મૂળ પેરુના વતની બટેટા પાસે પોતાનો સાડા બાર હજાર વર્ષનો ઇતિહાસ છે

આજે આપણા દેશમાં સહુથી વધુ ખવાતું જે શાક છે તે બટાટા, વનસ્પતિશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ નાઇટશેડ પરિવાર (સોલાનેસી)નો બારમાસી છોડ છે. પોતાના સ્ટાર્ચયુક્ત ખાદ્ય કંદ માટે દુનિયાના અનેક દેશોમાં આજે તેની ખેતી કરવામાં આવે છે. હાલના પેરુ અથવા બોલિવયામાં કોઈ જગ્યાએ આવેલું એન્ડીઝ તેનું સંભવિત વતન છે. તેની ઉત્પતિ આજથી બાર હજાર પાંચસો વર્ષ પહેલાં થઈ હોવાનું સંશોધકોનું મંતવ્ય છે. પુરાતત્વીય રીતે ચકાસાયેલ બટાકાના કંદના સહુથી પ્રાચીન અવશેષો મધ્ય પેરુના એન્કોનના દરિયાકાંઠાના સ્થળ પરથી મળી આવ્યા હતા જે પાંચ હજાર વર્ષ પ્રાચીન હતા. 1,800 વર્ષ પહેલાં ઇંકા કાળખંડમાં પણ તેનું મોટા પાયે વાવેતર થતું હતું.

16મી સદીના ઉત્તરાર્ધ દરમિયાન આક્રમણકારી સ્પેનિયાર્ડ્સ દ્વારા બટાટા યુરોપમાં લઈ આવવામાં આવ્યા હતા. 17મી સદીના અંત સુધીમાં બટેટા આયર્લેન્ડનો મુખ્ય પાક બની ગયા હતા. 18મી સદીના અંત સુધીમાં તે ખંડીય યુરોપ, ખાસ કરીને જર્મની અને ઈંગ્લેન્ડના પશ્ચિમી પ્રદેશનો મુખ્ય પાક બની ગયા હતા. ત્યાર બાદ પશ્ચિમ અને પૂર્વ ગોળાર્ધમાં તેનો ફેલાવો શરૂ થયો હતો. આ સમયની આસપાસ ફ્રાન્સમાં બટાકાને લોકપ્રિય બનાવવાના એક સ્ટંટ રૂપે એન્ટોઈન-ઓગસ્ટિન પાર્મેન્ટિયરે પોતાના બટાકાના ખેતરોની આસપાસ સશસ્ત્ર રક્ષકો મૂક્યા હતા અને આ રક્ષકોને તમામ પ્રકારની લાંચ સ્વીકારી લોકોને બટેટાની “ચોરી” કરવા દેવાની સૂચના આપી હતી! “ગ્રેટ ફેમાઈન” અથવા તો જેને “આઇરિશ પોટેટો ફેમીન” પણ કહેવામાં આવે છે તે ઘટનાઓ 1845થી 1849 દરમિયાન આયર્લેન્ડમાં બની હતી.

ત્યારે ત્યાં બટાકાનો પાક સત્તત કેટલાક વર્ષો નિષ્ફળ ગયો હતો. પાકની આ નિષ્ફળતાનું કારણ લેટ બ્લાઈટ નામનો એક રોગ હતો જેમાં બટાકાના છોડના પાંદડા અને ખાદ્ય મૂળ તેમજ કંદ સડી જતા હતા. આ કૃષિ સમસ્યાના આયર્લેન્ડમાં તે વખતે બહુ ગંભીર આર્થિક સામાજિક અને રાજકીય અસરો થઈ હતી જે દાયકાઓ સુધી ચાલી હતી.

સર્વસામાન્ય લોક માન્યતાથી વિપરીત રીતે બટેટા પોષણનો ભંડાર છે અને તે અનેક સ્વાસ્થ્ય લાભો ધરાવે છે

બટેટાનો રોજિંદા ભોજનમાં સમાવેશ કરવામાં અમેરિકા સહુથી છેલ્લો મોટો દેશ હતો. તે પહેલાં ઘણા વર્ષો સુધી અમેરિકામાં બટેટા ઘોડા અને અન્ય પશુઓના આહાર તરીકે ઉગાડવામાં આવતા હતા. 1872ની સાલમાં પ્રખ્યાત બાગાયતશાસ્ત્રી લ્યુથર બરબેંકના પ્રયાસોના અંતે અમેરિકામાં બટાટા ઉદ્યોગની શરૂઆત થઈ હતી.
20મી સદીમાં બટાટા સમગ્ર વિશ્વમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય ખાદ્ય સ્ત્રોતોમાંના એક તરીકે પ્રસ્થાપિત થયા હતા. આ સમયગાળામાં જ તે સંપૂર્ણ યુરોપનો મુખ્ય પાક બની ગયો હતો. આજે બટાટા વિશ્વભરમાં ચોખા, ઘઉં અને મકાઈ પછીનો ચોથો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાક છે. તે પૂરા વિશ્વનો સૌથી વધુ વ્યાપકપણે ખેતી કરાતો કંદ પાક પણ છે. ભારતમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવું ઘર હશે જેમાં બટેટાનો વપરાશ ઓછો હશે. સામાન્ય વ્યાપારી જાતો સહિત બટાકાની લગભગ 5,000 જાતો છે, જેમાંથી દરેકમાં ચોક્કસ કૃષિ અથવા રાંધણ વિશેષતાઓ છે. વર્ગીકરણના આધારે તેની આઠ કે નવ પ્રજાતિઓ છે.

