શું સોશિયલ મીડિયા પર હવે માણસો કરતાં મશીનો વધુ સક્રિય છે?

‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થિયરી’નો ચોંકાવનારો દાવો

AI, બોટ એકાઉન્ટ્સ અને એલ્ગોરિધમ્સના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે ડિજિટલ દુનિયાની વાસ્તવિકતા અંગે નવી ચર્ચા

ડિજિટલ યુગમાં લોકો સોશિયલ મીડિયા પર કલાકો વિતાવે છે

ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, એક્સ (ટ્વિટર) અને અન્ય પ્લેટફોર્મ પર રોજ લાખો ફોટા, વીડિયો અને પોસ્ટ્સ જોવા મળે છે

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ના ઝડપી વિકાસ સાથે સોશિયલ મીડિયાની દુનિયામાં એક નવી ચર્ચા જોર પકડી રહી છે. ‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થિયરી’ તરીકે ઓળખાતી આ થિયરી દાવો કરે છે કે આજનું ઇન્ટરનેટ ધીમે ધીમે અસલી માનવીય પ્રવૃત્તિ કરતાં AI દ્વારા બનાવાયેલા કન્ટેન્ટ અને બોટ એકાઉન્ટ્સથી વધુ ભરાઈ રહ્યું છે. જોકે આ દાવાને સમર્થન આપતા કેટલાક સંકેતો અને અભ્યાસો સામે આવ્યા છે, પરંતુ સમગ્ર ઇન્ટરનેટ “મરી ગયું છે” અથવા મોટા ભાગની તમામ પ્રવૃત્તિ બોટ્સ જ કરે છે તેવો દાવો હજુ સુધી પ્રમાણિત હકીકત તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો નથી.

ડિજિટલ યુગમાં લોકો સોશિયલ મીડિયા પર કલાકો વિતાવે છે. ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, એક્સ (ટ્વિટર) અને અન્ય પ્લેટફોર્મ પર દરરોજ લાખો ફોટા, વીડિયો અને પોસ્ટ્સ જોવા મળે છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી AI ટેક્નોલોજી એટલી ઝડપથી વિકસી છે કે હવે તસવીરો, વીડિયો, લેખ અને અવાજ પણ મિનિટોમાં તૈયાર થઈ જાય છે. ઘણી વખત સામાન્ય વપરાશકર્તા માટે અસલી અને AI દ્વારા બનાવાયેલા કન્ટેન્ટ વચ્ચેનો તફાવત ઓળખવો મુશ્કેલ બની જાય છે.

ચર્ચા એ છે કે સોશિયલ મીડિયા પર દેખાતી દરેક પ્રતિક્રિયા ખરેખર કોઈ માણસ તરફથી આવે છે કે પછી તેમાં ઓટોમેટેડ બોટ્સનો પણ મોટો ફાળો છે. અનેક પ્લેટફોર્મ પર બોટ એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ પોસ્ટ શેર કરવા, ટ્રેન્ડ ઉભા કરવા, લાઈક-કમેન્ટ વધારવા અથવા ચોક્કસ નેરેટિવને આગળ ધપાવવા માટે થતો હોવાના કિસ્સાઓ અગાઉ પણ સામે આવી ચૂક્યા છે. સાયબર સુરક્ષા નિષ્ણાતો માને છે કે આવા બોટ્સ જાહેર અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી શકે છે.

આ પરિસ્થિતિને લઈને ‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થિયરી’ એવી દલીલ કરે છે કે ઇન્ટરનેટ પર અસલી માનવીય અભિવ્યક્તિનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે અને તેની જગ્યાએ એલ્ગોરિધમ્સ તથા AI આધારિત કન્ટેન્ટનું પ્રમાણ સતત વધી રહ્યું છે. કેટલાક સમર્થકોનું માનવું છે કે સોશિયલ મીડિયા પર જોવા મળતું ઘણું એન્ગેજમેન્ટ પણ કૃત્રિમ રીતે ઊભું કરવામાં આવે છે જેથી પ્લેટફોર્મ પર વપરાશકર્તાઓ વધુ સમય સુધી જોડાયેલા રહે અને જાહેરાતોનો વ્યાપ વધે.

