હોસ્પિટલ કે ડોક્ટરની ગંભીર ચૂક સામે કાનૂની હથિયાર
ફી લઇને અપાતી તબીબી સેવાઓમાં ખામી બદલ ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા હેઠળ ઝડપી આર્થિક વળતર મેળવી શકાય છે : 2 વર્ષની અંદર જ કેસ દાખલ કરવો ફરજિયાત
- Advertisement -
ડૉ. દેવજીસાંખટ (એડવોકેટ) : ઓર્ડર-ઓર્ડર
જ્યારે કોઈ દર્દી હોસ્પિટલ અથવા ડોક્ટર પાસે સારવાર માટે જાય છે, ત્યારે તે પોતાના સ્વાસ્થ્ય અને જીવનને ડોક્ટરના હાથમાં સોંપે છે. તબીબી વ્યવસાયને ભારતમાં ભગવાન સમાન દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, કારણ કે ડોક્ટરો માનવજીવન બચાવવાનું પવિત્ર કાર્ય કરે છે. પરંતુ, જો આ જ સારવાર દરમિયાન ડોક્ટર અથવા હોસ્પિટલના સ્ટાફ તરફથી એવી ભૂલ અથવા બેદરકારી થાય જે કાયદાની દ્રષ્ટિએ અક્ષમ્ય હોય, અને તેના કારણે દર્દીને શારીરિક, માનસિક કે આર્થિક નુકસાન થાય અથવા દર્દીનું મૃત્યુ નીપજે, તો તેને ‘મેડિકલ નેગ્લિજન્સ’ (તબીબી બેદરકારી) કહેવામાં આવે છે.આવી સ્થિતિમાં પીડિત દર્દી અથવા તેના પરિવાર પાસે કાયદેસર વળતર મેળવવાના અને ગુનેગાર તબીબ સામે પગલાં લેવાના કયા અધિકારો છે? ભારતીય કાયદા હેઠળ તેની પ્રક્રિયા શું છે? આ તમામ બાબતોની સંક્ષિપ્ત માહિતી નીચે મુજબ છે.
મેડિકલ નેગ્લિજન્સનાંતત્વો : તબીબી વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં ‘બેદરકારી’ એટલે કે એક સામાન્ય લાયકાત ધરાવતો અને સમજદાર ડોક્ટર જે સંજોગોમાં જે પ્રકારની કાળજી, કુશળતા અને સાવચેતી રાખે, તેવી કાળજી સંબંધિત ડોક્ટરે ન રાખી હોય.કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ, મેડિકલ નેગ્લિજન્સ સાબિત કરવા માટે ડોક્ટર અને દર્દી વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત થયો હોવો જોઈએ, એટલે કે ડોક્ટરે તે દર્દીની સારવાર કરવાની જવાબદારી સ્વીકારી હોવી જોઈએ.ડોક્ટરે તબીબી ક્ષેત્રના સ્થાપિત ધોરણો મુજબ સારવાર ન કરી હોય અને પોતાની ફરજ નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હોય.ડોક્ટરની આ જ ભૂલ અથવા બેદરકારીના સીધા પરિણામ સ્વરૂપે દર્દીને શારીરિક ઈજા, અપંગતા, પીડા અથવા મૃત્યુનું નુકસાન થયું હોવું જોઈએ.
- Advertisement -
(૧) ગ્રાહક સુરક્ષા અદાલતવળતર માટે કેસ
ભારતમાં મેડિકલ નેગ્લિજન્સના કેસોમાં આર્થિક વળતર મેળવવા માટે ગ્રાહક અદાલત સૌથી ઝડપી અને લોકપ્રિય માર્ગ છે.વર્ષ ૧૯૯૫માં માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટે ‘ઈન્ડિયન મેડિકલ એસોસિએશન વિરુદ્ધ વી.પી. શાંથા’ ના ઐતિહાસિક કેસમાં ચુકાદો આપ્યો કે, ડોક્ટરો અને હોસ્પિટલો દ્વારા ફી લઈને આપવામાં આવતી તબીબી સેવાઓ ‘ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા’ હેઠળ ‘સેવા’ ગણાશે અને દર્દી ‘ગ્રાહક’ ગણાશે.તબીબી બેદરકારીની ઘટના બની હોય અથવા બેદરકારી વિશે ખબર પડી હોય તે તારીખથી ૨ વર્ષની અંદર ગ્રાહક અદાલતમાં કેસ દાખલ કરવો ફરજિયાત છે. જો બે વર્ષ વીતી જાય, તો કોર્ટ યોગ્ય અને મજબૂત કારણ વિના કેસ સ્વીકારતી નથી.
