પરત બોલાવી લીધી. જેથી જ્યારે નૃશંસ નરસંહારની શરૂઆત થાય ત્યારે પેલાં જવાનો ગ્રામ્ય વિસ્તારનાં પંડિતોને બચાવી ન શકે. આવાં અનેક ભૂંડા નિર્ણયો લઈને તેમણે મુખ્યમંત્રીપદેથી રાજીનામું આપી દીધું- જેથી આખા નરસંહારની જવાબદારીમાંથી તેઓ છટકી શકે.

પછી રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાગુ હતું. કેન્દ્રમાં હાડોહાડ હિન્દુવિરોધી વી. પી. સિંહની સરકાર હતી. અને ગૃહમંત્રી હતાં મુફતી મોહમ્મદ સઈદ. મુફતી અને તેમની પુત્રી મહેબૂબા મુફતીનું હિન્દુ વિરોધી તથા પાકિસ્તાન તરફી વલણ સૌ જાણે છે. ટૂંકમાં કટ્ટરવાદીઓને ચોતરફથી છૂટ્ટો દોર હતો.

બીજો એક અફલાતૂન લેખ નીરજ બધવારે લખ્યો છે. કાશ્મીર ફાઈલ્સને લઈને જે વાતાવરણ આપણે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં જોયું છે તે કદાચ ભારતીય ફિલ્મ ઈતિહાસમાં ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી. થિયેટરોમાં, ભારત માતાનો જયકાર થઇ રહ્યો છે. ફિલ્મ પછી આખો હોલ આપોઆપ રાષ્ટ્રગીત ગાવા લાગે છે. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો આ ફિલ્મ અજાણ્યા લોકોને ફ્રીમાં બતાવવાની ઓફર કરી રહ્યા છે. ફિલ્મના શો સવારે 6 થી બપોરે 3 વાગ્યા સુધી ચાલુ છે.

કાશ્મીર ફાઇલ્સ જોયા પછી કાશ્મીરી પંડિતોની પીડા સમજવાને બદલે આ લોકોની ચિંતા એ છે કે તેનાથી ઇસ્લામોફોબિયા વધશે.

અને તમે જાણો છો શા માટે? શું ’કાશ્મીર ફાઇલ્સ’ કરતા સારી ફિલ્મ ભારતે બનાવી નથી? શું લોકોએ આટલી અદ્ભુત ફિલ્મ પહેલા નથી જોઈ? ના, બિલકુલ નહિ. કારણ કે ’કાશ્મીર ફાઇલ્સ’ માત્ર એક ફિલ્મ નથી. તે આખી પેઢી અથવા તેના બદલે એક દેશનો ’ગિલ્ટ’ છે. આપણો અપરાધબોધ.

એવું લાગે છે કે ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુટ્યુબમાં ડૂબેલી આખી પેઢી ફિલ્મ જોયા પછી એક ક્ષણમાં જાગી ગઈ છે. વર્ષોથી, તેણે અલપઝલપ સાંભળ્યું હતું કે કાશ્મીરી પંડિતોને નેવુંના દાયકામાં ત્યાંના કટ્ટરપંથીઓએ તેમના ઘરોમાંથી હાંકી કાઢ્યા હતા, પરંતુ તે તેનાથી વધુ કંઈ જાણતા ન હતા. અને આજે જ્યારે આ ફિલ્મે તે 32 વર્ષ જૂની દુર્ઘટનાનાં એક-એક તાણાવાણા ઉકેલી દીધો છે ત્યારે આખો દેશ આઘાતમાં ડૂબી ગયો છે.

