ધન તેરસ, કાળી ચૌદસ, દિવાળી, બેસતું વર્ષ, ભાઈ બીજ અને લાભ પાંચમ : છ દિવસનો હિસાબ-કિતાબ

ધંધાના ચોપડા અને નફા-નુકસાનની સાથે જીવનના સરવૈયામાં લાગણીના ઉતાર-ચઢાવને પણ તપાસીએ

પૈસા, પુણ્ય, સંબંધો અને સંતોષનો સરવાળો એટલે સાચી સમૃદ્ધિ

ખરીદ-વેંચાણની સાથે મનની સફાઈ, સંબંધોની જાળવણી અને માનવતાની કમાણીનો પણ હિસાબ માંડીએ

દિવાળી આવે એટલે ઘરમાં સાફસફાઈ થાય, બજારમાં ખરીદીની ભીડ જામે, રોડરસ્તામાં રોશની થાય, આપણા આંગણે રંગોળી પુરાય અને મનમાં નવા ઉત્સાહનો સંચાર થાય. ધન તેરસથી શરૂ કરીને કાળી ચૌદસ, દિવાળી, બેસતું વર્ષ, ભાઈ બીજ અને લાભ પાંચમ સુધીના છ દિવસ એટલે જાણે ઉત્સવોની હારમાળા! દરેક દિવસનું આગવું મહત્ત્વ, અલગ પરંપરા, જુદી માન્યતા અને વિશિષ્ટ ઉજવણી છે. જોકે આ છ દિવસ માત્ર ધાર્મિક વિધિ, ખરીદી, મીઠાઈ, શુભેચ્છાઓ અને સામાજિક મેળાવડાનો અવસર નથી. દરેક તહેવારની પાછળ જીવન જીવવાની એક સમજણ, એક સંદેશ અને એક પાઠ છુપાયેલો છે. આપણે ધન તેરસથી લાભ પાંચમ સુધીના છ દિવસોમાં ધન, આરોગ્ય, ઝગમગાટ, નવા સંકલ્પો, સંબંધો અને લાભની ઉજવણી કરીએ છીએ. અને આ છ દિવસની ઉજવણીમાંથી જો છ સારા પાઠ શીખી શકીએ તો જ તહેવારોની સાર્થકતા છે.

૧. ધન તેરસ : તિજોરીની નહીં, તનની પૂજા

આપણે ધન તેરસ એટલે સોના-ચાંદીના દાગીના કે અવનવી વસ્તુઓ-વાસણો ખરીદવાનો દિવસ માની લીધો છે. માર્કેટિંગ કંપનીઓએ આપણને એવું શીખવી દીધું કે ખરીદી નહીં કરો તો લક્ષ્મીજી નારાજ થઈ જશે! પણ સાહેબ, મૂળ વાત તો ભૂલાઈ જ ગઈ. આ દિવસ આયુર્વેદના પ્રણેતા ભગવાન ધન્વંતરીનો છે.
અસલ હિસાબ: જો શરીર જ સાથ ન આપતું હોય તો સ્વિસ બેંકમાં પડેલા કરોડો રૂપિયા પણ આઈસીયુના મોનિટર પર માત્ર આંકડા બનીને રહી જાય છે.
લાઈફ લેસન: ખરી સંપત્તિ એ નથી કે તમારા લોકરમાં શું પડ્યું છે, ખરી સંપત્તિ એ છે કે તમે રાત્રે ગોળી લીધા વગર ઊંઘી શકો છો કે નહીં. હેલ્થ વગરનું વેલ્થ એ માત્ર કાગળનો ઢગલો છે.

