સોશિયલ મીડિયાનું વ્યસન: છોડવું સહેલું, નિયંત્રણ જ સાચો પડકાર

ટેક નિષ્ણાતો પોતે જ દૂર રહેવા લાગ્યા; સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ માટે સમય મર્યાદા અને ડિજિટલ ડિટોક્સ બની રહ્યા જરૂરી પગલાં

ઘણા લોકો કહેતા હોય છે, સિગરેટ છોડવી સાવ સહેલી છે, મેં તો ઘણી વાર છોડી છે!મતલબ કે છોડવી તો સહેલી છે, પણ એ મક્કમતા ટકાવવી મુશ્કેલ છે. એવું સોશિયલ મીડિયાનું છે. હમણાં એક રસપ્રદ ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે ગૂગલ, ફેસબુક વગેરે ટેક કંપનીઓમાં શરૂઆતથી કામ કરનારા, એને આજની ઊંચાઈએ પહોંચાડનારા મોટા ભાગના લોકો ધીમે ધીમે એ બધી ટેક કંપનીથી દૂર થઈ ગયા છે. એ લોકો હવે રોજિંદા સોશિયલ નેટવર્ક તો ઠીક, લિંક્ડઇન જેવા પ્રોફેશનલ નેટવર્ક પર પણ એક્ટિવ નથી.

કેમ? કેમ કે એ લોકો અને આજના ટેક લીડર્સ પણ સોશિયલ મીડિયાને બિગ ટોબેકો ગણવા લાગ્યા છે. એ લોકો સોશિયલ મીડિયા અને અન્ય ટેક સર્વિસિસનો ખપ પૂરતો ઉપયોગ કરતા રહીને તેનાથી દૂર રહેતાં શીખી ગયા છે, પણ આપણને એમાં ગળાડૂબ ડૂબાડી દીધા છે!

તમને પણ ઇન્સ્ટાગ્રામ, એક્સ, એફબી કે યુટ્યૂબ જેવા પ્લેટફોર્મ પર, ક્યારેક ખૂટે જ નહીં એવી રીલ્સ કે શોર્ટ વીડિયો જોતા રહેવાની આદત પડી હોય તો તેને કંટ્રોલ કરવાનાં પગલાં જાણવા જેવાં છે.

યુટ્યૂબમાં સૌથી વધુ સમય શોર્ટ્સ વીડિયો જોવામાં વીતી જાય છે

દિવસમાં તમારો વધુમાં વધુ સમય સ્માર્ટફોનના સ્ક્રીન સામે પસાર થતો હશે. એમાં સૌથી વધુ સમય કદાચ યુટ્યૂબના વીડિયો જોવામાં વીતી જતો હશે. હજી આગળ વધીને એમ કહી શકાય કે યુટ્યૂબમાં સૌથી વધુ સમય શોર્ટ્સ વીડિયો જોવામાં વીતી જતો હશે. આ બાબતે યુટ્યૂબની સૌથી મોટી હરીફ ઇન્સ્ટાગ્રામ એપ અને તેની રીલ્સ પણ ખરી.

ઇન્ટરનેટ પર લાંબા સમયથી ટૂંકા વીડિયોએ ધમાલ મચાવી છે. તેની શરૂઆત ટિકટોક એપથી થઈ એવું કહી શકાય. તેજ ગતિએ તેની પોપ્યુલારિટી વધતાં અન્ય તમામ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ આ ફોર્મેટ અપનાવી લીધું.

જોકે હવે કંપનીઓ તેનું વ્યસન ઘટાડવાના પણ પ્રયાસો કરી રહી છે.

જેમ કે યુટ્યૂબમાં આપણે શોર્ટ વીડિયો જોવાનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરી શકીએ છીએ અને હવે યુટ્યૂબ એપમાં શોર્ટ વીડિયોને સદંતર બંધ કરવાની સગવડ પણ મળી છે. આ સગવડ યુટ્યૂબની એન્ડ્રોઇડ અને આઇઓએસ બંને એપમાં ઉમેરાઈ છે.

અત્યાર સુધી આ ફીચર પેરેન્ટિંગ કંટ્રોલ ટૂલ તરીકે ઉપલબ્ધ હતું. તેની મદદથી મા-બાપ પોતાના બાળકોના યુટ્યૂબ એકાઉન્ટ માટે આ ટૂલનો લાભ લઇને નક્કી કરી શકે છે કે તેમનું બાળક દિવસમાં વધુમાં વધુ કેટલા સમય સુધી શોર્ટ વીડિયો સ્ક્રોલ કરી શકે.

અત્યાર સુધી આ ટૂલમાં વધુમાં વધુ બે કલાકથી શરૂ કરીને ફક્ત ૧૫ મિનિટ સુધીની મર્યાદા સેટ કરી શકાતી હતી. આટલો સમયગાળો વીતી જાય એ પછી એ એકાઉન્ટ પર યુટ્યૂબ વધુ શોર્ટ વીડિયો બતાવવાનું બંધ કરી દે છે.  આ ટૂલમાં હવે ઝીરો મિનિટ પણ સેટ કરી શકાય છે. મતલબ કે જો સેટિંગ્સમાં યુટ્યૂબ શોર્ટ વીડિયો માટે ટાઇમ મેનેજમેન્ટ લિમિટ ઝીરો સેટ કરવામાં આવે તો કોઈ પણ શોર્ટ વીડિયો પર ક્લિક કરતા એ પ્લે થતો નથી. તેના બદલે વીડિયો જોવાની આજની લિમિટ પૂરી થઈ ગઈ છે એવો મેસેજ જોવા મળે છે.