આઘાત, એ જાણવા માટે કે પોતાના જ લોકો પોતાના જ દેશમાં કેવી મુસીબતમાંથી પસાર થયા. અને અપરાધભાવ એ કે પોતાના જ લોકો પર આટલો જુલમ કેમ થયો અને આજ સુધી આપણે કેમ કંઈ કરી શક્યા નથી. અને આજે તમે ફિલ્મ વિશે બધે જે લાગણીઓ જુઓ છો તે એક રીતે, આ દેશની તેના પોતાના કાશ્મીરી ભાઈઓ પ્રત્યેની ઉદાસીનતા માટેની માફી છે! ફિલ્મના વખાણમાં ઘણું બધું કહેવામાં આવી ચુક્યું છે. પહેલું એ કે આટલા વર્ષો પછી કોઈએ આ વિષય પર ફિલ્મ બનાવવાની હિંમત કરી. આ ફિલ્મમાં બધું જ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું અને આમ કરીને ફિલ્મે સમગ્ર વિશ્વમાં કાશ્મીરી પંડિતોની દુર્ઘટનાના મુદ્દાને મજબૂત રીતે સ્થાપિત કર્યો.

પરંતુ, એક વર્ગ એવો પણ છે જેનો વાંધો છે કે આ ફિલ્મ મુસ્લિમો વિરુદ્ધ ઉશ્કેરણી કરે છે. આ માટે હું કહીશ કે જ્યારે તમે વાસ્તવિક વાર્તાઓ/દુર્ઘટનાઓ પર ફિલ્મ બનાવો છો, ત્યારે તમારી પ્રથમ જવાબદારી છે કે તે વાર્તાને સંપૂર્ણ સત્યતા સાથે રજૂ કરો. વાસ્તવિકતા ભલે ગમે તેટલી કડવી હોય, પરંતુ તમે ચાટવાથી કોઈની જીભનો સ્વાદ બગડી જશે એવું વિચારીને તમે તેમાં ખાંડની ચાસણીમાં લપેટી શકતા નથી.

એક લેખક-દિગ્દર્શક તરીકે તમારી પ્રથમ અને છેલ્લી જવાબદારી ઘટના પ્રત્યે પ્રામાણિક રહેવાની છે. દુનિયાને સત્ય કહેવા માટે તમારે નગ્ન સત્ય બતાવવું પડશે. હવે એ ખુલ્લું સત્ય જોઈને કોઈને પોતાની જાત પર શરમ આવે તો એ તમારી સમસ્યા નથી! ’હોલોકાસ્ટ’ પર ફિલ્મ બનાવતી વખતે, વિશ્વભરના દિગ્દર્શકો તણાવમાં હતા કે જર્મનો તેને જોઈને શરમ અનુભવશે? ના, બિલકુલ નહીં. આ ફિલ્મો જર્મનોને શરમાવવા માટે નહીં, પરંતુ ’હોલોકાસ્ટ’ સાથે સંકળાયેલી યહૂદી લોકોની યાતનાઓ આખી દુનિયાને બતાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે. ફિલ્મ જોયા પછી દરેક સંવેદનશીલ વ્યક્તિ યહૂદીઓ પર થયેલા અત્યાચારને સમજે છે અને ફિલ્મ જોયા પછી આજની જર્મન પેઢીને કોસવા લાગે છે. જો આવું હોત તો શિન્ડલર’સ લિસ્ટથી લઈને ધ પિયાનોવાદક અને લાઈફ ઈઝ બ્યુટીફુલ સુધીની ફિલ્મો ક્યારેય બની ન હોત.

મને આશ્ર્ચર્ય એ વાતનું છે કે કાશ્મીર ફાઇલ્સ જોયા પછી કાશ્મીરી પંડિતોની પીડા સમજવાને બદલે આ લોકોની ચિંતા એ છે કે તેનાથી ઇસ્લામોફોબિયા વધશે. મતલબ કે 5 લાખ કાશ્મીરી પંડિતોને તેમના ઘરની બહાર ફેંકી દેવામાં આવ્યા, તે તમારી ચિંતા નથી. તેમની બહેનો અને પુત્રીઓ પર બળાત્કાર અને હત્યા કરવામાં આવી તે તમારા માટે શરમજનક નથી. તમારી ચિંતા એ નથી કે તમારા જ દેશમાં તમારા જ લોકોને તેમના ઘરોમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા છે તમને ચિંતા છે કે આનાથી એક વર્ગ સામે નફરત વધશે! એક સમુદાય સામે નફરત વધશે કે આ ખોટી ચિંતાએ એક વર્ગને મૂર્ખ બનાવ્યો છે. આવી છેતરપિંડીઓનો ઇતિહાસ લાંબો છે.