૨. કાળી ચૌદસ : અંદરના કકળાટનો નિકાલ

લોકો આ દિવસે ઘરનો કચરો/કકળાટ ચાર રસ્તે મૂકી આવે છે અને સમજે છે કે પનોતી ઉતરી ગઈ! પણ ભલા માણસ, એ રસ્તા પર ફેંકેલી કચરા/કકળાટથી મનની ગંદકી થોડી સાફ થવાની હતી? કાળી ચૌદસ એટલે સાયકોલોજિકલ ડિટોક્સ.
અસલ હિસાબ: વર્ષ આખામાં સંઘરી રાખેલી ઈર્ષ્યા, અસુરક્ષા, બીજાની પ્રગતિ જોઈને થતી બળતરા અને અહંકાર.. આ બધો કચરો અંદર સડી રહ્યો છે.
લાઈફ લેસન: બહારના ભૂત-પ્રેત તો કાલ્પનિક છે, અસલ રાક્ષસો તો આપણા વિચારોમાં બેઠા છે. જ્યાં સુધી અંદરનો કચરો/કકળાટ અને નકારાત્મકતા નહીં બળે ત્યાં સુધી બહાર ભલે ગમે તેટલા અત્તર છાંટો તો પણ જીવનમાંથી સુગંધ નહીં આવે.

૩. દિવાળી : અંધકાર સામે એક નાનકડી દીવાસળી

અમાસની સૌથી કાળી રાતે આખો દેશ ઝગમગી ઊઠે છે. કેમ? કારણ કે અંધકાર ભલે ગમે તેટલો ગાઢ હોય એનું પોતાનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી હોતું, એ માત્ર પ્રકાશની ગેરહાજરી છે. દિવાળીએ ચોપડા પૂજન થાય છે પણ હિસાબ માત્ર ખાતાવહીનો નથી ચૂકતે કરવાનો.
અસલ હિસાબ: વર્ષ દરમિયાન જે સંબંધોમાં ખટાશ આવી, જે લોકો પ્રત્યે પૂર્વગ્રહો બંધાયા, એ બધા લેણાં-દેણીને માફી આપીને ચોખ્ખા કરવાનો આ દિવસ છે.
લાઈફ લેસન: દુનિયામાં નકારાત્મકતા, નિરાશા અને સ્વાર્થનું અંધારું ઘણું મોટું છે. તમે આખી દુનિયાને એકલા હાથે નહીં બદલી શકો પણ તમારા હિસ્સાનો એક દીવો તો પ્રગટાવી જ શકો ને? અંધારાને ગાળો ભાંડવા કરતાં એક દીવો પેટાવવો વધુ શાણપણનું કામ છે.

૪. બેસતું વર્ષ : જૂની પાટી પરનું લખાણ ભૂંસીને નવો એકડો

બેસતા વર્ષે સવારે નવા કપડાં પહેરીને સાલમુબારક કહેવું બહુ સહેલું છે પણ જૂના અહંકારને ઉતારીને સાચા દિલથી કોઈને ગળે મળવું અઘરું છે. નવું વર્ષ એ કેલેન્ડર બદલવાનો નહીં, દ્રષ્ટિકોણ બદલવાનો તહેવાર છે.
અસલ હિસાબ: ગઈકાલની નિષ્ફળતાઓ, ભૂલો અને કડવા અનુભવોને વળગી રહેશો તો નવું વર્ષ પણ જૂના જેવું જ વીતશે.
લાઈફ લેસન: જીવન આપણને દર વર્ષે એક કોરી પાટી આપે છે. જૂના ચોપડાના પાના ફાડી નાખો અને નવા સંકલ્પો સાથે નવો અધ્યાય શરૂ કરો. વડીલોના ચરણ સ્પર્શ કરવા પાછળનો મર્મ પણ એ જ છે કે નમ્ર બન્યા વગર ક્યારેય નવું શીખી શકાતું નથી.

૫. ભાઈ બીજ : લાગણીઓનું વગર વ્યાજનું રોકાણ

સંબંધોની ખરી કસોટી આજના ભાગદોડવાળા યુગમાં થાય છે, જ્યાં ભાઈ-બહેન પણ વોટ્સએપ મેસેજ કે સ્ટેટસ પૂરતા સીમિત થઈ ગયા છે. ભાઈબીજ આપણને યાદ અપાવે છે કે જે સંબંધો લોહીના છે, જેમાં કોઈ લેવડ-દેવડ નથી, એ જિંદગીની સૌથી મોટી સિક્યોરિટી છે.
અસલ હિસાબ: તમે ગમે તેટલા સફળ થઈ જાઓ પણ જો તમારા સુખમાં ખરેખર રાજી થનારું કે તમારા દુઃખમાં ખભો આપનારું કોઈ લોહીનું સગું ન હોય, તો એ સફળતા સાવ લૂખી છે.
લાઈફ લેસન: યમરાજ પણ બહેન યમુનાના પ્રેમ ખાતર પોતાનું કામ બાજુ પર મૂકીને ગયા હતા. ગમે તેટલા બિઝી હોવ, સંબંધોને સમય આપો. માણસ છેવટે સંબંધોની મૂડીથી જ અમીર બને છે, બેંક સ્ટેટમેન્ટથી નહીં.

