શિક્ષણ દિવાળી: પ્રજ્ઞાના દીપક અને ઘડતરના ઉત્સવનો સમન્વય

શિક્ષણ, દિવાળી અને શિક્ષકના ત્રેવડા સંગમને વણીને એક વિસ્તૃત અને ગહન લેખ

બળદેવ પરી  જૂનાગઢ

પર્વનો સાચો અર્થ
ભારતવર્ષ ઉત્સવોની ભૂમિ છે. દરેક ઉત્સવ પોતાની સાથે એક સાંસ્કૃતિક, આધ્યાત્મિક અને સામાજિક સંદેશ લઈને આવે છે. આ બધા ઉત્સવોમાં શિરમોર છે ’દિવાળી’ – દીપાવલી, પ્રકાશનું પર્વ. ભગવા રામના અયોધ્યા પુનરાગમનનો આનંદ હોય કે નરકાસુર પર શ્રીકૃષ્ણના વિજયનું પ્રતીક, દિવાળી મૂળભૂત રીતે ’અંધકાર પર પ્રકાશના વિજય’નું પર્વ છે.
આપણે દિવાળીમાં શું કરીએ છીએ? ઘરનો ખૂણેખૂણો સાફ કરીએ છીએ. જૂનો, નકામો કચરો બહાર ફેંકીએ છીએ. ઘરને રંગ-રોગાનથી સજાવીએ છીએ. નવા વસ્ત્રો પહેરીએ છીએ, મિષ્ટાન વહેંચીએ છીએ અને સૌથી અગત્યનું, માટીના કોડિયામાં દીપ પ્રગટાવીને અમાસની ઘોર અંધારી રાતને પણ પૂનમમાં ફેરવી નાખીએ છીએ.
આ બધું જ બાહ્ય છે. પણ શું આપણે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ બાહ્ય ક્રિયાઓ પાછળનો ગહન આંતરિક સંદેશ શું છે? જો દિવાળી માત્ર બહારના અંધકારને દૂર કરવાનું પર્વ હોય, તો એ વર્ષમાં એક જ વાર કેમ? સાચો અંધકાર તો આપણી ભીતર છે. એ અંધકાર છે અજ્ઞાનનો, અંધશ્રદ્ધાનો, સંકુચિત માનસિકતાનો અને નકારાત્મક વિચારોનો. અને આ આંતરિક અંધકારને દૂર કરવાના મહાપર્વનું નામ છે “શિક્ષણ દિવાળી”.
આ ’શિક્ષણ દિવાળી’ કોઈ એક દિવસ, પાંચ દિવસ કે એક મહિનાનો તહેવાર નથી. આ એ પર્વ છે જે બાળકના જન્મથી શરૂ થાય છે અને જીવનના અંતિમ શ્વાસ સુધી ચાલે છે. આ એ દિવાળી છે જે બહારના દીવડાઓથી નહીં, પણ મનના દીવડાઓથી ઉજવાય છે. પરંતુ, જેમ પેલી બાહ્ય દિવાળી ઉજવવા આપણને દીવો, વાટ અને તેલની જરૂર પડે છે, તેમ આ ’શિક્ષણ દિવાળી’ ઉજવવા માટે આપણને કોની જરૂર પડે? એક દીવો… એક એવો પ્રગટ દીવો, જે પોતે બળીને બીજા હજારો બુઝાયેલા દીવાઓને પ્રગટાવવાની ક્ષમતા રાખે છે. અને એ જીવંત દીપકનું નામ છે “શિક્ષક”. આ લેખ એ જ ’શિક્ષણ દિવાળી’ અને એના મુખ્ય યજમાન એવા ’શિક્ષક’ને સમર્પિત છે.

