શરીરની રોગપ્રતિકારક વ્યવસ્થા અમેરિકાની સંરક્ષણ વ્યૂહરચના કરતા અનેક ગણી સુસજ્જ

આપણા આંસુ, લાળ અને પરસેવો સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરવામાં નોંધપાત્ર ભૂમિકા ભજવે છે

અલબત્ત સૃષ્ટિ પરના પ્રત્યેક સજીવમાં છેક અસ્તિત્વની શરૂઆતથી રોગ પ્રતિકાર શક્તિ સક્રિય છે. રોગ પ્રતિકાર શક્તિ એટલે એક સંજીવના શરીરમાં પ્રવેશી અન્ય સજીવ કોઈ અવ્યવસ્થા ઊભી કરી ન શકે તે માટે શરીરમાં સત્તત અવિરત સક્રિય રહેતી પ્રાકૃતિક વ્યવસ્થા. આપણા સહુ કોઈના અસ્તિત્વ, જીવન સાથે જોડાયેલી આ મૂળભૂત બાબત છે પણ કોરોના પહેલા તેની ખાસ કોઈ ચર્ચા સાંભળવા મળતી ન્હોતી. અલબત્ત આધુનિક વિજ્ઞાને પણ તે ક્ષેત્રે ઠીક ઠીક સંશોધનો કર્યા છે પણ જાહેરમાં કે સામાન્ય લોકોની વચ્ચે કોરોના પહેલા તેની ચર્ચા એટલી પ્રચલિત ન્હોતી, તે પછી જ સામાન્ય માણસને તેનું મહત્વ સમજાયું. તો ચાલો આજે આ રોગ પ્રતિકાર શક્તિ બાબતે થોડું જાણીએ.

માનવ શરીરમાં વાઈરસ, બેક્ટેરિયા અને ફૂગ સહિતના સૂક્ષ્મજીવી આક્રમણકારો સામે લડવા માટે સંરક્ષણની ત્રિપાંખિય વ્યવસ્થા છે. રોગપ્રતિકારક તંત્રની રોગ સામે આપણાં રક્ષણ માટેની આ ત્રણ પાંખો દ્વારા શરીરમાં દાખલ થતા સુક્ષ્મ જીવો સામે સ્થૂળ અને રાસાયણિક અવરોધો પેદા કરવાની તેમજ સામાન્ય પ્રકારના જન્મજાત પ્રતિભાવો આપવાની અને ખાસ પ્રકારના જોખમો સામે ચોક્કસ અનુકૂલનશીલ પ્રતિભાવો આપવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે.

વાસ્તવમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર એ ચોક્કસ રોગપ્રતિકારક કોષો અને પ્રોટીનનું એક જટિલ નેટવર્ક છે જે શરીરને સુક્ષ્મજીવી આક્રમણકારો અને પર્યાવરણમાંથી આવતા હાનિકારક ઝેરી પદાર્થો સામે રક્ષણ આપવા માટે અત્યંત સંકલન અને સુમેળ સાથે કામ કરે છે.

સુક્ષ્મ વિજાતીય પદાર્થો જે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરે છે તેને એન્ટિજેન્સ કહેવામાં આવે છે. જો કે, અમુક સંજોગોમાં, જેમ કે ઓટો ઈમ્યૂન ડીસિઝમાં રોગપ્રતિકારક તંત્ર પોતાના જ શરીરના કોઈ જરૂરી એવા દ્રવ્ય કે પદાર્થ સામે સક્રિય થઈ જાય છે, જે શરીરના કોશીય ઘટકોના વિનાશ તરફ દોરી જાય છે. સામાન્ય રીતે, રોગપ્રતિકારક તંત્રને બે પ્રકારના રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવો ઉત્પન્ન કરતું હોય છે, બિન-વિશિષ્ટ પ્રતિભાવ (જન્મજાત કુદરતી પ્રતિરક્ષા અને ચોક્કસ વેક્સિન દ્વારા ઊભી કરવામાં આવેલ અનુકૂલનશીલ પ્રતિભાવ પ્રતિરક્ષા) રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં સંરક્ષણ પદ્ધતિના ત્રણ સ્તરોનો સમાવેશ થાય છે. આપણા શરીરની અંદર ચેપ વિકસાવવા માટે સૂક્ષ્મજીવોને આ ત્રણ સ્તરની સંરક્ષણ દિવાલ પાર કરવાની જરૂર પડે છે.