૬. લાભ પાંચમ : નીતિનો નફો અને સંતોષનો સરવાળો

દિવાળીનું વેકેશન પૂરું થાય અને વેપારીઓ પેન ઉપાડીને ચોપડામાં લખે: ‘શ્રી સવા’ અને ‘શુભ-લાભ’. કમાવું ગુનો નથી, અઢળક કમાવું જોઈએ પણ સવાલ એ છે કે એ કમાણીની રીત કઈ છે?
અસલ હિસાબ: જે નફામાં કોઈનું શોષણ હોય, જે પૈસા પાછળ કોઈની હાય લાગેલી હોય, એ લાભ નથી પણ ભવિષ્યનું નુકસાન છે.
લાઈફ લેસન: ‘શુભ’ વગરનો ‘લાભ’ ક્યારેય ટકતો નથી. તમારા કર્મમાં શુદ્ધતા હશે તો બરકત આપોઆપ આવશે. સાચી કમાણી એ છે જે ઘરમાં શાંતિ લાવે, ડિપ્રેશન કે બ્લડપ્રેશર નહીં.

ધન તેરસથી લાભ પાંચમ સુધીના આ છ દિવસમાં જીવનના છ અલગ-અલગ પાઠ સમાયેલા છે. ધન તેરસ સંપત્તિ સાથે સંતોષ શીખવે છે, કાળી ચૌદસ મનની શુદ્ધિનો સંદેશ આપે છે, દિવાળી બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ પાથરવાનું શીખવે છે, બેસતું વર્ષ સંબંધોમાં નવી શરૂઆત કરાવે છે, ભાઈ બીજ લાગણી અને જવાબદારીનું મહત્ત્વ સમજાવે છે અને લાભ પાંચમ નફાની સાથે નીતિમત્તા તથા વિશ્વાસનો પાઠ ભણાવે છે.

વર્ષના અંતે આપણે આવકવેરાનું રિટર્ન ભરીએ છીએ, બેંક સ્ટેટમેન્ટ તપાસીએ છીએ, ધંધાના ચોપડા સરખાવીએ છીએ અને નફા-નુકસાનનો હિસાબ માંડીએ છીએ. અહીં એક વખત પોતાના જીવનનું બેલેન્સશીટ પણ તપાસવું જોઈએ. કેટલું કમાયા તેની સાથે કેટલું દાન કર્યું? કેટલા લોકો સાથે ઓળખાણ થઈ તેની સાથે કેટલા લોકો સાથે આત્મીયતા કેળવી? કેટલાં સપનાં પૂરાં કર્યાં તેની સાથે કેટલાં લોકોનાં સપનાં સાકાર કરવામાં મદદ કરી? કેટલાં દીવા પ્રગટાવ્યા તેની સાથે કેટલાં જીવનમાં અજવાળું પાથર્યું?

પૈસા કમાવા એ સફળતા છે, પુણ્ય કમાવું એ સાર્થકતા છે, સંબંધો સાચવવા એ સમૃદ્ધિ છે અને મનમાં સંતોષ જાળવવો એ સુખ છે. આ ચારેયનો સરવાળો થાય ત્યારે જ જીવનનો હિસાબ સાચા અર્થમાં નફામાં ગણાય. આખરે.. જીવનના ચોપડામાં કેટલું ધન જમા થયું એના કરતાં કેટલું પુણ્ય, કેટલો વિશ્વાસ, કેટલી લાગણી અને કેટલો સંતોષ જમા થયો એનો હિસાબ જ માણસને સાચો સમૃદ્ધ બનાવે છે.