દિવાળીનું તત્વજ્ઞાન અને શિક્ષણની પ્રક્રિયા
દિવાળીના દરેક રિવાજમાં શિક્ષણનું એક ગહન રૂપ છુપાયેલું છે. જો આપણે તેને ઊંડાણથી સમજીએ, તો આપણને ખ્યાલ આવશે કે આપણા ઋષિમુનિઓએ કેવી અદ્ભુત રીતે જીવન જીવવાની કળાને ઉત્સવોમાં વણી લીધી છે.
(અ) સફાઈ અભિયાન: મનની શુદ્ધિ
દિવાળી આવતા પહેલા જ આપણે ઘરની સાફ-સફાઈ શરૂ કરી દઈએ છીએ. જાળાં, ધૂળ, કચરો, તૂટેલી-ફૂટેલી વસ્તુઓ… બધું જ બહાર. કેમ? કારણ કે સ્વચ્છ ઘરમાં જ લક્ષ્મીનો વાસ થાય છે.
શિક્ષણની પ્રક્રિયા પણ આ જ છે. શિક્ષક એ પહેલો વ્યક્તિ છે જે વિદ્યાર્થીના ’મનરૂપી ઘર’માં સફાઈ અભિયાન શરૂ કરે છે. બાળકના મનમાં શું હોય છે? અજ્ઞાનના જાળાં, ખોટી માન્યતાઓનો કચરો, ડર અને સંશયની ધૂળ. એક કુશળ શિક્ષક પોતાના જ્ઞાનરૂપી સાવરણાથી આ બધું જ સાફ કરે છે.
તે વિદ્યાર્થીના મનમાંથી ’મને નહીં આવડે’નો ડર કાઢે છે. તે ’આવું જ હોય’ એવી જડ માન્યતાઓરૂપી તૂટેલી વસ્તુઓને બહાર ફેંકે છે. તે બાળકના મનને એટલું સ્વચ્છ અને પવિત્ર બનાવે છે કે તેમાં ’જ્ઞાનરૂપી લક્ષ્મી’ અને ’વિવેકરૂપી સરસ્વતી’નો વાસ થઈ શકે. આ છે શિક્ષણની પ્રથમ ’દિવાળી સફાઈ’.
(બ) રંગોળી અને સુશોભન: મૂલ્યોનું સિંચન
સફાઈ પછી આપણે ઘરને રંગોળી અને તોરણથી સજાવીએ છીએ. રંગોળી એ સર્જનાત્મકતા, કલા અને એકાગ્રતાનું પ્રતીક છે. તેમાં વિવિધ રંગો હોવા છતાં એક અદ્ભુત સંવાદિતા (ઇંફળિજ્ઞક્ષુ) હોય છે.
શિક્ષક પણ વિદ્યાર્થીના કોરા મન પર માત્ર સફાઈ કરીને અટકતો નથી. તે તેમાં ’મૂલ્યોની રંગોળી’ પૂરે છે.
* લાલ રંગ: હિંમત અને જુસ્સાનો.
* લીલો રંગ: પ્રકૃતિ પ્રેમ અને સમૃદ્ધિનો.
* સફેદ રંગ: સત્ય અને પવિત્રતાનો.
* કેસરી રંગ: ત્યાગ અને સેવાનો.
શિક્ષક વિદ્યાર્થીને માત્ર ગણિત-વિજ્ઞાન નથી શીખવતો, તે તેને પ્રામાણિકતા, સહાનુભૂતિ, વડીલો પ્રત્યે આદર, રાષ્ટ્રપ્રેમ અને કરુણા જેવા અનેક રંગોથી ભરેલી જીવનમૂલ્યોની રંગોળી બનાવતા શીખવે છે. આ ’શિક્ષણ દિવાળી’નું સુશોભન છે, જે વિદ્યાર્થીના વ્યક્તિત્વને આકર્ષક બનાવે છે.
(ક) મિષ્ટાન: જ્ઞાનનું માધુર્ય
દિવાળી એટલે મીઠાઈઓનું પર્વ. મીઠાશ વહેંચવાથી સંબંધોમાં મધુરતા આવે છે.
શિક્ષકનું જ્ઞાન ક્યારેય શુષ્ક નથી હોતું. એક સારો શિક્ષક કઠિનમાં કઠિન વિષયને પણ રસપ્રદ વાર્તાઓ, ઉદાહરણો અને રમૂજ દ્વારા ’મિષ્ટાન’ જેવો મીઠો અને સુપાચ્ય બનાવી દે છે. તે જ્ઞાનને ’ભાર’ નહીં, પણ ’પ્રસાદ’ બનાવીને વહેંચે છે. જે વિદ્યાર્થી એ જ્ઞાનરૂપી મીઠાઈ ચાખે છે, તેનું જીવન મધુર બની જાય છે. શિક્ષણની આ મીઠાશ જ વિદ્યાર્થીને આજીવન શીખવા માટે પ્રેરિત રાખે છે.
(ડ) નૂતન વર્ષ: નવી દ્રષ્ટિની શરૂઆત
દિવાળી પછી બેસતું વર્ષ આવે છે. આપણે જૂના ચોપડા પૂરા કરી નવા ચોપડા શરૂ કરીએ છીએ. જૂના હિસાબ-કિતાબ ભૂલી, નવી શરૂઆત કરીએ છીએ.
શિક્ષણ એ દરરોજ એક ’નવું વર્ષ’ છે. શિક્ષક દ્વારા મળતું જ્ઞાન વિદ્યાર્થીના જીવનમાં એક નવો અધ્યાય ખોલે છે. તે વિદ્યાર્થીને દુનિયાને જોવાની એક ’નવી દ્રષ્ટિ’ આપે છે. જે બાળક પક્ષીને માત્ર ’ચકલી’ તરીકે જોતું હતું, શિક્ષકના જ્ઞાન પછી તે તેને ’વિહંગમ’ તરીકે, પર્યાવરણના એક મહત્વના હિસ્સા તરીકે અને ઈશ્વરની અદ્ભુત કલાકૃતિ તરીકે જોતું થાય છે. આ છે દ્રષ્ટિનું નવું વર્ષ. શિક્ષક વિદ્યાર્થીના જીવનમાં રોજ નવા સંકલ્પો અને નવી શક્યતાઓના ’ચોપડા’ ખોલે છે.