સ્થૂળ અવરોધ આ જન્મજાત અને કુદરતી એવી રોગપ્રતિકારક પ્રણાલી સંરક્ષણની પ્રથમ લાઇન પૂરી પાડે છે, જેને વ્યાપક રીતે બે શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે – ભૌતિક/રાસાયણિક અવરોધો અને બિન-વિશિષ્ટ પ્રતિકાર. પાચન અને શ્વસન માર્ગની ત્વચા અને શ્વૈષ્મકળા સહિત શારીરિક અવરોધો, પેથોજેન્સને દૂર કરવામાં અને પેશીઓ અને/અથવા રક્ત ચેપને રોકવામાં મદદ કરે છે. વધુમાં, પરસેવો, લાળ, આંસુ, મ્યુકોસ જેવા સ્ત્રાવ ત્વચા અથવા શ્વૈષ્મકળા દ્વારા આક્રમણકાર ઘટકો અને સૂક્ષ્મજીવોને આક્રમણ કરતા અટકાવી શરીરમાં સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખવા પ્રયાસ કરે છે. ત્વચા એ અભેદ્ય ભૌતિક/યાંત્રિક અવરોધ છે જે ઘણા રોગાણુઓને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે. તેવી જ રીતે, શ્વૈષ્મકળા અથવા મ્યુકોસ મેમ્બ્રેન કે જે તાત્કાલિક આંતરિક પ્રણાલીઓને રેખાંકિત કરે છે તે મ્યુકોસ ઉત્પન્ન કરીને પેથોજેન્સને ફસાવવામાં મદદ કરે છે. અનુનાસિક પોલાણની અંદરના વાળ, તેમજ સેર્યુમેન (ઇયરવેક્સ), પણ પેથોજેન્સ અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષકોને ફસાવે છે. હોજરીમાંથી ઝરતા રસ, મૂત્ર અને યોની માર્ગના સ્ત્રાવ સહિત આપણાં શરીરમાં રહેલા કેટલાક એસિડિક પ્રવાહી નીચા ાઇંની સ્થિતિમાં બહારથી પ્રવેશેલા સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરે છે. તે ઉપરાંત, આંસુ, પરસેવા અને લાળમાં જોવા મળતું લાઇસોઝાઇમ સૂક્ષ્મજીવોનો નાશ કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ એન્ટિમાઇક્રોબાયલ એજન્ટ તરીકે કામ કરે છે.

ગજ્ઞક્ષ તાયભશરશભ શક્ષક્ષફયિં યિતાજ્ઞક્ષતય એટલે કે સર્વસામાન્ય કુદરતી પ્રતિભાવ એ સૂક્ષ્મજીવો કે જે સફળતાપૂર્વક ભૌતિક અવરોધોને પાર કરી લે છે તેનો સંરક્ષણની બીજી હરોળ દ્વારા મુકાબલો કરવામાં આવે છે. આ જન્મજાત કુદરતી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવમાં મોટાભાગે રોગપ્રતિકારક કોષો અને પ્રોટીનનો સમાવેશ થાય છે જે શરીરમાં પ્રવેશતા કોઈપણ સૂક્ષ્મજીવને ઓળખવા અને દૂર કરવા માટે સક્રિય હોય છે.

ફેગોસાયટોસિસ જન્મજાત એવી કુદરતી રોગપ્રતિકારક તંત્રની આ એક મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. તે ફેગોસાઇટ્સ નામના એક ખાસ પ્રકારના રોગપ્રતિકારક કોષોનો ઉપયોગ કરે છે. મેક્રોફેજ અને ન્યુટ્રોફિલ્સ એમ બે પ્રકારના ફેગોસાઇટ્સ હોય છે.આ કોષો પેશીઓ અને લોહીમાં જોવા મળે છે.

