દિવાળી : એકલતા અને અહંકારને આહુતિ આપવાનો અવસર

જો દિવાળીએ ઘરની સાથોસાથ મનની સફાઈ થાય તો જ નૂતન વર્ષ ઉજવાય!

માટીનાં કોડિયાં તો દેવ દિવાળી વીતતાં જ ઓલવાઈ જશે, ઝળહળતી રોશનીઓ બુઝાઈ જશે, પણ…

ભવ્ય રાવલ : લેખક-પત્રકાર

​’તમસો મા જ્યોતિર્ગમય’ આપણે સદીઓથી આ મંત્રને ઉચ્ચારતા આવ્યા છીએ. ‘દિવાળી એટલે અંધકાર પર અજવાળાનો વિજય’ એ આપણે બાળપણથી નિબંધોમાં લખતા આવ્યા છીએ. દિવાળી પ્રકાશનું પર્વ છે. અંધકારને
ઓગાળવા ઠેરઠેર ઉજાસ કરવામાં આવે છે. દિવાળી આવે એટલે ચોતરફ રોશની ઝળહળી ઉઠે પણ એ આંખને આંજી દેતા અજવાળા વચ્ચે ક્યાંક અંતરના કોઈ ખૂણે અંધકાર છુપાયેલો હોય છે. એ અંધકાર છે, એકલતાનો… એ
અંધકાર છે, અહંકારનો…

આસો વદ અમાસની રાત હોય, આખું શહેર ફટાકડાંના અવાજથી ગાજતું હોય, રંગોળીઓમાં રંગો ખીલ્યા હોય, ત્યારે કોઈ પોશ સોસાયટીના ત્રણ માળના બંગલાની બાલ્કનીમાં બે ચશ્માધારી ભીની આંખો રસ્તાના ખાલીપાને માપી
રહી હોય છે. એ ઘર… જે ક્યારેક ધમાચકડી અને ખડખડાટ હાસ્યથી જીવંત તીર્થ જેવું ધબકતું હતું, એ ઘર… આજે કાયમી સ્મશાનવત્ મૌન ઓઢીને બેઠું છે. દીકરો કે દીકરી કદાચ ન્યૂજર્સી, લંડન કે ટોરોન્ટોમાં સ્થાયી છે.
‘ડેડ-મોમ, અહીં વર્ક પરમિટ અને રજાઓનો પ્રોબ્લેમ છે, આ વખતે નહીં પોસીબલ થાય…’

મોબાઈલની છ ઈંચની સ્ક્રીન સામે ગોઠવાઈને મા-બાપ તેમના સંતાનો સામે બનાવટી હાસ્ય કરે છે. પૌત્ર-પૌત્રીઓ અંગ્રેજી લહેકામાં ‘હેપ્પી દિવાલી દાદા-દાદી’ કહીને રમવા દોડી જાય છે. સ્ક્રીન પર દેખાતી એ રંગીન દુનિયા
પાછળ બેઠેલા મા-બાપના હાથ કાંપતા હોય છે. વીડિયો કોલ પૂરો થતા જ આલીશાન ઓરડામાં જે સન્નાટો છવાય છે, એ બંગલાની બહાર ફૂંટી રહેલા બોમ્બના ધડાકા કરતાં વધુ ઘાતક હોય છે. મા-બાપ એકલતાનો શિકાર બની
ગયા તો દીકરા-દીકરીઓ અહંકારના સકંજામાં આવી ગયા.

દિવાળી આવે એટલે બધા જ સફાઈ અભિયાનમાં જોતરાઈ જાય. પંખા પરની ધૂળ સાફ થાય, અભરાઈઓનાં જૂનાં છાપાં બદલાય, ખૂણેખાંચરેથી કચરો બહાર ફેંકાય. કબાટમાંથી વર્ષો જૂનાં વાસણો કાઢીને માંજી-ધોઈને ચમકાવી
દેવાય. જોકે આ ઘરની સફાઈ પાછળ દોડતા માણસે ક્યારેય પોતાના મનની પેટી ખોલીને તેને સાફ કરવાની હિંમત કરી નથી. ત્યાં તો જૂઓ… કેટલો કચરો પડ્યો છે! મિલકત, માનપાન કે ક્ષુલ્લક વાતોમાં અટવાયેલી વેરની
ગાંઠો લોહીના સંબંધો કરતાં પણ વધુ મજબૂત બનીને બેઠી છે, ખરું છે કે નહીં? જરા વિચારજો.