(૨) ફોજદારી કાર્યવાહી અનેફરિયાદ
જો ડોક્ટરની બેદરકારી એટલી ગંભીર અને ભયાનક હોય કે જે સામાન્ય ભૂલ ન લાગતા ગુનાહિત કૃત્ય લાગે, તો તેની સામે પોલીસ ફરિયાદ (FIR) અથવા મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં ખાનગી ફરિયાદ કરી શકાય છે.ભારતીય ન્યાય સંહિતા, ૨૦૨૩નીકલમ ૧૦૬ (૧) મુજબજો ડોક્ટરની અતિશય બેદરકારીને કારણે દર્દીનું મોત થાય, તો આ કલમ હેઠળ ગુનો બને છે. આ બિન-જામીનપાત્ર ગુનો છે અને તેમાં કાયદા મુજબ સજાની જોગવાઈ છે.કલમ ૧૨૫ મુજબ બીજાના જીવન અથવા વ્યક્તિગત સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકતું કૃત્ય કરવું અથવા ગંભીર ઈજા પહોંચાડવી. જો દર્દી જીવતો બચી જાય પણ તેને મોટી શારીરિક ક્ષતિ થાય, તો આ કલમ લાગે છે.ડોક્ટરોને ખોટી રીતે હેરાનગતિથી બચાવવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે ‘Jacob Mathew v. State of Punjab’ કેસમાં કડક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. તે મુજબપોલીસ કોઈપણ ડોક્ટર સામે તબીબી બેદરકારીની ફરિયાદ આવતા જ સીધી ધરપકડ કે FIR કરી શકતી નથી.પોલીસે સૌથી પહેલાં સરકારી હોસ્પિટલના સ્વતંત્ર અને નિષ્ણાત ડોક્ટરોની પેનલનો અભિપ્રાય લેવો પડે છે.
(૩) સ્ટેટ મેડિકલ કાઉન્સિલનેફરિયાદ
દરેક રાજ્યમાં ડૉક્ટરોના રજિસ્ટ્રેશન અને નૈતિક આચરણની દેખરેખ રાખવા માટે મેડિકલ કાઉન્સિલ (જેમ કે ગુજરાત મેડિકલ કાઉન્સિલ – GMC) હોય છે, જે નેશનલ મેડિકલ કમિશન (NMC) હેઠળ કામ કરે છે.પીડિત વ્યક્તિ સંબંધિત રાજ્યની મેડિકલ કાઉન્સિલમાં ઓનલાઈન અથવા ઓફલાઈન પુરાવા સાથે લેખિત ફરિયાદ કરી શકે છે.કાઉન્સિલ ડોક્ટરને નોટિસ મોકલી ખુલાસો માંગશે. જો ડોક્ટર દોષિત સાબિત થાય, તો કાઉન્સિલ તેમનું પ્રેક્ટિસ કરવાનું લાઈસન્સ થોડા સમય માટે સસ્પેન્ડ કરી શકે છે અથવા કાયમ માટે રદ કરી શકે છે.મેડિકલ કાઉન્સિલ તમને આર્થિક વળતર અપાવી શકતી નથી, તે માત્ર ડોક્ટરને વ્યાવસાયિક સજા કરી શકે છે.
ડોક્ટરો અને હોસ્પિટલોનો બચાવ
કાયદો માત્ર દર્દીઓ માટે જ નથી, તે નિર્દોષ ડોક્ટરોને પણ રક્ષણ આપે છે. દરેક કેસ જેમાં સારવાર નિષ્ફળ જાય તે બેદરકારી હોતી નથી. તબીબી વ્યવસાયમાં જોખમો રહેલા જ હોય છે.જો સારવાર માટે બે સ્વીકૃત પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ હોય અને ડોક્ટરે સદભાવના પૂર્વક એક પદ્ધતિ પસંદ કરી હોય, ભલે તેનાથી દર્દી સાજો ન થયો હોય, તો તેને બેદરકારી કહી શકાય નહીં.કેટલીક પ્રતિકૂળ અસરો કે ગૂંચવણો એવી હોય છે જે બેસ્ટ સારવાર છતાં થઈ શકે છે (દા.ત. ઓપરેશન દરમિયાન અણધારી એલર્જીક પ્રતિક્રિયા કે કાર્ડિયાક અરેસ્ટ). જો ડોક્ટરે સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોટોકોલ પાળ્યો હોય, તો તેઓ જવાબદાર નથી.જો દર્દીએ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવાઓ ન લીધી હોય, પરેજી ન પાળી હોય, અથવા ભૂતકાળની કોઈ ગંભીર બીમારી ડોક્ટરથી છુપાવી હોય, તો ડોક્ટર જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે.
તબીબી બેદરકારી એ માત્ર એક કાનૂની વિવાદ નથી, પરંતુ માનવ જીવનની સુરક્ષા અને તબીબી વ્યવસાયની નૈતિકતા સાથે જોડાયેલો અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. જો કોઈ ડોક્ટર કે હોસ્પિટલની ગંભીર ચૂકથી દર્દીને નુકસાન થાય, તો ભારતીય કાયદો ગ્રાહક અદાલત, ફોજદારી કાયદા અને મેડિકલ કાઉન્સિલ દ્વારા પીડિતોને ન્યાય તેમજ આર્થિક વળતર મેળવવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર આપે છે. જોકે, આ પ્રકારના કેસો અત્યંત જટિલ અને ટેકનિકલ હોવાથી કાયદાકીય લડત શરૂ કરતા પહેલાં તમામ તબીબી દસ્તાવેજો અને નક્કર પુરાવા એકત્રિત કરવા અનિવાર્ય છે.
કોર્ટ કેસમાં ફ્રી કાનૂની માર્ગદર્શન માટે આપ 9662633144 નંબર પર વોટ્સએપ કરી સંપર્ક કરી શકો છો, સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનાં ભાગ તરીકે આપને યોગ્ય કાનૂની માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