શરૂઆતમાં, ફેગોસાયટ્સ સૂક્ષ્મજીવોને ઓળખે છે અને જકડે છે અને પછી કોષની અંદર સૂક્ષ્મજીવોને ઘેરી લેવા માટે પ્લાઝ્મા મેમ્બ્રેનનો ઉપયોગ કરે છે. તેના પરિણામે એક અલગ આંતરિક કમ્પાર્ટમેન્ટ (ફાગોસોમ) જનરેટ થાય છે, જે પાછળથી લાઇસોસોમ નામના બીજા પ્રકારના સેલ્યુલર કમ્પાર્ટમેન્ટ સાથે સંયોજાય થાય છે. લાઇસોસોમની અંદર રહેલા પાચન ઉત્સેચકો આખરે સુક્ષ્મજીવોના ટુકડે ટુકડા કરી નાખી તેનો નાશ કરે છે. ફેગોસોમની અંદર સૂક્ષ્મજીવોનું પાચન અપાચ્ય પદાર્થો અને એન્ટિજેનિક ટુકડાઓ ઉત્પન્ન કરે છે; જેમાંથી, અપાચ્ય પદાર્થોને એક્સોસાયટોસિસ દ્વારા દૂર કરવામાં આવે છે. જો કે, એન્ટિજેનિક ટુકડાઓ ફેગોસાઇટ્સની સપાટી પર દેખાય છે જે પછીથી સાયટોટોક્સિક ટી કોશિકાઓ દ્વારા ઓળખી કાઢી તેનો નાશ કરવામાં આવે છે. વધુમાં, પૂરક પ્રોટીન સક્રિય થાય છે, જે બદલામાં ચેપના સ્થળે વધુ શ્વેત રક્તકણો (ન્યુટ્રોફિલ્સ, ઇઓસિનોફિલ્સ અને બેસોફિલ્સ) ની તહેનાત કરે છે, જે બળતરાની સ્થિતિ (સોજો, લાલાશ, દુખાવા) તરફ દોરી જાય છે.

જાયભશરશભ ફમફાશિંદય યિતાજ્ઞક્ષતય વેક્સિન દ્વાર ઊભી કરવામાં આવેલ કૃત્રિમ પ્રતિકાર વ્યવસ્થા ત્રીજી હરોળના સંરક્ષણનો ઉદ્દેશ્ય ચોક્કસ સુક્ષ્મજીવને દૂર કરવાનો છે. આ સૂક્ષ્મજીવને અગાઉ રોગપ્રતિકારક તંત્ર દ્વારા (અનુકૂલનશીલ અથવા હસ્તગત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ) દ્વારા સામનો કરવામાં આવ્યો હોય છે. ચેપના સ્થળ સુધી મર્યાદિત રહેવાને બદલે, અનુકૂલનશીલ રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા સમગ્ર શરીરમાં થાય છે. આ કૃત્રિમ રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના શ્વેત રક્તકણો (લિમ્ફોસાઇટ્સ) – બી લિમ્ફોસાઇટ્સ (બી કોશિકાઓ) અને ટી લિમ્ફોસાઇટ્સ (ટી કોશિકાઓ) નો સમાવેશ થાય છે. બી કોશિકાઓ એન્ટિબોડી-મધ્યસ્થી પ્રતિરક્ષા પ્રતિભાવો (હ્યુમરલ ઇમ્યુનિટી) માં સામેલ છે, જ્યારે ટી કોશિકાઓ કોષ-મધ્યસ્થી રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવોમાં સામેલ છે.

