ડૉ. દેવજીસાંખટ : ઓર્ડર-ઓર્ડર
ઘણીવાર સાયબર ક્રાઈમ, શંકાસ્પદ વ્યવહારો, પોલીસ અથવા કોર્ટના આદેશો કે બેંકની આંતરિક સુરક્ષા નીતિઓને કારણે ખાતાધારકોને આ સમસ્યાનો સામનો કરવો પડે છે. બેંક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ થવાના કારણો, ગ્રાહકના કાનૂની
અધિકારો, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની માર્ગદર્શિકાઓ અને ખાતું અનફ્રીઝ કરાવવાની સંપૂર્ણ કાનૂની પ્રક્રિયા વિશે વિગતવાર જાણકારીદરેકનાગરિકનેહોવીઆવશ્યકછે.
- Advertisement -
બેંક ખાતું ફ્રીઝ એટલે શું?
બેંક ખાતું ફ્રીઝ થવાનો સીધો અર્થ એ છે કે ખાતાધારક તેના ખાતામાંથી નાણાં ઉપાડી શકતા નથી, જોકે કેટલીકવાર તેમાં નાણાં જમા થઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયા બેંક દ્વારા ગ્રાહકની સુરક્ષા માટે અથવા કોઈ કાનૂની એજન્સીના
આદેશ અનુસાર હાથ ધરવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ ખાતામાં શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ નોંધાય છે, ત્યારે બેંક તાત્કાલિક ધોરણે લેણ-દેણ રોકી દે છે.
સાયબર ક્રાઈમ, પોલીસ, આવકવેરા અને કોર્ટના હુકમ
જ્યારે દેશના કોઈપણ ખૂણેથી કોઈ વ્યક્તિ સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન નંબર (૧૯૩૦) અથવા નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર ફ્રોડની ફરિયાદ નોંધાવે છે, ત્યારે સાયબર સેલ અને પોર્ટલના અલ્ગોરિધમ દ્વારા
શંકાસ્પદ ચેઈન-ટ્રાન્ઝેક્શનને ટ્રેક કરીને છેલ્લી લિંક સુધીના ખાતાઓને ફ્રીઝ કરી દેવામાં આવે છે. જો પોલીસ તપાસ દરમિયાન કોઈ બેંક ખાતામાં શંકાસ્પદ કે અપરાધથી મેળવેલી રકમ હોવાની શંકા જાય, તો પોલીસ બેંક
મેનેજરને લેખિત આદેશ આપીને તે ખાતામાંથી નાણાકીય વ્યવહારો અટકાવી શકે છે. આવા કિસ્સાઓમાં પોલીસ દ્વારા બેંકને નોટીસ મોકલવામાં આવે છે અને ખાતાધારકને પણ તેની જાણ કરવામાં આવે છે.આવકવેરા
અધિનિયમ, ૧૯૬૧ અને અન્ય નાણાકીય કાયદાઓ હેઠળ, આવકવેરા વિભાગ અથવા અન્ય કાનૂની સંસ્થાઓ (જેવા કે ED, GST વિભાગ વગેરે) કરચોરી કે મની લોન્ડરિંગના શંકાસ્પદ કેસોમાં બેંક ખાતા સીઝ કે અટેચ કરવાનો
આદેશ આપી શકે છે.
ખાતા-ધારકનાં કાનૂની અધિકારો
માહિતી મેળવવાનો અધિકાર :ગ્રાહક તેનું ખાતું શા માટે, કઈ એજન્સીના આદેશથી અને કયા કારણસર ફ્રીઝ કરવામાં આવ્યું છે તે જાણી શકે છે.ગ્રાહક લેખિતમાં અરજી કરીને ફ્રીઝ કરવાનું ચોક્કસ કારણ, સંબંધિત કેસ ડાયરી
નંબર અથવા સાયબર ક્રાઈમ એક્નોલેજમેન્ટ નંબર માંગવાનો કાનૂની અધિકાર ધરાવે છે
- Advertisement -
સુનાવણીની તકનો અધિકાર :ગ્રાહક સંબંધિત અધિકારીઓ સમક્ષ પોતાના અસલી વ્યવહારોના પુરાવાઓ, ઇન્વોઇસ, સેલેરી સ્લિપ અથવા બિઝનેસ ટ્રાન્ઝેક્શનના દસ્તાવેજો રજૂ કરીને એ સાબિત કરી શકે છે કે તેના ખાતામાં
આવેલા નાણાં લીગલ અને વ્યાજબી છે.
બેંકિંગ લોકપાલ :જો બેંક ગ્રાહકની યોગ્ય અરજી છતાં ખાતું અનફ્રીઝ કરવા માટે સહકાર ન આપે અથવા સંતોષકારક જવાબ ન આપે, તો ગ્રાહક પાસે ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા નિયુક્ત ‘બેંકિંગ લોકપાલ’ સમક્ષ ફરિયાદ કરવાનો
કાનૂની અધિકાર છે.ગ્રાહકને નુકસાન વળતર અપાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
કોર્ટમાં જવાનો અધિકાર : ઓમ્બુડ્સમેન કે પોલીસથી ઉકેલ ન આવે તો ગ્રાહક સક્ષમ અદાલતમાં જઈ શકે છે. BNSS ની જોગવાઈઓ મુજબ મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ અરજી થઈ શકે છે, અથવા મનસ્વી કાર્યવાહી સામે ભારતીય
બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ હાઈકોર્ટમાં રિટ પિટિશન દાખલ કરીને ખાતું અનફ્રીઝ કરાવવાનો આદેશ મેળવી શકાય છે, જે મજબૂત કાનૂની કવચ છે.
