અકળામણ જ્યારે આક્રોશ બને ત્યારે

સિદ્ધાર્થ રાઠોડ : પરિપ્રેક્ષ્ય

પ્રસ્થાન:
પ્રજાને એવો જ નેતા મળે છે કે જેને તે લાયક હોય.
– ઈંગ્લિશ કહેવત

“बोल कर दूं इनके हवाले? जानता है ये कौन है? ये हमारे देश की जनता है जनता! इनके चेहरे देखे है, गुस्से से भरे हुए?! कोई बीवी से लड़के आया है, किसी का बेटा उसकी नही सुनता, किसी को उसके पड़ोसी की तरक्की से जलन है तो कोई अपने मकानमालिक के ताने
सुनके आया है। सरकार के भ्रष्टाचार से लेकर क्रिकेट टीम की हार तक, हर बात से नाराज़ है लेकिन सब चुप है, किसी के मुंह से आवाज नहीं निकलती। और ये सारा गुस्सा तुझपे निकलेंगे, सर फोड़ देंगे तेरा। बोल कर दूं इनके हवाले?”

ફિલ્મની શરૂઆતમાં સુનિલ દત્ત પોતાના દીકરાને મળવા જાય, ત્યારે રેલવે સ્ટેશન પર નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી એક ખિસ્સાકાતરુ (પોકેટમાર) ના નાના રોલમાં જોવા મળે છે. મુન્નાનું પાકીટ મારતાં તે પકડાઈ જાય છે અને ભીડ તેને
મારવા દોડે છે.
તે વખતે તેઓ ભીડની વચ્ચે ઊભા રહીને આ પ્રખ્યાત સંવાદ બોલે છે:

> “બોલ કર દૂં ઇનકે હવાલે? જાનતા હૈ યે કૌન હૈ? યે હમારે દેશ કી જનતા હૈ જનતા! ઇનકે ચેહરે દેખે હૈ, ગુસ્સે સે ભરે હુએ?! કોઈ બીવી સે લડ કે આયા હૈ, કિસી કા બેટા ઉસકી નહીં સુનતા… ઔર યે સારા ગુસ્સા તુઝપે
નિકાલેંગે, સર ફોડ દેંગે તેરા!”

ફિલ્મનો આ સીન નવાઝ માટે જાણીતો છે પણ આ સિનમાં મુકેલી ફિલોસોફી માટે બહુ ખાસ છે. પાડાના વાંકે પખાલીને ડામ.

આ સીન માત્ર સિનેમેટિક ડ્રામા નથી, પરંતુ સામૂહિક માનસિકતા (Mob Mentality) અને માનવ મનોવિજ્ઞાનનું એક કડવું સત્ય છે:

* અસહાયતામાંથી જન્મેલો આક્રોશ: સામાન્ય માણસ પોતાની અંગત નિષ્ફળતાઓ, મોંઘવારી, કૌટુંબિક ઝઘડા કે સિસ્ટમના ભ્રષ્ટાચાર સામે લાચાર હોય છે. તે અસલી ગુનેગારો કે વાસ્તવિક કારણો સામે અવાજ ઉઠાવી શકતો
નથી કારણ કે ત્યાં સત્તા કે પરિણામનો ડર હોય છે.
*
* સોફ્ટ ટાર્ગેટ (Scapegoat) ની શોધ: જ્યારે વર્ષોથી દબાયેલો આક્રોશ બહાર નીકળવા માટે કોઈ નબળો શિકાર શોધે છે, ત્યારે ભીડ ન્યાય નથી કરતી, પણ પોતાનો બળાપો કાઢે છે. ત્યાં ઊભેલી વ્યક્તિએ ખરેખર શું કર્યું છે
એનું કોઈ મહત્વ નથી રહેતું; મહત્વ એ વાતનું હોય છે કે આના પર હાથ ઉપાડવાથી કોઈ જોખમ નથી.

* સામૂહિક હિંસામાં વ્યક્તિગત નિર્દોષતાનો ભ્રમ: ભીડમાં વ્યક્તિ પોતાની વ્યક્તિગત નૈતિકતા ગુમાવી દે છે. જ્યારે બધા મારે છે, ત્યારે કોઈ એક વ્યક્તિ દોષિત નથી ગણાતી—આ જ વિચાર ભીડને ક્રૂર બનાવી દે છે. આ
ડાયલોગ હાસ્ય અને ગંભીરતાની સરહદ પર લખાયેલો છે, પણ એ ભીડના ચહેરા પાછળ છુપાયેલા હતાશ, એકલા અને ક્રોધિત સમાજનો અરીસો છે.

રાજકુમાર હિરાનીએ અદ્ભુત રીતે હળવાશ અને કટાક્ષમાં આખી ભીડની સામૂહિક હતાશા અને વિસ્થાપિત ક્રોધ (Displaced Aggression) ને શબ્દો આપ્યા હતા.
મુન્નાભાઈ mbbs નો આ સીન અદ્ભુત છે અને આવા કેટલા

પૂર્ણાહુતિ: તુમ શાયદ સન્નાટે કો શાંતિ સમજ રહે હો.
– એવેન્જર્સ એજ ઓફ અલ્ટ્રોન ફિલ્મમાં અલ્ટ્રોનનો સંવાદ