એન્ટિબોડી-મધ્યસ્થી પ્રતિરક્ષામાં બી કોષો સક્રિય થાય છે જ્યારે તેઓ ’જાણીતા’ એન્ટિજેનનો સામનો કરે છે. સક્રિય ઇ કોશિકાઓ પછી એન્ટિજેનને સમાવી લે છે અને તેનું પાચન કરે છે, જે પછી ઇ કોષની સપાટી પર ખઇંઈ (મુખ્ય હિસ્ટોકોમ્પેટિબિલિટી કોમ્પ્લેક્સ)-બાઉન્ડ એન્ટિજેનિક ટુકડાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
એન્ટિજેન-ખઇંઈ નું સંયોજન વધુ સહાયક ટી કોશિકાઓને સક્રિય કરે છે, જે બદલામાં એન્ટિબોડી-ઉત્પાદક બી કોશિકાઓ (પ્લાઝમા કોષો) માં એન્ટિજેન-પ્રસ્તુત બી કોશિકાઓની વૃદ્ધિ અને પરિપક્વતાને ટ્રિગર કરવા માટે સાયટોકાઇન્સ (ઇન્ટરલ્યુક્ધિસ) સ્ત્રાવ કરે છે. આ સમયે, રોગપ્રતિકારક તંત્રને આગામી હુમલા માટે તૈયાર રાખવા માટે કેટલાક ઇ કોષો મેમરી કોશિકાઓમાં પરિવર્તિત થાય છે. પ્લાઝ્મા કોષો દ્વારા ઉત્પાદિત એન્ટિબોડીઝ લોહીના પ્રવાહમાં સ્ત્રાવ થાય છે જ્યાં તેઓ તેમના કાર્યોને અલગ અલગ રીતે ચલાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એન્ટિજેન-એન્ટિબોડી કોમ્પ્લેક્સની રચના કરીને, એન્ટિબોડીઝ એન્ટિજેન્સને યજમાન કોષોને બાંધવાથી અટકાવી શકે છે, જે ચેપની રોકથામ તરફ દોરી જાય છે. એન્ટિબોડીઝ ફેગોસિટોસિસ દ્વારા વિનાશ માટે પેથોજેન્સને પણ બાંધે છે અને ચિહ્નિત કરે છે. એન્ટિજેન-એન્ટિબોડી કોમ્પ્લેક્સ પૂરક પ્રોટીનને સક્રિય કરવા માટે સિગ્નલિંગ ઇવેન્ટ્સની શ્રેણી શરૂ કરી શકે છે, જે બદલામાં તેમના કોષ પટલને ભંગ કરીને પેથોજેન્સને મારી નાખે છે. પૂરક પ્રોટીન પણ બળતરા પ્રતિભાવને ઉત્તેજિત કરે છે, જે ચેપના સ્થળે સફેદ રક્ત કોશિકાઓના સંચય તરફ દોરી જાય છે. સેલ-મધ્યસ્થી પ્રતિરક્ષામાં, ટી કોશિકાઓ સક્રિય થાય છે જ્યારે તેઓ એન્ટિજેન-પ્રસ્તુત કોષો, જેમ કે બી કોશિકાઓ અથવા ડેંડ્રિટિક કોષોનો સામનો કરે છે. સક્રિય ટી કોશિકાઓ પછી સાયટોકીન્સ સ્ત્રાવ કરે છે જે ટી કોશિકાઓના ઉત્પાદન અને પરિપક્વતાને વધુ ઉત્તેજિત કરે છે. ટી કોશિકાઓ જે સાયટોટોક્સિક અથવા કિલર ટી કોશિકાઓમાં પરિપક્વ થાય છે તે મુખ્યત્વે કોષ પટલને ફાડીને રોગકારક-સંક્રમિત કોષો, ક્ષતિગ્રસ્ત કોષો અને કેન્સરના કોષોનો નાશ કરે છે. જ્યારે, ટી કોશિકાઓ જે સહાયક ટી કોશિકાઓમાં પરિપક્વ થાય છે તે એન્ટિબોડી-મધ્યસ્થી રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયાઓ ચલાવવા માટે બી કોશિકાઓને સુવિધા આપે છે. કેટલાક ટી કોષો કે જે નિયમનકારી ટી કોષોમાં પરિપક્વ થાય છે તે રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવને બંધ કરવામાં મદદ કરે છે અને જ્યારે ખતરો દૂર થાય છે ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર હોમિયોસ્ટેસિસ જાળવે છે. ઉપરાંત, કેટલાક ટી કોશિકાઓ જે મેમરીમાં પરિપક્વ ટી કોશિકાઓ પેથોજેનને યાદ રાખે છે અને જ્યારે શરીર બીજી વખત સમાન પેથોજેનનો સામનો કરે છે ત્યારે તાત્કાલિક પ્રતિભાવ શરૂ કરે છે. ઝ લિમ્ફોસાઇટ્સ કેન્સર સેલ પર હુમલો કરે છે.