ત્રણ વર્ષ પહેલાં પપ્પાજીએ કહેલો એક કડવો શબ્દ હજુ અકબંધ સાચવી રાખ્યો છે, એટલે હવે સાસુ-સસરાના ઘરે જવાનું ગમતું નથી. મમ્મીજીએ ઘરેણાંથી લઈ જમીનની વહેંચણીમાં કરેલી કથિત અન્યાયની વાતો હજુ તાજી છે.
પાડોશીએ મોં મચકોડ્યું હતું એ વેર હજુ એમનુંએમ છે. શાળો તો સાલો છે અને મામો તો કંસને સારો કહેડાવે એવો છે. મિત્રોએ મેણાટોણા મારવામાં પણ ક્યાં કશું બાકી રાખ્યું છે? આપણા કોણ અને કેટલા તેની તો શું વાત કરવી,
હવે પોતાના પડછાયા પર પણ યકીન કરવો મુશ્કેલ છે. ઘરની દીવાલો તો રંગરોગાનથી ચમકી ગઈ છે પણ દિલની દીવાલો પર અભિમાન, ઈર્ષ્યા અને કડવાશનાં એવાં જાળાં બાઝી ગયા છે કે ત્યાં પ્રેમ, વિશ્વાસ અને
પોતાનાપણાનો શ્વાસ રુંધાઈ ગયો છે.

ચોપડા પૂજન વખતે વેપારી કંકુ-ચોખાથી ‘શ્રી સવા’ લખીને જૂના નાણાકીય હિસાબો સરભર કરી લે છે પણ આ આયખાના ચોપડાનું શું? પરમાત્માએ આપેલા સંબંધોના સરનામે આપણે ક્યારે નવો હિસાબ શરૂ કરીશું? શું આ નવું
વર્ષ માત્ર કેલેન્ડર બદલવાનો તહેવાર છે કે પછી અંતરમાં સંઘરી રાખેલા કડવા હિસાબોને ‘ચૂકતે’ કરવાનો અવસર? સાચું નૂતન વર્ષ તો ત્યારે જ બને જ્યારે આપણે કોઈને સોરી કહી શકીએ, અને કોઈની ભૂલને હસીને માફ કરી
શકીએ. ફરગેટ ઑલ, લેટ્સ સ્ટાર્ટ અ ન્યૂ જર્ની…

આ વખતે એક નાનકડો પ્રયોગ કરવા જેવો છે. કચરાપેટીમાં ઘરની તૂટેલી ચીજો સાથે મનમાં સંઘરેલો કચરો પણ પધરાવી દો. જેની સાથે મહિના કે વર્ષોથી અબોલા છે, એને કોઈ પણ જાતની પૂર્વશરત વગર ફોન જોડી દો.
કહો, ‘જે થયું તે, ભૂલી જાઓ અને આગળ વધો… સાલમુબારક!’ સામેવાળો શું પ્રતિક્રિયા આપશે એની ચિંતા છોડો, તમે તમારો ચોપડો ચોખ્ખો કરી લો. સંબંધોમાં જીતવાનું નથી હોતું, સંબંધોને જીવવાના હોય છે. કોઈ પોતાનાને
હરાવીને મેળવેલી જીત પણ હકીકતમાં સૌથી મોટી હાર જ હોય છે.

અને કદાચ જો તમે વતનથી, તમારાં ઘરડાં મા-બાપથી દૂર હો તો આ વખતે વીડિયો કોલની ઔપચારિકતા પતાવીને અટકી ન જતાં. તમે પૃથ્વીના ગમે તે છેડે હો, એમને એટલો અહેસાસ જરૂર કરાવજો કે, આભ આંબતી તમારી
સફળતાની શાખાઓ જે જમીન પર ટકેલી છે તે જમીન માતા-પિતાનાં ચરણો છે. બની શકે તો આ નહીં તો આવનારી રજાઓમાં સીધા એમની સામે ઊભા રહી જજો. કારણ કે મા-બાપ માટે દુનિયાની કોઈ ગિફ્ટ કે રેમિટન્સ
એમના સંતાનના એક ઉષ્માભર્યા આલિંગનની બરાબરી કરી શકતાં નથી.

​માટીનાં કોડિયાં તો દેવ દિવાળી વીતતાં જ ઓલવાઈ જશે, ઝળહળતી રોશનીઓ બુઝાઈ જશે, પણ જો આ દિવાળીએ આપણે કોઈ વિખૂટા પડેલા હૃદયને કરુણા-ક્ષમાથી જોડી શકીએ, કોઈ એકલવાયાના અંતરમાં સ્નેહ-વ્હાલનું
અજવાળું ભરી શકીએ અને પોતાના અહંકાર સાથે પોતાનાઓની એકલતાની આહુતિ આપી શકીએ તો જ સમજવું કે આપણી અંદર સાક્ષાત્ પરમાત્માનો દીપ પ્રગટ્યો છે અને ખરા અર્થમાં અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય થયો છે.