ઉપરાષ્ટ્રપતિ પદની રેસમાં એક અગ્રણી નામ હરિવંશ સિંહ છે, જે જનતા દળ (યુનાઇટેડ) ના સાંસદ છે અને સરકારના વિશ્વાસુ સાથી તરીકે વ્યાપકપણે જોવા મળે છે.
સોમવારે સાંજે ઉપરાષ્ટ્રપતિ જગદીપ ધનખરના આઘાતજનક રાજીનામાથી તેમના અનુગામીની પસંદગી માટે એક ઉચ્ચ-દાવવાળી રાજકીય પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે, શાસક ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)ની આગેવાની હેઠળના રાષ્ટ્રીય લોકશાહી જોડાણ (એનડીએ) ટૂંક સમયમાં ઉમેદવારની જાહેરાત કરે તેવી અપેક્ષા છે.
- Advertisement -
ભારતમાં, ઉપરાષ્ટ્રપતિ રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ પણ હોય છે. જો કોઈ કારણોસર રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી હોય, તો ઉપરાષ્ટ્રપતિ પણ તેની જવાબદારી સંભાળે છે. ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ત્રણ વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યા પછી, ૭૪ વર્ષીય નેતાએ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનો હવાલો આપીને રાજીનામું આપ્યું.
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ફક્ત લોકસભા અને રાજ્યસભાના સાંસદો ભાગ લે છે. નામાંકિત સભ્યો પણ આ ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. જ્યારે રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં તમામ રાજ્યોની વિધાનસભાના લોકસભા સાંસદો અને ધારાસભ્યો મતદાન કરે છે.
ઉપરાષ્ટ્રપતિ બનવા માટે શું લાયકાત હોવી જોઈએ
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડવા માટે ભારતનો નાગરિક હોવો જરૂરી છે. તેમની ઉંમર 35 વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ અને તેમણે રાજ્યસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાઈ આવવા માટે તમામ લાયકાત પૂર્ણ કરવી જોઈએ. ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારે 15 હજાર રૂપિયા જમા કરાવવા પડે છે. આ એક સુરક્ષા ડિપોઝિટ જેવું છે. જો ચૂંટણી હારી જાય અથવા 1/6 મત ન મળે તો આ રકમ જમા કરવામાં આવે છે.
- Advertisement -
ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં મતદાન કેવી રીતે થાય છે?
– બંને ગૃહોના સાંસદો ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં ભાગ લે છે. રાજ્યસભાના 245 સાંસદો અને લોકસભાના 543 સાંસદો તેમાં ભાગ લે છે. રાજ્યસભાના સભ્યોમાં 12 નામાંકિત સાંસદોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
– ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પ્રમાણસર પ્રતિનિધિત્વ પ્રણાલી દ્વારા કરવામાં આવે છે. આમાં, મતદાન એક ખાસ રીતે કરવામાં આવે છે, જેને સિંગલ ટ્રાન્સફરેબલ વોટ સિસ્ટમ કહેવામાં આવે છે.
– મતદાન દરમિયાન મતદાતાએ ફક્ત એક જ મત આપવાનો હોય છે, પરંતુ તેણે પોતાની પસંદગીના આધારે પ્રાથમિકતા નક્કી કરવાની હોય છે. મતપત્ર પર મતદાતાએ પહેલી પસંદગીને 1, બીજી પસંદગીને 2 વગેરે તરીકે પ્રાથમિકતા આપવાની હોય છે.
– આ રીતે સમજો કે જો A, B અને C ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી લડી રહ્યા હોય, તો મતદાતાએ દરેક નામની આગળ પોતાની પહેલી પસંદગીનો ઉલ્લેખ કરવો પડશે. ઉદાહરણ તરીકે મતદાતાએ A ની આગળ 1, B ની આગળ 2 અને C ની આગળ 3 લખવાનું રહેશે.
મતોની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
– ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી માટે ક્વોટા નક્કી કરવામાં આવે છે. મતદાન કરનારા સભ્યોની સંખ્યાને બે વડે ભાગવામાં આવે છે અને પછી તેમાં 1 ઉમેરવામાં આવે છે. ધારો કે 787 સભ્યોએ ચૂંટણીમાં પોતાનો મત આપ્યો, પછી તેને 2 વડે ભાગવાથી 393.50 મળે છે. આમાં 0.50 ગણાતો નથી, તેથી આ સંખ્યા 393 થાય છે. હવે તેમાં 1 ઉમેરવાથી 394 મળે છે. ચૂંટણી જીતવા માટે 394 મત મેળવવા જરૂરી છે.
– મતદાન પૂર્ણ થયા પછી પ્રથમ રાઉન્ડની ગણતરી કરવામાં આવે છે. આમાં સૌ પ્રથમ એ જોવામાં આવે છે કે બધા ઉમેદવારોને કેટલા પ્રથમ અગ્રતા મત મળ્યા છે. જો પ્રથમ મત ગણતરીમાં જ કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા જેટલા અથવા તેનાથી વધુ મત મળે છે, તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે.
– જો આવું ન થાય તો ફરીથી ગણતરી કરવામાં આવે છે. આ વખતે જે ઉમેદવારને સૌથી ઓછા મત મળ્યા છે તેને બાકાત રાખવામાં આવે છે. પરંતુ તેને પ્રથમ અગ્રતા આપવામાં આવેલા મતોમાંથી, એ જોવામાં આવે છે કે કોને બીજી અગ્રતા આપવામાં આવી છે. પછી તેના આ અગ્રતા મતો બીજા ઉમેદવારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે.
– આ બધા મતો ઉમેર્યા પછી જો કોઈ ઉમેદવારને જરૂરી ક્વોટા અથવા વધુ મત મળે છે, તો તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો બીજા રાઉન્ડમાં પણ કોઈ વિજેતા ન બને, તો તે જ પ્રક્રિયા ફરીથી પુનરાવર્તિત થાય છે. આ પ્રક્રિયા એક ઉમેદવાર જીતે ત્યાં સુધી થાય છે.