બટાટા દરિયાની સપાટીથી 15,420 ફીટની ઊંચાઈ સુધી ઉગી શકે છે

બટાટા હર્બેસિયસ બારમાસી છોડ છે જે લગભગ 60 સેન્ટિમીટર (24 ઇંચ) ઉંચા ઉગે છે. વિવિધતા પર આધાર રાખીને, ફૂલો, ફળ અને કંદની રચના પછી છેલ્લે પાંદડા જીર્ણ થાય છે. તે પીળા પુંકેસરવાળા સફેદ, ગુલાબી, લાલ, વાદળી અથવા જાંબલી ફૂલો ધરાવે છે. ફળ અસંખ્ય બીજ સાથે નાના ઝેરી બેરી હોય છે. સામાન્ય રીતે, સફેદ ફૂલોવાળી જાતોના કંદમાં સફેદ છાલ હોય છે, જ્યારે રંગીન ફૂલોવાળી જાતોમાં ગુલાબી રંગની છાલ હોય છે.બટાકા પરિવર્તનશીલ આકાર અને કદના હોય છે, જેનું વજન સામાન્ય રીતે 300 ગ્રામ સુધીનું હોય છે , પરંતુ ક્યારેક ક્યારેક 1.5 કિગ્રાથી વધુ સુધી તે વિકસી શકે છે. સૌથી ભારે બટાકાનું વજન 4.98 કિગ્રા હતું અને તે પીટર ગ્લેઝબ્રૂક (યુકે) દ્વારા ઉગાડવામાં આવ્યા હતા. 4થી સપ્ટેમ્બર 2011ના રોજ શેપ્ટન મેલેટ, સમરસેટ, યુકેમાં રોયલ બાથ એન્ડ વેસ્ટ શોગ્રાઉન્ડ ખાતે નેશનલ ગાર્ડનિંગ શોમાં તે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.

બટાટામાં 20% માવો અને 80% પાણી હોય છે!
બટાકા વિટામિન ઇ6નો ખૂબ જ સારો સ્ત્રોત છે અને તે પોટેશિયમ, કોપર, વિટામિન ઈ, મેંગેનીઝ, ફોસ્ફરસ, નિયાસિન, ડાયેટરી ફાઈબર અને પેન્ટોથેનિક એસિડની પણ સારી માત્રા ધરાવે છે.

બટેટા બ્લડ પ્રેશરને નીચું લાવવામાં મદદ કરે છે

બટેટા ત્વચા માટે ઉપકારક છે અને તે રોગ પ્રતિકારક શક્તિને પણ મજબૂત બનાવે છે

બટાકાના સ્વાસ્થ્ય લાભોમાં તે પાચનમાં સુધારો કરે છે, કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર ઘટાડે છે, હૃદયની તંદુરસ્તી વધારે છે, પોલિપ્સથી રક્ષણ આપે છે, ડાયાબિટીસનું નિયમન કરે છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિને મજબૂત કરે છે, વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા ધીમી પાડે છે ત્વચાનું રક્ષણ કરે છે, લોહીનું પરિભ્રમણ સુધારી બ્લડ પ્રેશર ઘટાડે છે, શરીરમાં પ્રવાહીનું સંતુલન ઉભુ કરે છે અને વળી તે અનિદ્રા, અને આંખની સંભાળમાં પણ મદદ કરે છે. બટાટા એ સૌથી સામાન્ય અને મહત્વપૂર્ણ ખાદ્ય સ્ત્રોતોમાંનું એક છે. ભારતના દરેક રસોડામાં બટાકા વિના કોઈપણ વાનગી બનાવવી મુશ્કેલ છે. જો કે સામાન્ય રીતે લોકો માને છે કે બટેટા ખાવાથી વજન વધે છે પરંતુ આ સાચું નથી. બટાટામાં એટલા બધા પોષક તત્વો અને ગુણો છે કે આ ખાદ્ય પદાર્થનો ઉપયોગ અનેક રોગોની દવા તરીકે થાય છે. બટાકા (આલુ કે ફાયડે) ના ફાયદા એટલા અસંખ્ય છે કે થોડા વાક્યોમાં તેનું વિશ્લેષણ કરવું મુશ્કેલ છે. બટેટા પ્રકૃતિથી મીઠો અને ગરમ હોય છે. ખોરાકમાં રસ વધારવાની સાથે, તે સોજો ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે.