કાશ્મીર ફાઇલ્સ બદલાની નહીં પણ એક કોમના નરસંહારની વાત કરે છે

સાચા માણસ પર આરોપ લગાવવો એટલો જ ખોટો છે, જેટલો ખોટો માણસ તેની ભૂલો માટે ખોટો છે અને આને તુષ્ટિકરણ કહેવાય 

1993માં મુંબઈમાં એક પછી એક 12 બ્લાસ્ટ થયા હતા. આ તમામ વિસ્ફોટો હિન્દુ વિસ્તારોમાં થયા હતા. જેમાં સેંકડો લોકોના મોત થયા હતા. પરંતુ તે સમયે મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય પ્રધાન શરદ પવાર ખોટું બોલ્યા કે મુંબઈમાં 12 નહીં પણ 13 બ્લાસ્ટ થયા હતા અને એક બ્લાસ્ટ મુસ્લિમ વિસ્તારમાં પણ થયો હતો. માત્ર એટલા માટે કે આ વિસ્ફોટોને સ્થાનિક મુસ્લિમો સાથે જોડવામાં ન આવે અને તે સાબિત થઈ શકે કે વિસ્ફોટોમાં તમામ વર્ગના લોકોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ વાતનો ખુલાસો ખુદ શરદ પવારે તેમના પુસ્તક ’ઓન માય ટર્મ્સ’માં કર્યો છે.

એ જ રીતે, 26/11ના મુંબઈ વિસ્ફોટો પછી, વરિષ્ઠ મુસ્લિમ પત્રકારે પણ આ વિસ્ફોટોને આરએસએસનું કાવતરું ગણાવતું પુસ્તક લખ્યું હતું અને કોંગ્રેસના નેતા દિગ્વિજય સિંહે પણ તે પુસ્તકનું વિમોચન કર્યું હતું. લાલુ યાદવના રેલ્વે મંત્રીના સમયમાં ગોધરાકાંડ કાવતરું ન હતું, અકસ્માત હતો એવું સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ડબ્બાને બહારથી આગ લગાડવામાં આવી ન હતી, પરંતુ તે એક અકસ્માત હતો. ચિદમ્બરમના ગૃહમંત્રી સુરક્ષા એજન્સીઓ પર દબાણ બનાવીને ઈશરત જહાંના આતંકવાદી હોવાની હકીકત છુપાવી રહ્યા હતા. ઉપર કહ્યું તેમ, આ પ્રકારનાં ઘમંડ અને નિર્લજ્જતાનો લાંબો ઈતિહાસ છે. પણ આપણે સમજવું પડશે કે સાચા માણસ પર આરોપ લગાવવો એટલો જ ખોટો છે, જેટલો ખોટો માણસ તેની ભૂલો માટે ખોટો છે. અને આને તુષ્ટિકરણ કહેવાય.

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી કોઈએ જાપાની નાગરિકને પૂછ્યું કે અમેરિકાએ તમારા પર પરમાણુ બોમ્બ ફેંક્યા છે. તમારા બે શહેરો સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યા. શું તમને એ જ રીતે અમેરિકાનો નાશ કરવાનું ક્યારેય નથી લાગતું? તો એ જાપાની માણસનો જવાબ હતો કે જ્યારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ટીવી પર ભાષણ આપે છે અને આપણે જોઈએ છીએ કે તેમની પાછળ સોની સ્પીકર પડેલો છે. તેના રૂમમાં હિટાચીનું એસી અને એક જ રૂમમાં તોશિબાની સ્ક્રીન છે, તો આ જાપાનનો અમેરિકા પર વિજય છે! આ તેના પર અમારો સાચો બદલો છે.