ડિજિટલ માર્કેટિંગ અને સોશિયલ મીડિયા ક્ષેત્રના જાણકારોનું કહેવું છે કે AI હવે કન્ટેન્ટ સર્જનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. ઘણા વ્યવસાયો, સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓ લેખન, ડિઝાઇન અને ગ્રાહક સેવા માટે AIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, આ જ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ખોટી માહિતી, ડીપફેક અને નકલી પ્રોફાઇલ બનાવવા માટે પણ થઈ શકે છે, જેના કારણે વિશ્વસનીયતા અંગે નવા પડકારો ઉભા થયા છે.

રાજકીય અને સામાજિક મુદ્દાઓમાં પણ બોટ નેટવર્ક્સનો ઉપયોગ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. કોઈ ચોક્કસ હેશટેગને ટ્રેન્ડ કરાવવો હોય અથવા કોઈ મુદ્દાને વધુ લોકપ્રિય દર્શાવવો હોય ત્યારે ઓટોમેટેડ એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ થતો હોવાના અનેક અહેવાલો સમયાંતરે પ્રકાશમાં આવ્યા છે. પરિણામે સામાન્ય વપરાશકર્તા માટે કઈ પ્રતિક્રિયા સ્વાભાવિક છે અને કઈ કૃત્રિમ છે તે ઓળખવું મુશ્કેલ બનતું જાય છે.

ટેક્નોલોજીના વધતા ઉપયોગ વચ્ચે નિષ્ણાતો વપરાશકર્તાઓને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપે છે. કોઈપણ વાયરલ પોસ્ટ, ચોંકાવનારા ફોટા અથવા ભાવનાત્મક સંદેશને તરત સાચો માની લેવાને બદલે તેની સત્યતા તપાસવી જરૂરી છે. વિશ્વસનીય સ્ત્રોતોમાંથી માહિતીની ચકાસણી કરવી, શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સથી સાવચેત રહેવું અને ડિજિટલ સાક્ષરતા વધારવી આજના સમયમાં અત્યંત જરૂરી બની છે.

AI માનવજાત માટે એક શક્તિશાળી સાધન બની શકે છે, પરંતુ તેનો જવાબદારીપૂર્વક ઉપયોગ થાય તે એટલું જ મહત્વનું છે. ટેક્નોલોજી જેટલી આગળ વધી રહી છે, એટલી જ ઝડપથી ડિજિટલ વિશ્વમાં અસલી અને કૃત્રિમ વચ્ચેનો ભેદ સમજવાની જરૂરિયાત પણ વધી રહી છે.

શું છે ‘ડેડ ઇન્ટરનેટ થિયરી’?
આ એક ઓનલાઈન થિયરી છે, જેનો દાવો છે કે ઇન્ટરનેટ પર અસલી માનવીય કન્ટેન્ટનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે.
થિયરી અનુસાર AI અને બોટ્સ દ્વારા મોટા પ્રમાણમાં કન્ટેન્ટ અને એન્ગેજમેન્ટ સર્જાઈ રહ્યું છે.
જોકે આ થિયરીના ઘણા દાવાઓને સમર્થન આપતા પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી અને તેને હજી પણ વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવે છે.

બોટ ટ્રાફિક અંગે શું કહે છે રિપોર્ટ?
સાયબર સુરક્ષા કંપની ઇમ્પરવાના ‘બેડ બોટ રિપોર્ટ’ મુજબ ઇન્ટરનેટ ટ્રાફિકનો નોંધપાત્ર હિસ્સો બોટ્સ દ્વારા જનરેટ થાય છે.
તેમાં સર્ચ એન્જિન ક્રોલર્સ જેવા ઉપયોગી બોટ્સ ઉપરાંત દુષિત (Bad Bots) બોટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.
નિષ્ણાતોના મત અનુસાર, કુલ બોટ ટ્રાફિકનો અર્થ એ નથી કે સોશિયલ મીડિયા પરની તમામ માનવીય પ્રવૃત્તિ નકલી છે.

AI યુગમાં શું રાખશો ધ્યાન?
વાયરલ કન્ટેન્ટની સત્યતા ચકાસો.
અજાણ્યા અથવા શંકાસ્પદ એકાઉન્ટ્સ સાથે અનાવશ્યક વિવાદ ટાળો.
વિશ્વસનીય સમાચાર સ્ત્રોતો પર વિશ્વાસ રાખો.
AI દ્વારા બનાવાયેલા ફોટા અને વીડિયોને ઓળખવાની ટેવ વિકસાવો.
સોશિયલ મીડિયા સાથે સાથે વાસ્તવિક જીવનના માનવીય સંબંધોને પણ પ્રાથમિકતા આપો.