ભારતીય શૂટિંગના ‘ગોલ્ડન બોય’ જસપાલ રાણા : નિશાનબાજી જગતના એક યુગપુરુષ, જે હંમેશા યાદ રહેશે

વિશ્વવિજેતા શૂટરથી દ્રોણાચાર્ય પુરસ્કાર વિજેતા કોચ સુધીની અવિસ્મરણીય સફર

મનુ ભાકર સહિત અનેક ચેમ્પિયનોના ઘડવૈયા રહ્યા જસપાલ રાણા

ભારતમાં શૂટિંગ રમતનો ઇતિહાસ લખવામાં આવે ત્યારે જે થોડાં નામો સોનાના અક્ષરે અંકિત રહેશે તેમાં જસપાલ રાણાનું નામ અગ્રસ્થાને રહેશે. આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર ભારતીય શૂટિંગને નવી ઓળખ અપાવનાર અને ‘ગોલ્ડન બોય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ બનેલા જસપાલ રાણાએ માત્ર પોતાના પ્રદર્શનથી જ નહીં, પરંતુ આગામી પેઢીના શૂટરોને ઘડીને પણ ભારતીય રમતજગતમાં અમીટ છાપ છોડી છે.

‘જસપાલ’ એટલે ‘ભગવાનની ભેટ’ અને આ નામને તેમણે પોતાના જીવનકર્મથી સાર્થક કર્યું હતું. માત્ર ૧૨ વર્ષની વયે વર્ષ ૧૯૮૮માં અમદાવાદ ખાતે યોજાયેલી ૩૧મી રાષ્ટ્રીય શૂટિંગ ચેમ્પિયનશિપમાં રજત ચંદ્રક જીતી તેમણે સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. બાળપણથી જ અસાધારણ પ્રતિભાના ધણી રહેલા રાણાએ વર્ષ ૧૯૯૪માં ઇટાલીના મિલાન ખાતે યોજાયેલી ૪૬મી વિશ્વ શૂટિંગ ચેમ્પિયનશિપના જુનિયર વિભાગમાં વિશ્વવિક્રમી સ્કોર સાથે સુવર્ણ ચંદ્રક જીતી ભારતીય શૂટિંગને વૈશ્વિક નકશા પર મજબૂત સ્થાન અપાવ્યું હતું.

કોમનવેલ્થ રમતોમાં તેઓ ભારતના સૌથી સફળ ખેલાડીઓમાંના એક રહ્યા. વર્ષ ૧૯૯૪, ૧૯૯૮, ૨૦૦૨ અને ૨૦૦૬ની રમતોમાં ભાગ લઈને તેમણે કુલ ૧૫ ચંદ્રકો જીત્યા હતા, જેમાં ૯ સુવર્ણ, ૪ રજત અને ૨ કાંસ્ય ચંદ્રકોનો સમાવેશ થાય છે. ૨૫ મીટર સેન્ટર ફાયર પિસ્તોલ, ૨૫ મીટર સ્ટાન્ડર્ડ પિસ્તોલ અને ૧૦ મીટર એર પિસ્તોલ સ્પર્ધાઓમાં તેમનો દબદબો વર્ષો સુધી યથાવત રહ્યો હતો. તેમના પિતા નારાયણસિંહ રાણા તેમના પ્રથમ કોચ હતા. ઉત્તમ પિસ્તોલ શૂટર રહેલા પિતાએ જસપાલ રાણાની પ્રતિભાને યોગ્ય દિશા આપી હતી. માત્ર ૧૮ વર્ષની વયે જ ભારત સરકારે તેમને અર્જુન પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા હતા. બાદમાં વર્ષ ૧૯૯૭માં રમતક્ષેત્રે તેમના ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન બદલ તેમને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. જસપાલ રાણાએ વર્ષ ૧૯૯૬ની એટલાન્ટા ઓલિમ્પિક રમતોમાં ૧૦ મીટર એર પિસ્તોલ અને ૫૦ મીટર ફ્રી પિસ્તોલ સ્પર્ધામાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. વર્ષ ૨૦૦૬ની દોહા એશિયન રમતોમાં તેમણે ૩ સુવર્ણ અને ૧ રજત ચંદ્રક જીતી ફરી એકવાર પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરી હતી.

