મમતાના ગઢમાં ગાબડું, ભાજપનો ઐતિહાસિક ઉદય

દેશના પાંચ રાજ્યોમાં સત્તાના બદલાતાં સમીકરણો

દેશની પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીની મતગણતરી આજે માત્ર આંકડાઓનો ખેલ નથી રહી, પરંતુ ભારતના રાજકીય મૂડમાં થતા મોટા ફેરફારોનું પ્રતિબિંબ બની રહી છે. ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાતા આ ટ્રેન્ડ્સ જોતા પ્રથમ નજરે જે વાત સ્પષ્ટ થાય છે તે એ છે કે ક્યાંક સત્તા વિરુદ્ધ અસંતોષ છે, ક્યાંક નવા વિકલ્પો ઊભા થઈ રહ્યા છે અને ક્યાંક મતદારો ફરીથી જૂની સરકારને જ મજબૂતી આપી રહ્યા છે. દરેક રાજ્યનું ચિત્ર અલગ છે, અને એ જ આ ચૂંટણીને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.
પશ્ચિમ બંગાળમાં હાલ જે દૃશ્ય દેખાઈ રહ્યું છે તે ભારતીય રાજનીતિના સૌથી મોટા ઉલટફેર તરફ સંકેત આપે છે. દાયકાઓ સુધી જે બંગાળ મમતા બેનર્જી અને તૃણમૂલ કોંગ્રેસનો અજેય કિલ્લો ગણાતું હતું, ત્યાં આજે ભાજપે ગાબડું પાડ્યું છે.
અહીં ભાજપ 191ની આસપાસ સીટો પર આગળ દેખાઈ રહ્યું છે, જ્યારે તૃણમૂલ કોંગ્રેસ લગભગ 96 સીટ પર સીમિત રહી છે. આ માત્ર સીટનો ઘટાડો નથી, પરંતુ મમતાના રાજકીય પ્રભાવ પર સીધો પડકાર છે. છતાં ભવાનીપુર જેવી સીટ પર મમતા બેનર્જી આગળ છે, જે બતાવે છે કે વ્યક્તિગત કરિશ્મા હજુ યથાવત છે. ભાજપે અહીં ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં, ખાસ કરીને સરહદી અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં મજબૂત ઘૂસણખોરી કરી છે. તૃણમૂલના ઘણા સ્થાનિક નેતાઓએ પક્ષ બદલી ભાજપમાં જોડાયા તેનો સીધો લાભ ભાજપને મળતો દેખાય છે. બીજી તરફ તૃણમૂલ માટે એન્ટી-ઇન્કમ્બન્સી અને શાસન વિરુદ્ધ અસંતોષ મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે. જો આ ટ્રેન્ડ્સ યથાવત રહે તો બંગાળમાં દાયકાઓ પછી સત્તા પરિવર્તનનો ઇતિહાસ લખાઈ શકે છે.
તમિલનાડુમાં ચિત્ર સંપૂર્ણપણે જુદું છે અને અહીં સૌથી મોટો રાજકીય સંદેશ ‘ટીવીકે’ના અચાનક ઉછાળામાં છુપાયેલો છે. લગભગ 110 સીટો પર આગળ રહેલી ટીવીકે એ રાજ્યની પરંપરાગત ડીએમકે અને એઆઈએડીએમકે જેવી બે મોટી પાર્ટીઓને સીધો પડકાર આપ્યો છે. ડીએમકે લગભગ 50ની આસપાસ અને એઆઈએડીએમકે 70ની આસપાસ અટવાઈ ગઈ છે. આ પરિણામ દર્શાવે છે કે દાયકાઓથી ચાલતી દ્વિપક્ષીય રાજનીતિ સામે લોકો હવે વિકલ્પ શોધી રહ્યા છે. યુવાનોમાં અસંતોષ, રોજગારી અને સ્થાનિક મુદ્દાઓ પર વધતી ચિંતા તેમજ નેતૃત્વ પ્રત્યેનો થાક-આ બધું ટીવીકેના પક્ષમાં ગયું છે. ખાસ કરીને શહેર અને અર્ધશહેરી વિસ્તારોમાં ટીવીકેને મળતો પ્રતિસાદ આ નવી રાજકીય લહેરને મજબૂત બનાવે છે. જો આ ટ્રેન્ડ્સ અંત સુધી ટકી રહે તો તમિલનાડુમાં રાજકારણની આખી સમીકરણ બદલાઈ શકે છે. આ સંદર્ભમાં ટીવીકે એટલે કે ઝફળશહફલફ ટયિિંંશિ ઊંફુવફલફળનો થોડો પરિચય મહત્વનો બને છે. આ પાર્ટી લોકપ્રિય દક્ષિણ ભારતીય અભિનેતા વિજય (થલપતિ વિજય) દ્વારા સ્થાપિત નવી રાજકીય પાર્ટી છે. વર્ષો સુધી તેમના ચાહકવર્ગ, ફેન ક્લબ નેટવર્ક અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિજયે ગ્રાઉન્ડ પર મજબૂત આધાર બનાવ્યો હતો, જેને હવે રાજકીય સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે.
વિજયની લોકપ્રિયતા માત્ર ફિલ્મો સુધી મર્યાદિત નથી; યુવાનોમાં તેમની અસર એક ‘મૂવમેન્ટ’ જેવી છે. તેઓ લાંબા સમયથી શિક્ષણ, સામાજિક ન્યાય, ભ્રષ્ટાચાર વિરોધ અને ગરીબી જેવા મુદ્દાઓ પર અવાજ ઉઠાવતા આવ્યા છે. આ જ કારણે ટીવીકેનો ઉછાળો માત્ર સ્ટાર પાવર પર આધારિત નથી, પરંતુ વાસ્તવિક અસંતોષ અને બદલાવની માંગ સાથે જોડાયેલો દેખાય છે. મહત્વનું એ પણ છે કે ટીવીકે પોતાને પરંપરાગત અર્થમાં ન તો ડાબેરી તરીકે રજૂ કરે છે અને ન જમણેરી તરીકે-તે વધુ વ્યવહારિક, મુદ્દા આધારિત રાજકારણ પર ભાર મૂકે છે, જ્યાં રોજગારી, શિક્ષણ, સ્થાનિક વિકાસ અને ગવર્નન્સ જેવા પ્રશ્ર્નો કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે છે.

