કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહે ભારતીય દંડ સંહિતા(IPC), કોડ ઓફ ક્રિમિનલ પ્રોસિજર (CRPC) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ (એવિડન્સ એક્ટ)માં સુધારો કરવા માટે લોકસભામાં ત્રણ બિલ રજૂ કર્યા છે. આ ત્રણેય બિલો હવે સમીક્ષા માટે સંસદીય સમિતિને મોકલવામાં આવ્યા છે. આ કાયદાઓ ભારતમાં ગુનાઓની કાર્યવાહીની પ્રક્રિયાનો પાયો છે. કયું કૃત્ય ગુનો છે અને તેના માટે શું સજા થવી જોઈએ તે ભારતીય દંડ સંહિતા હેઠળ નક્કી કરવામાં આવે છે.
ધરપકડ, તપાસ અને ટ્રાયલની પદ્ધતિ ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડમાં લખેલી છે. ઇન્ડિયન એવિડન્સ એક્ટ દર્શાવે છે કે કેસની હકીકતો કેવી રીતે સાબિત કરવી, નિવેદનો કેવી રીતે નોંધવા અને પુરાવાનો બોજ કોના પર છે. ગૃહમંત્રીએ કહ્યું હતું કે આ કાયદાઓ સંસ્થાનવાદનો વારસો છે અને તે આજની પરિસ્થિતિને અનુરૂપ બનશે. બિલ રજૂ કરતાં અમિત શાહે કહ્યું, “1860 થી 2023 સુધી આ દેશની ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલી અંગ્રેજો દ્વારા બનાવેલા કાયદાના આધારે ચાલતી રહી. તેની જગ્યાએ ભારતીય સાથેના આ ત્રણ કાયદા સ્થાપિત થશે અને આપણી ફોજદારી ન્યાય પ્રણાલીમાં ઘણો સુધારો થશે. એક મોટો ફેરફાર થશે.”
- Advertisement -
તેમણે કહ્યું, “આ ત્રણેય કાયદા ગુલામીના સંકેતોથી ભરેલા છે. તે પહેલા બ્રિટિશ સંસદમાં પસાર કરવામાં આવ્યા હતા અને પછી અહીં અમલમાં આવ્યા હતા. હજુ પણ આ કાયદાઓમાં 475 સંસ્થાનવાદી સંદર્ભો છે જેમ કે ક્રાઉન, યુનાઇટેડ કિંગડમ, લંડન ગેઝેટ.”
આ બિલ દ્વારા કેવી રીતે બદલાવ આવશે
– ‘ઇન્ડિયન જ્યુડિશિયલ કોડ બિલ, 2023’ રજૂ કરવા પાછળનું કારણ કાનૂની વ્યવસ્થાને મજબૂત કરવા અને કાનૂની પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે આપવામાં આવ્યું છે.
- Advertisement -
– ભારતીય પુરાવા અધિનિયમને ‘ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ’ સાથે બદલનાર બિલમાં લખવામાં આવ્યું છે કે વર્તમાન કાયદો છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં દેશમાં ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિ સાથે મેળ ખાતો નથી, તેથી તેને બદલવાની જરૂર છે.
– CRPC હટાવીને ‘ભારતીય નાગરિક સંરક્ષણ સંહિતા, 2023’ નામનું બિલ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. તેનો હેતુ ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વિલંબને રોકવાનો જણાવવામાં આવ્યો છે
– નવા કાયદામાં કેસના નિકાલ માટે સમયરેખા હશે અને ફોરેન્સિક સાયન્સનો ઉપયોગ કરવાની જોગવાઈ પણ હશે.
– હાલમાં ભારતમાં દોષિત ઠેરવવાનો દર ઘણો ઓછો છે. ફોરેન્સિક સાયન્સની મદદથી સરકાર તેને 90 ટકા સુધી લઈ જવા માંગે છે.
– આ ત્રણેય બિલોમાં હાલના ત્રણ કાયદાઓમાં ઘણા ફેરફારો કરવાની જોગવાઈઓ છે. આ અંતર્ગત હવે દેશદ્રોહને ગુનો ગણવામાં આવશે નહીં.
– મે 2022માં રાજદ્રોહના કાયદાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. ત્યારે કોર્ટે કહ્યું હતું કે સરકારોએ આ કાયદા હેઠળ કોઈ કડક પગલાં ન લેવા જોઈએ.
– જો કે નવા કાયદાની કલમ 150 હેઠળ નવો ગુનો ઉમેરવામાં આવ્યો છે. આ અંતર્ગત ભારતથી અલગ થવું અલગતાવાદી ભાવના રાખવી અથવા ભારતની એકતા અને સાર્વભૌમત્વને જોખમમાં મૂકવું એ ગુનો ગણાવ્યો છે.
– આ માટે આજીવન કેદ અથવા સાત વર્ષની સજાની જોગવાઈ છે. વર્તમાન રાજદ્રોહ કાયદામાં આજીવન કેદ અથવા ત્રણ વર્ષની જેલની જોગવાઈ છે.
– ઘણા ગુનાઓને લિંગ-તટસ્થ બનાવવામાં આવ્યા છે. આ સાથે કેટલાક નવા ગુનાઓ પણ ઉમેરાયા છે. આમાં સિન્ડીકેટ ગુનાનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ સિવાય બોમ્બ બનાવવો પણ ગુનો બન્યો છે.
– હત્યાની વ્યાખ્યામાં જાતિ અથવા ધર્મના આધારે પાંચ કે તેથી વધુ લોકો દ્વારા મોબ લિંચિંગનો સમાવેશ થાય છે.
– આ સિવાય પહેલીવાર સામુદાયિક સેવાને સજા તરીકે સામેલ કરવામાં આવી રહી છે. હવે પણ સામુદાયિક સેવા માટે સજા થાય છે પરંતુ કાયદામાં તેની કોઈ જોગવાઈ નથી. નવા કાયદામાં આ માટેની જોગવાઈ હશે.
– અનેક ગુનાઓની સજામાં પણ વધારો કરવામાં આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે સામૂહિક બળાત્કારના કિસ્સામાં હાલમાં ઓછામાં ઓછી દસ વર્ષની સજાની જોગવાઈ છે. હવે તેને વધારીને વીસ વર્ષ કરવામાં આવી રહી છે.
– ઈલેક્ટ્રોનિક માહિતીને હવે એવિડન્સ એક્ટમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. આ સાથે સાક્ષીઓ, પીડિતો અને આરોપીઓ હવે તમામ કોર્ટમાં ઈલેક્ટ્રોનિક રીતે હાજર થઈ શકશે. ફેરફારો સાથે ચાર્જશીટ ફાઈલ કરવાથી લઈને ઊલટતપાસ સુધી માત્ર ઓનલાઈન જ શક્ય બનશે.
– નવા બિલમાં ફોરેન્સિક અને ટ્રાયલના ઉપયોગની સમયરેખા પણ નક્કી કરવામાં આવી છે. દાખલા તરીકે સેશન્સ કોર્ટમાં કેસમાં ઊલટતપાસ પૂર્ણ થયા બાદ ત્રીસ દિવસમાં ચુકાદો આપવાનો હોય છે. આ સમયમર્યાદા 60 દિવસ સુધી લંબાવી શકાય છે.
– હાલમાં આ માટે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. આ સિવાય હવે અદાલતોએ 60 દિવસની અંદર આરોપ ઘડવા પડશે. નવા બિલમાં સર્ચ દરમિયાન વીડિયોગ્રાફી કરવાની પણ જોગવાઈ છે.
