પોલીસ પ્રત્યેનો ડર અને બદલાતી છબી

પરેશ રાજગોર

અંગ્રેજકાળથી ચાલતી આવતી પોલીસના ડરની માન્યતાને બદલીને માનવતાવાદી અભિગમ અપનાવવાની પ્રેરક કથા

પોલીસનું નામ પડતાં જ ગુનેગારો કરતાં, સામાન્ય પ્રજા વધુ ડરતી હોય છે. આ સ્થિતિ અંગ્રેજકાળથી જ છે. પોલીસ વિશેની આવી માન્યતાને ધરમૂળ ફેરવી નાખે એવા એક પ્રોજેક્ટનો ભાગ બનવાનું થયું. આજે તેની વાત કરવી છે.
12મી ઓક્ટોબર 2026ના રોજ રાજકોટના તેજતરાર માનનીય મેયર શ્રી નેહલભાઈ શુક્લના હસ્તે અહર્નિશમ નામના પુસ્તકનું વિમોચન થયું. પુસ્તકના લેખક શ્રી હર્ષ ઠાકર સાથે આ વિમોચન સમારંભનો ભાગ બનવાનો અનેરો અવસર મને પણ પ્રાપ્ત થયો. પુસ્તક પૂર્વ IPS હર્ષદભાઈ મહેતાના બોટાદ કાર્યકાળ દરમીયાન કરેલા માનવતાવાદી કાર્યોને કેન્દ્રમાં રાખીને લખવામાં આવ્યું છે. હર્ષ ઠાકરે જે-તે સમયે બનેલા કેસોનો ઊંડો અભ્યાસ કરી, તેને વાર્તાઓના સ્વરૂપે રજૂ કરી છે. આ પુસ્તકમાં કુલ 21 જેટલી પ્રેરકકથાઓ સમાવવામાં આવી છે. આ વાર્તાઓમાં સંકળાયેલા સાચુકલા પાત્રોની ઓળખ જાહેર ન થાય તેનું પણ ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું છે.
હર્ષદભાઈ મહેતા સાહેબના આ કાર્યોનો હું પણ સાક્ષી રહ્યો છું, તેથી પુસ્તકમાં એક નાનકડી પ્રસ્તાવના મેં પોતે પણ ‘એક સલામ કર્તવ્યનિષ્ઠાને…’ નામે લખી છે. હર્ષદભાઈ મહેતા સાહેબને ગુજરાતના શ્રેષ્ઠ આઇ પી એસ અધિકારીઓમાંના એક ગણાવી શકાય. આ પુસ્તકની પ્રથમ સંક્ષિપ્ત આવ્રુતિ 2021માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી, ત્યારે તેનું વિમોચન ગુજરાતના માનનિય ગૃહમંત્રી શ્રી હર્ષ સંઘવી સાહેબના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. આ નવી સંવર્ધિત આવ્રુતિમાં ત્યારે નહીં સમાવાયેલા અનેક પ્રસંગોને સમાવી લેવામાં આવ્યા છે. પુસ્તકની બધી વાર્તાઓના શિર્ષક સંસ્કૃત ધ્રુવવાક્યોને આધારે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે.
મહેતા સાહેબના બોટાદના કાર્યાકાળ દરમિયાન થયેલા અનેક જઘન્ય ગૂનાઓની ઘટનાઓ તો આમાં છે જ સાથે-સાથે મહેતા સાહેબે ત્યારે કરેલા માનવતાના ભગિરથ અભિયાનોની કથાઓ પણ આમાં સમાવી છે. પોલીસમાં હોવા છતાં મહેતા સાહેબના ઋજુ હદયનો ચિતાર આ પુસ્તકમાં મળે છે. સાહેબના બોટાદના કાર્યકાળ દરમિયાન જ કોરોના ફાટ્યો હતો, ત્યારે સાહેબે જીલ્લાની બધી સેવાભાવી સંસ્થાઓને સાંકળી જીલ્લાના 18 લાખથી વધુ લોકોને ભોજનની વ્યવસ્થા કરવામાં મુખ્ય ભાગ ભજવ્યો હતો. જીલ્લા પોલીસે કરેલા આ સેવાયજ્ઞની નોંધ ગોલ્ડન બૂક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં નોંધી તેને ‘લાર્જેસ્ટ ફૂડ સર્વિંગ કેમ્પેઈન’ના વિશ્વવિક્રમનું સર્ટીફીકેટ પણ આપવામાં આવ્યું હતું.
2019માં બોટાદ જીલ્લામાં રહેતા નિસંતાન કે સંજોગો વસાત એકલા રહેતા વૃધ્ધોનો એક સર્વે કરી ડેટા તૈયાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેમની દેખરેખ માટે મહેતા સાહેબની આગેવાનીમાં ‘દાદા-દાદી દોસ્ત’ અભિયાન ચલાવવામાં આવ્યું હતું. જે કાર્યક્રમ આજે 2026માં ખૂબ સફળતાથી ચાલી રહ્યો છે અને નિ:સહાય કેટલાય વ્રુધ્ધોની આ અભિયાન હેઠળ મદદ કરવામાં આવી છે. જેનો પાયો નાખવાનો શ્રેય હર્ષદ મહેતા સાહેબને જ જાય છે.
2020માં મહેતા સાહેબ દ્વારા ‘માનવતાની મહેક’ નામે એક યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. જેમાં એક સ્થાને લોકો પોતાના કપડાં અને અન્ય વણવપરાયેલી ચીજવસ્તુ મૂકી જતાં અને જરૂરીયાતમંદ લોકો પોતાની પસંદગી કરી વસ્તુઓ વિના મૂલ્યે લઈ જતા. આમ જરૂરીયાતમંદ લોકો સુધી સેવા પહોંચાડવાનું વન સ્ટોપ સોલ્યુશન બની રહેતું. આ યોજના એટલી સફળ બની કે હર્ષદ મહેતા સાહેબે ત્યારબાદ જૂનાગઢ અને માંગરોળમાં પણ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન આવા એકમો શરૂ કરાવ્યા હતા. સાહેબે કરેલા કાર્યોની નોંધ ગુજરાતના ગૃહમંત્રીથી લઈ મુખ્યમંત્રી સુધી લઈ ચૂક્યા છે. પુસ્તકને અંતે માનનીય મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્ર પટેલનો પ્રસંશાપત્ર સાહેબના કાર્યોને અનુમોદન આપે છે.
હર્ષ ઠાકરે પુસ્તકને અત્યંત સરળ ભાષામાં રજૂ કરી તેને સાહિત્યીક ટચ આપ્યો છે. વિમોચન કાર્યક્રમમાં મેયર શ્રી નેહલ શુક્લએ હર્ષને બીરદાવતા આવા જનકલ્યાણના વધુમાં વધુ પુસ્તકો લોકોએ આપવા જણાવ્યું હતું. આ પ્રસંગે અન્ય મહાનુભાવો પણ હાજર હતા. આજની પોલીસ માત્ર દંડાના જોરે નહીં, પરંતુ શિસ્તની સાથે સંવેદના, જનસેવા પ્રત્યેની પ્રતિબધ્ધતા અને કડકાઈની સાથે કોમળતાનું નવું કલેવર ધારણ કરી રહી છે. પોલીસના આ બદલાતા સ્વરૂપને જાણવા લોકોએ આ પુસ્તક અચૂક વાચવું રહ્યું.