તમિલનાડુની દ્વિપક્ષીય રાજનીતિમાં અભિનેતા વિજયની પાર્ટી ‘TVK’એ મોટું ગાબડું પાડ્યું 

કોંગ્રેસ હવે DMKને છોડીને ટીવીકે (TVL)ને સમર્થન આપવા તૈયાર હોવાના સંકેતો, જે રાજ્યમાં નવી સરકારની રચનામાં નિર્ણાયક બનશે

નવા પક્ષ તરીકે ટીવીકેનું આટલું જોરદાર પ્રદર્શન એ પણ બતાવે છે કે તમિલનાડુમાં પરંપરાગત રાજકીય માળખા સામે હવે પડકાર છે. ડીએમકે અને એઆઈએડીએમકે વચ્ચે વર્ષોથી ચાલતી આવનજાવન વચ્ચે હવે ત્રીજો વિકલ્પ ગંભીરતાથી ઉભો થયો છે. ખાસ કરીને પ્રથમ વખત મતદાન કરતા યુવાનો અને શહેરી મધ્યવર્ગમાં ટીવીકેને મળતો ટેકો એ દર્શાવે છે કે લોકો હવે વ્યક્તિ-કેન્દ્રિત અને મુદ્દા આધારિત રાજકારણ તરફ વળી રહ્યા છે.
જો આ લહેર યથાવત્ રહે, તો તે માત્ર સીટોની જીત પૂરતી નહીં રહે, પરંતુ રાજ્યની રાજકીય દિશા જ બદલાવી શકે-જ્યાં નવી પેઢી પોતાનો રાજકીય અવાજ વધુ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરતી જોવા મળશે.
તમિલનાડુમાં ભાજપ એઆઈએડીએમકે સાથે ગઠબંધનમાં હોવા છતાં રાજ્યમાં તેની સ્થિતિ મર્યાદિત જ દેખાઈ રહી છે. ડ્રવિડિયન રાજનીતિનો ઊંડો પ્રભાવ અને પ્રાદેશિક ઓળખના મુદ્દાઓને કારણે ભાજપને સ્વતંત્ર રીતે વ્યાપક સ્વીકાર મળવામાં મુશ્કેલી પડે છે. એઆઈએડીએમકેની આંતરિક ગૂંચવણો અને કમજોર નેતૃત્વ પણ ગઠબંધનને પૂરતું વજન આપી શકતું નથી. ઉપરથી ટીવીકેના ઝડપી ઉછાળાએ ભાજપ માટે રાજકીય જગ્યા વધુ સંકુચિત બનાવી દીધી છે. આ લખાય છે ત્યારે, તમિલનાડુમાં હાલનો સૌથી મોટો રાજકીય વળાંક એ છે કે કોંગ્રેસ હવે પોતાના જૂના સાથી ડીએમકેને છોડીને ટીવીકેને સપોર્ટ આપવા તૈયાર દેખાઈ રહી છે. ટીવીકે પહેલાથી જ મજબૂત સ્થિતિમાં છે, તેથી કોંગ્રેસનો સપોર્ટ તેને સરકાર બનાવવાની રેસમાં વધુ આગળ ધપાવી શકે છે. આ પગલું ડીએમકે માટે ઝટકો છે, કારણ કે તેની પરંપરાગત વોટબેંકમાં સીધી અસર પડશે. સાથે સાથે વિરોધી મત વધુ એકજૂટ થતા એઆઈએડીએમકે માટે પણ પરિસ્થિતિ કઠિન બની શકે છે. કુલ મળીને, તમિલનાડુમાં ગઠબંધન રાજનીતિનું આખું સમીકરણ બદલાતું દેખાઈ રહ્યું છે.
અસમમાં ચિત્ર લગભગ એકતરફી બની ગયું છે. 126માંથી લગભગ 99 સીટો પર ભાજપ ગઠબંધન આગળ છે, જ્યારે કોંગ્રેસ માત્ર 25 આસપાસ સીમિત રહી છે. અહીં મતદારોનો મંડેટ સ્પષ્ટ દેખાય છે. હિમંત બિસ્વા સરમાના નેતૃત્વ હેઠળ વિકાસ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કાયદો-વ્યવસ્થાના મુદ્દાઓ પર ભાજપે પોતાની પકડ મજબૂત કરી છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસ સંગઠન અને નેતૃત્વ બંને સ્તરે નબળી પડી છે. અસમમાં ઓળખની રાજનીતિ અને રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ વચ્ચે ભાજપે સારો સંતુલન જાળવી રાખ્યો છે, જે તેને સ્પષ્ટ બહુમતી તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે. અહીં કોઈ અચાનક ફેરફાર સિવાય ભાજપની જીત લગભગ નિશ્ચિત માનવી પડે.