જે લોકો કે રાષ્ટ્રો સર્જનાત્મકતાથી પ્રેરિત છે, તેમના ફેરફારોમાં સર્જનાત્મકતા છે, વિનાશ નથી. અને કાશ્મીરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા બાદ કાશ્મીરી પંડિતોએ પણ હિંસાનો માર્ગ ન અપનાવીને આખી દુનિયા સમક્ષ રચનાત્મક રીતે પોતાને સાબિત કરીને આ વિચારને સાચો સાબિત કર્યો છે. સ્ટીવન સ્પીલબર્ગની પ્રખ્યાત ફિલ્મ મ્યુનિક છે. જે મ્યુનિક ઓલિમ્પિકમાં 11 ઈઝરાયલી ખેલાડીઓની હત્યા બાદ હાથ ધરવામાં આવેલા ઈઝરાયેલ ઓપરેશન (ઓપરેશન રેથ ઓફ ગોડ) પર આધારિત છે. ફિલ્મમાં બતાવવામાં આવ્યું છે કે ઇઝરાયેલી સુરક્ષા એજન્સીનું એક વિશેષ એકમ મ્યુનિક હુમલાને અંજામ આપનારા તમામ લોકોને પસંદગીપૂર્વક મારી નાખે છે. પરંતુ ઓપરેશનની મધ્યમાં, એજન્ટોમાંથી એક જબરદસ્ત માનસિક તણાવમાં જાય છે. તેને આ રીતે કોઈને મારવાનું પસંદ નથી અને તે એક પ્રકારની નૈતિક દુવિધામાં જાય છે. આ ફિલ્મ સામે આવ્યા બાદ કેટલાક લોકોએ આ જ વાતને લઈને ફિલ્મની ટીકા કરી હતી.

સ્પીલબર્ગ પોતે યહૂદી છે, પરંતુ તેમ છતાં, એક ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે, તેમને લાગ્યું હશે કે હિંસા માટે હિંસા આ દુનિયાને ક્યાંય લઈ જશે નહીં, તેથી તેણે વસ્તુ બતાવી. જો તેના બદલે તેણે બતાવ્યું કે એક પછી એક બધા આતંકવાદીઓ માર્યા ગયા છે, તો આ વાત વધુ લોકપ્રિય બની હોત. પરંતુ એક ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે અને એક માણસ તરીકે, તે તમારા વિચારો પર નિર્ભર કરે છે કે તમે સ્ક્રીન પર શું દર્શાવવા માંગો છો.

પરંતુ કાશ્મીર ફાઇલ્સ અને મ્યુનિક વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત એ છે કે મ્યુનિક રિવેન્જ થ્રિલર છે. વેરની વાત હતી અને કાશ્મીર ફાઇલ્સ બદલાની નહીં પણ એક કોમના નરસંહારની વાત કરે છે. 32 વર્ષ પછી પણ પોતાના જ દેશને ખબર ન પડી તે હત્યાકાંડ! જેનું દર્દ તેના જ લોકોને ખબર ન હતી. જેની પીડા આખી દુનિયા અજાણ હતી. તો ફિલ્મને કૂપ્રચાર કહીને ષડયંત્રમાં ન ખપાવો. તેને શાપ ન આપો. તેના તરફ પીઠ ન ફેરવો અને જો તમે આમ કરશો તો તમે ગોળ ગોળ ફરશો અને 32 વર્ષ પહેલા જ્યાં હતા ત્યાં પહોંચી જશો. અને આ સમય રોકવાનો નથી, પણ આગળ વધવાનો છે. આમ પણ બહુ મોડું થઈ ગયું છે.