શિક્ષક – એ પ્રગટ દીપક (ધ લિવિંગ લેમ્પ)
’શિક્ષણ દિવાળી’ના આ મહાપર્વમાં જો કોઈનું સ્થાન કેન્દ્રમાં હોય, તો તે શિક્ષક છે. શિક્ષક એ માત્ર જ્ઞાન આપતો મશીન નથી; તે એક ચેતના છે, એક ઊર્જા છે, એક પ્રગટ દીપક છે.
ચાલો, આ દીપકના વિવિધ સ્વરૂપોને સમજીએ:
(1) માટીનો કોડિયો: નમ્રતા અને સ્વીકૃતિ
દીવો હંમેશા માટીનો બનેલો હોય છે. માટી એટલે જમીન સાથેનું જોડાણ, સાદગી અને નમ્રતા. એક સાચો શિક્ષક ક્યારેય અભિમાની નથી હોતો. તે માટીના કોડિયા જેવો નમ્ર હોય છે, કારણ કે તે જાણે છે કે તેની પાસે ગમે તેટલું જ્ઞાન હોય, તે અનંત જ્ઞાનસાગર સામે એક બુંદ માત્ર છે.
જેમ માટીનું કોડિયું તેલને પોતાની અંદર સમાવી લે છે, તેમ શિક્ષક પણ દરેક વિદ્યાર્થીને તેના દોષો સાથે સ્વીકારે છે. તે કોઈ વિદ્યાર્થીને ’નબળો’ ગણીને ફેંકી દેતો નથી. તે દરેક બાળકને પોતાની અંદર સ્થાન આપે છે અને તેને સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે.
(2) સ્નેહનું તેલ: લાગણી અને સમર્પણ
કોડિયામાં તેલ (ઘી) પૂરવું પડે છે. આ તેલ એટલે શિક્ષકનું ’સ્નેહ’, ’સમર્પણ’ અને ’ધીરજ’. તેલ વિના વાટ બળી શકે નહીં. જો શિક્ષકમાં વિદ્યાર્થી પ્રત્યે સ્નેહ ન હોય, તો શિક્ષણ માત્ર એક યાંત્રિક ક્રિયા બની જાય છે. શિક્ષક પોતાનું તેલ, એટલે કે પોતાની ઊર્જા, પોતાનો સમય અને ક્યારેક પોતાનું આખું જીવન વિદ્યાર્થીઓ પાછળ ખર્ચી નાખે છે. માતા જેમ બાળકને પોષે છે, તેમ શિક્ષક વિદ્યાર્થીના મનને સ્નેહથી સિંચે છે. આ સ્નેહનું તેલ જ જ્ઞાનની જ્યોતને ટકાવી રાખે છે.

એક શિક્ષક ’માટીનો કોડિયો’ બનીને નમ્ર રહે છે: વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં ’જ્ઞાનનો પ્રકાશ’ ફેલાઈ શકે