ખાતું અનફ્રીઝ કરવાની સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ કાનૂની પ્રક્રિયા
(૧)બેંક મેનેજરનો સંપર્ક અને ફ્રીઝ થવાનું કારણ જાણવું : ખાતું ફ્રીઝ થયાની જાણ થતાં જ ગ્રાહકે સૌથી પહેલાં પોતાની બેંક પાસેથી એ જાણવું અનિવાર્ય છે કે ખાતું કઈ એજન્સી (સાયબર સેલ, પોલીસ, ઇન્કમ ટેક્સ કે કોર્ટ) ના
આદેશથી બ્લોક કરવામાં આવ્યું છે. બેંક પાસેથી ‘ફ્રીઝિંગ ઓર્ડર લેટર’ અથવા ‘સાઇબર ક્રાઈમ રેફરન્સ નંબર / એક્નોલેજમેન્ટ નંબર’ મેળવી લેવો જોઈએ.
(૨)તપાસ અધિકારી (IO) નો સંપર્ક કરવો :જો ખાતું સાયબર ક્રાઈમ અથવા પોલીસ વિભાગના આદેશથી ફ્રીઝ થયું હોય, તો સંબંધિત પોલીસ સ્ટેશનના તપાસ અધિકારી અથવા સાયબર સેલના નોડલ ઓફિસરનો સંપર્ક કરવો
પડે છે.
(૩)પુરાવાઓ એકત્રિત કરવા : પોલીસ કે બેંક સમક્ષ પોતાને નિર્દોષ સાબિત કરવા માટે મજબૂત દસ્તાવેજી પુરાવાઓ રજૂ કરવા પડે છે જેમાંબેંક એકાઉન્ટ સ્ટેટમેન્ટ, ઇન્વોઇસ, બિલ અથવા કરાર, શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન કરનાર
વ્યક્તિ સાથેના વોટ્સએપ ચેટ, ઈમેલ અથવા વાતચીતના સ્ક્રીનશોટ્સ.KYC દસ્તાવેજો વગેરે રજુકરીશકાયછે.
(૪) રકમલીયનનો કાનૂની વિકલ્પ :સંપૂર્ણ ખાતું બ્લોક કરવાને બદલે આંશિક ફ્રીઝિંગ (લિયન માર્કિંગ) નો નિયમ ઉપલબ્ધ છે. ફ્રોડની રકમ પૂરતા નાણાં બ્લોક રાખી બાકીની રકમ ગ્રાહક વાપરી શકે છે. આ માટે તપાસ
અધિકારીને લેખિત અરજી આપી આંશિક ફ્રીઝિંગ કરવાની વિનંતી કરવી અનિવાર્ય છે.
(૫) GRM પોર્ટલથી સોલ્યુશન :ગ્રાહક GRM પોર્ટલ પર અરજી કરવા બેંકનો સંપર્ક કરી શકે ત્યારબાદ તપાસ અધિકારી નોટીસ ઈશ્યુ કરીને વિડીયો કોન્ફરન્સથી ઇન્વેસ્ટીગેશન કરી શકે અને જો સંતોષકારક પુરાવા રજુ કરવામાં
આવે તો ખાતું અનફ્રીઝ થઇ શકે, અથવા ડીસ્ટ્રીકટ કે સ્ટેટ લેવલ પર પણ આગળ વધી શકાય છે.
(૫) મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવી :જો પોલીસ તપાસ અધિકારી અથવા સાયબર સેલ યોગ્ય સહકાર ન આપે અથવા ગ્રાહકની અરજી પર સમયસર નિર્ણય ન લે, તો ગ્રાહકસ્થાનિક મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરી શકે
છે. વકીલ મારફતે કોર્ટમાં અરજી કરીને બેંક ખાતું અનફ્રીઝ કરવા માટેનો ન્યાયિક આદેશ મેળવી શકાય છે.
(૬) હાઇકોર્ટમાં રિટ પિટિશન :બંધારણની કલમ ૨૨૬ હેઠળ હાઇકોર્ટમાં બેંક, સાયબર સેલ અને રાજ્ય સરકારને પક્ષકાર બનાવીને મનસ્વી રીતે ખાતું ફ્રીઝ રાખવા સામે પડકાર ફેંકી શકાય છે. હાઇકોર્ટો દ્વારા અગાઉના અનેક
ચૂકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે નિર્દોષ ગ્રાહકોના ખાતા લાંબા સમય સુધી બ્લોક રાખી શકાય નહીં.
કોર્ટ કેસમાં ફ્રી કાનૂની માર્ગદર્શન માટે 9662633144 નંબર પર વોટ્સએપ કરી સંપર્ક કરી શકો છો, સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનાં ભાગ તરીકે આપને વિનામૂલ્યે કાનૂની માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