કેરળમાં ફરી એકવાર એ જ પરંપરાગત રાજકીય ચિત્ર સ્પષ્ટ બનતું જાય છે, જ્યાં મુખ્ય ટક્કર એલડીએફ અને યુડીએફ વચ્ચે જ સીમિત રહેતી જોવા મળે છે. હાલની મતગણતરી મુજબ યુડીએફ લગભગ 93થી વધુ સીટો પર આગળ છે, જ્યારે એલડીએફ 42 આસપાસ સીમિત રહેતું જણાય છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં સત્તા માટેની સ્પર્ધા હજુ પણ દ્વિપક્ષીય સ્વરૂપમાં જ ગોઠવાયેલી છે, જ્યાં ત્રીજી શક્તિ તરીકે ભાજપનો પ્રભાવ બહુ મર્યાદિત છે.
આ પરિસ્થિતિમાં કોંગ્રેસની ભૂમિકા વિશેષ રીતે નોંધપાત્ર બને છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે સતત પડકારોનો સામનો કરતી કોંગ્રેસ માટે કેરળ એ એવું એકમાત્ર રાજ્ય બની રહ્યું છે, જ્યાં તે હજુ પણ મજબૂત અને સ્પર્ધાત્મક સ્થિતિમાં દેખાય છે. યુડીએફનું નેતૃત્વ કરતી કોંગ્રેસે અહીં પોતાની સંગઠનશક્તિ, પરંપરાગત મતબેંક અને સ્થાનિક નેતૃત્વના આધારે પ્રભાવ જાળવી રાખ્યો છે. ખાસ કરીને મધ્યવર્ગ, અલ્પસંખ્યક અને ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં કોંગ્રેસનો આધાર હજુ મજબૂત દેખાય છે, જે તેને આટલી મોટી લીડ મેળવવામાં મદદરૂપ બને છે.
બીજી તરફ, એલડીએફ-જેનું નેતૃત્વ ડાબેરી પક્ષો પાસે છે-એ પોતાના શાસન દરમિયાન કલ્યાણકારી યોજનાઓ, જાહેર સેવાઓમાં સુધારા અને મજબૂત કેડર આધારિત માળખાના આધારે મતદારોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. તેમ છતાં, આ વખતની લીડ બતાવે છે કે યુડીએફે વધુ અસરકારક રીતે મતદારો સુધી પહોંચ સાધી છે.
ભાજપ માટે કેરળ હજુ પણ એક મુશ્કેલ ભૂમિ સાબિત થઈ રહી છે. માત્ર 3 સીટ સુધી સીમિત રહેવું એ દર્શાવે છે કે રાજ્યની સામાજિક રચના, ધાર્મિક અને જાતિ આધારિત સંતુલન, તેમજ વિચારધારાત્મક રાજકારણ-આ બધું ભાજપ માટે મોટા પડકારરૂપ છે. ભાજપે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની હાજરી નોંધાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ તે હજુ સુધી મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ઊભરી શક્યું નથી.
કુલ મળીને જોવામાં આવે તો કેરળમાં કોંગ્રેસ માટે આ પરિણામ એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત છે-કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ભલે તે નબળી પડી રહી હોય, પરંતુ અહીં તે હજુ પણ સત્તા સુધી પહોંચવા માટે સૌથી મજબૂત દાવેદાર તરીકે ઉભરી રહી છે.
પુડુચેરીમાં સ્થિતિ થોડી અલગ છે. અહીં ભાજપ ગઠબંધન લગભગ 14 સીટ પર આગળ છે, જ્યારે કોંગ્રેસ 6 આસપાસ છે અને અન્ય પક્ષો 4 સીટ પર છે. આ દર્શાવે છે કે ભાજપ અહીં મજબૂત બની રહ્યું છે, પરંતુ સંપૂર્ણ બહુમતી માટે તેને ગઠબંધન પર નિર્ભર રહેવું પડી શકે છે. નાના રાજ્યમાં સ્થાનિક મુદ્દાઓ અને વ્યક્તિગત પ્રભાવ વધુ અસરકારક રહે છે, જે અહીં પણ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.