રમતવીર તરીકે સફળ કારકિર્દી બાદ તેમણે યુવા શૂટરોને માર્ગદર્શન આપવા દેહરાદૂનમાં ‘જસપાલ રાણા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એજ્યુકેશન એન્ડ ટેકનોલોજી’ની સ્થાપના કરીને તેમણે અનેક પ્રતિભાશાળી ખેલાડીઓને ઘડ્યા. કોચ તરીકે તેમની સિદ્ધિઓને માન્યતા આપતાં વર્ષ ૨૦૨૦માં તેમને દેશના સર્વોચ્ચ કોચિંગ સન્માન એવા દ્રોણાચાર્ય પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા. વર્ષ ૨૦૨૫માં ઉત્તરાખંડ ગૌરવ સન્માન પણ તેમને એનાયત કરવામાં આવ્યું હતું. પેરિસ ઓલિમ્પિક-૨૦૨૪માં બે કાંસ્ય ચંદ્રક જીતનાર મનુ ભાકર તેમના માર્ગદર્શન હેઠળ ઘડાઈ હતી. ઉપરાંત સૌરભ ચૌધરી અને અનીશ ભાનવાલા જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સફળ શૂટરોને પણ તેમણે તાલીમ અને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. ભારતીય ૨૫ મીટર પિસ્તોલ ટીમના ઉચ્ચ પ્રદર્શન કોચ તરીકે પણ તેમણે મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવી હતી.

શૂટિંગ વર્તુળોમાં એક પ્રસિદ્ધ વાત આજે પણ સાંભળવા મળે છે કે, જ્યારે જસપાલ રાણા રાષ્ટ્રીય ચેમ્પિયનશિપમાં પિસ્તોલ સ્પર્ધામાં ઉતરતા ત્યારે અન્ય સ્પર્ધકો સુવર્ણ નહીં પરંતુ રજત ચંદ્રક જીતવાના લક્ષ્ય સાથે મેદાનમાં ઉતરતા, કારણ કે સુવર્ણ ચંદ્રકનો દાવેદાર તો રાણા જ ગણાતો. આ પ્રકારની પ્રતિષ્ઠા વર્ષોની કઠોર મહેનત અને સતત શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શનથી જ પ્રાપ્ત થતી હોય છે. જસપાલ રાણા ભલે આજે આપણી વચ્ચે શારીરિક રીતે હાજર નથી, પરંતુ તેમના વિક્રમો, તેમના વિચારો અને તેમના દ્વારા ઘડાયેલા ચેમ્પિયનો દ્વારા તેઓ હંમેશા જીવંત રહેશે. ભારતીય શૂટિંગના આ ગોલ્ડન બોયને રમતજગતની ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ. તેમના જીવનની સફર આવનારી પેઢીઓ માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત બની રહેશે.

નેશનલ આઈકોન છતાં તેમની નિખાલસ વાત આજે પણ સ્મૃતિમાં છે : શોટગન શૂટર નિલરાજ રાણા
જોકે મારા પોતાના વ્યક્તિગત શોટગન રમતના કોચ યોગીન્દરપાલ સિંઘ પણ જસપાલ રાણા ના ખુબ સારા મિત્ર છે, અને મારી રમત શોટગન શૂટિંગ કોચિંગના કોર્સે બાબતની વાત કરી તો, એ ખુબ ખુશ થયાં અને કીધું હતું કે, તમારા ડિસ્ટ્રિક્ટમાં તમે શૂટિંગ રમતનો પ્રચાર – પ્રસાર કરો, તમે જીતશો તો અન્ય તમારા અચીવમેન્ટ માંથી પેરણા લેશે અને તમે સારા શૂર્ટર અને કોચ બનો એવા શુભ આશિષ પણ આપ્યા હતા, અને કીધું હતું કે તમારી શૂટિંગ એકાદમીમાં તમે મને જયારે પણ આમંત્રણ આપશો ત્યારે હું ચોક્કસ નવા યુવા શૂર્ટરને પ્રોત્સાહિત કરવા આવીશ. આટલા મોટા શૂટિંગ કોચ – નેશનલ આઈકોન હોવા છતાં, તેમની નિખાલસ વાત અને શૂટિંગ રમત પ્રતિયેનો પ્રેમ એ તમને જયારે પણ કોઈપણ મળે ત્યારે અનુભૂતિ થતી. મારા જીવનની આ એક મુલાકાત એ આજે એક ખાસ પળ બની જશે એ મને પણ ખ્યાલ નતો, અને વધુમાં તારીખ ૧૨ જૂન ના સવારે ૧૦ વાગ્યે હું પોતે એક પિસ્તોલ શૂટિંગ ચેમ્પિયનશિપ માટે ટ્રેનિંગ કરતો હતો અને તેમની જ પ્રિય ઇવેન્ટ એટલે ૨૫ મીટર પિસ્તોલ શૂટિંગ ની ટ્રેનિંગ કરતા બ્રેક લઈ જયારે મે મારો ફોન હાથ માં લઈ ને જોયું ત્યારે જ જસપાલ રાણા ના દુઃખદ નિધન થયાં ના સમાચાર આવ્યા, આ પળ મારા જેવા અનેક શૂર્ટરઓ માટે ખુબ ભાવુક પળ સમગ્ર ભારતમાં બની હશે.