તેમાંથી મળતું સોલેનાઇન પીડા ઘટાડે છે અને એન્ટિ-ન્યુરલજિક એટલે કે ચેતાના દુખાવામાં રાહત આપે છે. 50-200 મિલિગ્રામની માત્રામાં સોલેનાઇનનો ઉપયોગ કરવાથી ચામડીના રોગો ઓછા થાય છે. બટાટા પચવામાં ભારે છે અને મળને જાડું કરે છે. તેને વધારે ખાવાથી શરીરમાં આળસ આવે છે. બટાકાને બાફેલા બટેટા, બટેટા સબ્જી, સમોસા સેન્ડવીચ છૂંદેલા બટાકા, બટાકાનો સૂપ, બેકડ બટાકા, ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ, બટાકાની ચિપ્સ, હેશ બ્રાઉન અને હેસલબેક બટાકા સહિત ઘણી અલગ અલગ રીતે રાંધી શકાય છે. બટાકાનો ઉપયોગ વોડકા, પોચીન તેમજ અક્વાવિટ જેવા આલ્કોહોલિક પીણા બનાવવા માટે પણ થાય છે. બટાકાના અગ્રણી ઉત્પાદક દેશમાં ચીન, રશિયા, ભારત, યુક્રેન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, જર્મની અને પોલેન્ડનો સમાવેશ થાય છે.

બટાકાનો ઉપયોગ વોડકા, પોચીન તેમજ અક્વાવિટ જેવા આલ્કોહોલિક પીણા બનાવવા માટે પણ થાય છે

બટાકાના અગ્રણી ઉત્પાદક દેશ

ચીન, રશિયા, ભારત, યુક્રેન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, જર્મની અને પોલેન્ડ

ભારતના તમામ રાજ્યો તો, યુએસએના 50 રાજ્યોમાં બટેટા ઉગાડવામાં આવે છે, જેમાં સૌથી વધુ ઉત્પાદન ઇડાહો અને વોશિંગ્ટનમાં થાય છે. ગુજરાતમાં ડીસાના બટેટા લોકપ્રિય છે. સરેરાશ અમેરિકન દર વર્ષે 63.5 કિલોગ્રામ (140 પાઉન્ડ) બટાકા ખાય છે. સરેરાશ ભારતીય વર્ષમાં કુલ 52 કિલો બટેટા ખાય છે. જર્મનો બટાકાના સૌથી મોટા પ્રેમીઓમાંના એક છે કારણ કે તેઓ દર વર્ષે 90 કિલોગ્રામ (200 પાઉન્ડ) કરતાં વધુ બટાકા ખાય છે. દરરોજ અબજો લોકો ઓછામાં ઓછું એક બટેટા ખાય છે. Vitelotte જેને  Vitelotte noireતરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે તે બ્લુ-વાયોલેટ બટાકાની સ્વાદિષ્ટ ફ્રેન્ચ વેરાયટી છે. ફ્રાન્સમાં 19મી સદીની શરૂઆતથી તેની ખેતીનો આરંભ થયો હતો. અમેરિકામાં થોમસ જેફરસન દ્વારા પ્રેસિડેન્શિયલ ડિનરમાં પ્રથમ વખત “ફ્રેન્ચ ફ્રાય” પીરસવામાં આવી હતી.

પોટેટો ચિપ્સ એ વિશ્વના સૌથી સામાન્ય નાસ્તાના ખોરાકમાંનું એક છે જેમાં દર વર્ષે અબજો પેકેટનો વપરાશ થાય છે. “બટાટા” શબ્દ સ્પેનિશ શબ્દ પટાટા પરથી આવ્યો છે. બટેટા માટેના સામાન્ય અથવા અશિષ્ટ શબ્દોમાં ટેટર, ટેટી અને સ્પુડનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાકના સ્ત્રોત અને રાંધણ ઘટક તરીકે બટાકાનું મહત્વ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલાય છે અને હજુ પણ બદલાઈ રહ્યું છે. શક્કરિયા (lpomoea batatas) એ બીજો પાકનો છોડ છે જેમાં મોટા, સ્ટાર્ચયુક્ત, કંદ (મૂળમાંથી) હોય છે, પરંતુ તે બટાકા (સોલેનમ ટ્યુબરોસમ) સાથે તેનો ખાસ સંબંધ નથી.

સરેરાશ અમેરિકન દર વર્ષે 63.5 કિલોગ્રામ અને સરેરાશ ભારતીય વર્ષમાં કુલ 52 કિલો બટેટા ખાય છે