હવે આ ટૂલ પેરેન્ટ્સ ઉપરાંત તમામ લોકોને મળવા લાગ્યું છે. તેનો લાભ લેવો હોય તો તમે તમારા ફોનમાં યુટ્યૂબ એપ ઓપન કરો. નીચે જમણા ખૂણે તમારા પ્રોફાઇલ પિકચર પર ક્લિક કરો. હવે સૌથી ઉપર ડાબા ખૂણે ગિયર આઇકન પર ક્લિક કરીને સેટિંગ્સમાં જાઓ. અહીં એકાઉન્ટ સેકશનમાં ટાઇમ મેનેજમેન્ટનો વિકલ્પ જોવા મળશે. તેને ક્લિક કરતાં યુટ્યૂબ પર આપણે એક દિવસમાં સરેરાશ કેટલો સમય વીતાવીએ છીએ તે જોઈ શકાય છે. આજના દિવસમાં વીડિયો જોવા પાછળ કેટલો સમય ખર્ચાઈ ગયો એ પણ જોઈ શકાય છે. અહીંથી આગળ વધીને ડેઇલી લિમિટ સેટ કરી શકાય.

યુટ્યૂબ સેટિંગ્સમાં સમયગાળો પસંદ કરી શકાય.

યુટ્યૂબમાં સેટિંગ્સમાં, ટાઇમ મેનેજમેન્ટમાં ડેઇલી લિમિટ્સ શીર્ષક હેઠળ, શોર્ટ વીડિયો આપણે દિવસમાં કેટલો સમય સ્ક્રોલ કરી શકીએ તે નક્કી કરી શકાય છે. તેને ઓન કરતાં ઝીરો મિનિટથી બે કલાક સુધીનો કોઈ પણ સમયગાળો પસંદ કરી શકાય. તમે ઝીરો મિનિટ પસંદ કરી લો તો તે પછી યુ્ટ્યૂબ એપમાં કોઈ પણ શોર્ટ વીડિયો પર ક્લિક કરતાં એ ઓપન થશે નહીં અને તમે શોર્ટ્સ ફીડ લિમિટ પૂરી કરી દીધી છે એવી સૂચના જોવા મળશે. તમે ઇચ્છો તો એ સૂચના અવગણીને એ એક શોર્ટ વીડિયો જોવા આગળ વધી શકો, હોમપેજ પર પરત જઈ શકો અથવા આજના દિવસ પૂરતી આપણે સેટ કરેલી લિમિટ અવગણવાનું નક્કી કરી શકો છો.

યુટ્યૂબમાં રિમાઇન્ડરનો ખાસ વિકલ્પ

યુટ્યૂબમાં વીડિયો જોવાનું પ્રમાણ ઘટાડવું હોય તો અહીં બીજા કેટલાક નિશ્ચિત રિમાઇન્ડર પણ સેટ કરી શકો છો. જેમ કે યુટ્યૂબની સિસ્ટમ હવે સૂવાનો સમય થઈ ગયો છે એવું યાદ અપાવે તેવું સેટિંગ કરી શકો છો.

ધારો કે રાતના ૧૦ થી સવારના ૭ સુધીના સમયને તમે બેડ ટાઇમ તરીકે સેટ કરી દો તો એ પછી આ સમય દરમિયાન તમે વીડિયો જોવાનો પ્રયાસ કરો તો સિસ્ટમ યાદ અપાવે છે કે અત્યારે તમારે સૂવાનો સમય છે! જોકે યુટ્યૂબ માને છે કે સમજદારને ઇશારો કાફી છે. આપણે સમજદાર બનવાનું રહેવા દઇને, એ સૂચન અવગણનીને વીડિયો જોવા માટે આગળ વધી શકીએ છીએ. જે નુક્સાન થાય તે આપણા માથે!

વિડિઓ જોવાની લતથી સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસર

વીડિયોના વ્યસની થયેલા મોટા ભાગના લોકો તેમનાં મહત્ત્વનાં કામ પડતાં મૂકીને વીડિયો જોવામાં રચ્યાપચ્યા રહેતા હોય છે. એમાં બીજાં કામ ખોરવાય અને સ્વાસ્થ્ય પર વિપરિત અસર થાય એ અલગ.  યુટ્યૂબ આનો એક ઉપાય આપે છે.

રિમાઇન્ડરના બીજા પ્રકાર તરીકે, યુટ્યૂબ પર વધુ પડતો સમય ખર્ચાઇ રહ્યો હોય તો નિશ્ચિત સમયગાળા પછી સિસ્ટમ આપણને બ્રેક લેવાનું સૂચવે એવું સેટિંગ પણ કરી શકાય છે. સિસ્ટમ દર ૩૦ મિનિટે કે અન્ય કોઈ પણ સમયગાળો પસંદ કરીને એટલો સમય સતત વીડિયો જોયા પછી સિસ્ટમ બ્રેક લેવાનું સૂચવે એવું સેટિંગ કરી શકાય છે.