ભારતમાં પ્લાસ્ટિકની ચલણી નોટો આવશે? મોટો નિર્ણય લેવાની તૈયારીમાં RBI

પટના અને મુંબઈની સેન્ટ્રલ બોર્ડ મીટિંગમાં ગંભીર ચર્ચા બાદ ટૂંક સમયમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ થવાના સંકેત

કાગળની નોટો કરતા 4 ગણી વધુ ટકાઉ અને નકલ કરવી અશક્ય; ઓસ્ટ્રેલિયા અને બ્રિટન સહિતના દેશો વર્ષોથી વાપરે છે પોલીમર કરન્સી

ખાસ-ખબર ન્યૂઝ નવી દિલ્હી, તા.29

ડિજિટલ પેમેન્ટ અને યુપીઆઈ (ઞઙઈં) ના આ આધુનિક જમાનામાં પણ દેશમાં રોકડની માંગ સતત વધી રહી છે. આ સ્થિતિ વચ્ચે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (છઇઈં) ભારતમાં ફરી એકવાર પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલીમર બેંકનોટ્સ (ઙજ્ઞહુળયિ ઇફક્ષસક્ષજ્ઞયિંત) લોન્ચ કરવાની યોજના પર સઘન કામ કરી રહી છે. હાલમાં પટના અને મુંબઈમાં મળેલી આરબીઆઈની સેન્ટ્રલ બોર્ડ મીટિંગમાં આ અંગે ખૂબ જ ગંભીર અને સકારાત્મક ચર્ચા થઈ છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર ટૂંક સમયમાં જ દેશના પસંદગીના શહેરોમાં આ પ્લાસ્ટિક નોટોનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ થઈ શકે છે. દેશમાં રોકડનો વપરાશ વધવાની સાથે આરબીઆઈ પર ચલણી નોટોના વ્યવસ્થાપનનો આર્થિક અને ઓપરેશનલ બોજ સતત વધી રહ્યો છે, જે આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ છે. આરબીઆઈના તાજેતરના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં બેંકનોટ છાપવાનો ખર્ચ તીવ્ર ઉછાળા સાથે રૂ. 6,372.8 કરોડ પર પહોંચી ગયો છે, જે અગાઉના વર્ષે રૂ. 5,101.4 કરોડ હતો. દેશમાં ચલણમાં રહેલી કુલ રોકડ મે મહિનાના મધ્ય સુધીમાં રેકોર્ડ 42.86 ટ્રિલિયન પર પહોંચી ગઈ છે, જે વાર્ષિક ધોરણે 11.5% નો મોટો વધારો દર્શાવે છે. વધુમાં, માત્ર એક જ વર્ષમાં બજારમાંથી 23.8 અબજ જેટલી મેલી કે ફાટેલી નોટો પાછી ખેંચવી પડી હતી, જેમાં 500 ની નોટોનો હિસ્સો સૌથી વધુ હતો.
વધુ ટકાઉ ક્ષમતા: પરંપરાગત કપાસ આધારિત કાગળની નોટોની સરખામણીમાં પોલીમર નોટો લાંબા ગાળે વધુ સસ્તી અને સુરક્ષિત સાબિત થાય છે.
વૈશ્વિક રિપોર્ટ્સ અનુસાર, પ્લાસ્ટિકની નોટો કાગળની નોટો કરતાં 2.5 થી 4 ગણી વધુ ટકાઉ હોય છે અને તે સામાન્ય વપરાશમાં સરળતાથી ફાટતી નથી.
ખાસ મટીરીયલ અને સિક્યોરિટી: આ નોટો ખાસ પ્રકારની ’બાય-એક્સિઅલી ઓરિએન્ટેડ પોલીપ્રોપીલિન ફિલ્મ’માંથી બનાવવામાં આવે છે.
જેના કારણે તેના પર પાણી, ભેજ, કાદવ, તેલ કે બેક્ટેરિયાની કોઈ જ નકારાત્મક અસર થતી નથી. પોલીમર નોટોમાં અત્યંત અદ્યતન એડવાન્સ સિક્યોરિટી ફીચર્સ અને ખાસ કેમિકલયુક્ત સ્યાહીનો ઉપયોગ થાય છે, જેથી બજારમાં તેની નકલ કે ડુપ્લિકેટ નોટો બનાવવી તદ્દન અશક્ય બની જાય છે.
હજારો કરોડની બચત: પ્લાસ્ટિક નોટો છાપવાનો પ્રારંભિક ખર્ચ સામાન્ય કાગળની નોટો કરતા ભલે બમણો થતો હોય, પરંતુ તેનું આયુષ્ય ઘણું લાંબુ હોવાથી તે વારંવાર છાપવી પડતી નથી. પરિણામે લાંબા ગાળે સરકારના હજારો કરોડ રૂપિયાના આંધણ બચે છે.

ભારતમાં અગાઉ થયેલો અસફળ પ્રયાસ અને વૈશ્ર્વિક સ્થિતિ

આરબીઆઈએ આ પૂર્વે ઓક્ટોબર 2009 માં ₹10 ની કિંમતની 1 અબજ પ્લાસ્ટિક નોટો બહાર પાડવા માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર બહાર પાડ્યું હતું. ત્યારબાદ વર્ષ 2015-16 માં દેશના પાંચ અલગ-અલગ આબોહવા ધરાવતા શહેરો મૈસૂર, શિમલા, જયપુર, કોચી અને ભુવનેશ્વરમાં આ નોટોનું ફિલ્ડ ટ્રાયલ કરવાની પણ યોજના હતી. જોકે, તે સમયે કેટલીક ટેકનિકલ ખામીઓ અને એટીએમ (અઝખ) મશીનોની ઓપરેશનલ સિસ્ટમ અનુકૂળ ન હોવાને કારણે આખો પ્રોજેક્ટ પડતો મુકાયો હતો. હવે આરબીઆઈના વરિષ્ઠ અધિકારીઓનું માનવું છે કે આપણું બેંકિંગ ઈકોસિસ્ટમ અને એટીએમ ઓથેન્ટિકેશન સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે અપગ્રેડ અને હાઈટેક થઈ ચૂકી છે, જેથી હવે આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટને ભારતમાં સરળતાથી અમલી બનાવી શકાશે. વિશ્વ સ્તરે વાત કરીએ તો, દુનિયામાં સૌથી પહેલા વર્ષ 1988 માં ઓસ્ટ્રેલિયાએ પોલીમર નોટોની શરૂઆત કરી હતી અને 1996 સુધીમાં તે પોતાના દેશમાં સંપૂર્ણપણે પ્લાસ્ટિક કરન્સી પર શિફ્ટ થઈ ગયું હતું. હાલમાં ઓસ્ટ્રેલિયા ઉપરાંત બ્રિટન (ઞઊં), કેનેડા, ન્યુઝીલેન્ડ, વિયેતનામ, માલદીવ્સ, રોમાનિયા અને બ્રુનેઈ જેવા વિશ્વના અનેક પ્રગતિશીલ દેશો કાગળને બદલે પ્લાસ્ટિકની નોટોનો જ વર્ષોથી સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.