(3) ચારિત્ર્યની વાટ: આચરણ અને પ્રેરણા
હવે આવી વાટ. વાટ એટલે શિક્ષકનું પોતાનું ’ચારિત્ર્ય’ અને ’આચરણ’. વાટ પોતે બળે છે, ત્યારે જ પ્રકાશ ફેલાય છે. ‘અ યિંફભવયિ યિંફભવયત ૂવફિં વય શત, ક્ષજ્ઞિં ૂવફિં વય યિંફભવયત.‘
શિક્ષક જો પોતે જ સમયપાલન ન કરતો હોય, તો તે વિદ્યાર્થીને સમયનું મૂલ્ય શું શીખવશે? શિક્ષક જો પોતે જ અસત્ય બોલતો હોય, તો તે સત્યનો પાઠ કેવી રીતે ભણાવશે?
સાચો શિક્ષક એ છે જે ’કહેવા’ કરતાં ’કરી બતાવવામાં’ માને છે. તેની વાટ સમર્પણની આગમાં ધીમે ધીમે બળતી રહે છે. વિદ્યાર્થીઓ પુસ્તકોમાંથી ઓછું અને શિક્ષકના ચારિત્ર્યમાંથી વધુ શીખે છે. આ ’વાટનું બળવું’ એ જ સાચી ’શિક્ષણ દિવાળી’ છે.
(4) જ્ઞાનની જ્યોત: અંધકારનો વિનાશ
અને અંતે, એ જ્યોત… એ ’પ્રકાશ’. આ જ્યોત એટલે ’જ્ઞાન’. શિક્ષકરૂપી દીપકમાંથી પ્રગટતી આ જ્યોત વિદ્યાર્થીના જીવનમાં શું કરે છે? તે અજ્ઞાનના અંધકારને દૂર કરે છે. જે વિદ્યાર્થી ગણિતથી ડરતો હતો, તેના મનમાં આ જ્યોત આત્મવિશ્વાસ પ્રગટાવે છે.
તે પથ દર્શાવે છે. જીવનના બે રસ્તાઓ પર જ્યારે વિદ્યાર્થી ગૂંચવાય છે, ત્યારે શિક્ષકની જ્ઞાન-જ્યોત તેને સાચો માર્ગ બતાવે છે.
તે હૂંફ આપે છે. જ્યારે વિદ્યાર્થી નિષ્ફળતાની ઠંડીથી ધ્રૂજે છે, ત્યારે શિક્ષકની આ જ્યોત તેને હિંમત અને પ્રેરણાની હૂંફ આપે છે.

એક દીપ સે જલે દૂસરા – જ્ઞાનની દીપમાળા
દિવાળીની સૌથી સુંદર વાત એ છે કે આપણે એક જ દીવાથી હજારો દીવા પ્રગટાવી શકીએ છીએ. અને આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, પહેલો દીવો બીજા દીવાને પ્રગટાવવાથી ઓછો પ્રકાશિત થતો નથી; ઉલટાનું, સમગ્ર વાતાવરણ વધુ પ્રકાશિત બને છે.
આ જ શિક્ષકનું મહાત્મ્ય છે.
એક એન્જિનિયર એક પુલ બનાવે છે. એક ડોક્ટર એક દર્દીને સાજો કરે છે. એક વકીલ એક કેસ લડે છે. પણ એક શિક્ષક? એક શિક્ષક પોતાના જ્ઞાનરૂપી દીવાથી હજારો દીવાઓ પ્રગટાવે છે. એ હજારો દીવા એટલે કે તેના વિદ્યાર્થીઓ. અને એ વિદ્યાર્થીઓ મોટા થઈને ડોક્ટર, એન્જિનિયર, વૈજ્ઞાનિક, કલાકાર અને હા, કદાચ બીજા ’શિક્ષકો’ બને છે.
શિક્ષક એવો દીપક છે જે પોતાના જેવી જ્યોત ધરાવતા અનેક દીપકોની ’દીપમાળા’ રચે છે. તે જ્ઞાન વહેંચવાથી ક્યારેય ખાલી થતો નથી. તેનું જ્ઞાન તો ઉલટાનું વધે છે. તે સમાજમાં એક એવી ’જ્ઞાન-શૃંખલા’ બનાવે છે, જે પેઢી દર પેઢી અંધકાર સામે લડતી રહે છે.
આપણે દિવાળીમાં ફટાકડા ફોડીએ છીએ. નરકાસુર જેવા અસુરના વધની એ ઉજવણી છે. ’શિક્ષણ દિવાળી’માં પણ ફટાકડા ફૂટે છે, પણ એ અવાજના નહીં, વિચારના હોય છે. જ્યારે શિક્ષકનો એક પ્રશ્ર્ન વિદ્યાર્થીના મનમાં રહેલી જડ માન્યતાનો ’વિસ્ફોટ’ કરે છે, એ સાચો ’ફટાકડો’ છે. જ્યારે વિદ્યાર્થીના મનમાં ’યુરેકા’નો ચમકારો થાય છે, એ સાચી ’તારામંડળ’ (ફૂલઝડી) છે. શિક્ષક વિદ્યાર્થીના મનમાં રહેલા આળસ, અહંકાર અને અજ્ઞાનરૂપી અસુરોનો વધ કરવા માટે જ્ઞાનના ’સુદર્શન ચક્ર’નો ઉપયોગ કરે છે.
આધુનિક યુગ અને ’શિક્ષણ દિવાળી’નું બદલાતું સ્વરૂપ
આજની દિવાળી બદલાઈ છે. માટીના કોડિયાનું સ્થાન ઇલેક્ટ્રિક સીરીઝે લીધું છે. મીઠાઈઓનું સ્થાન ચોકલેટે લીધું છે. અને ફટાકડાનો ઘોંઘાટ વધ્યો છે. તેવી જ રીતે, ’શિક્ષણ દિવાળી’ પણ બદલાઈ રહી છે. આજનો ’અંધકાર’ અલગ છે. આજે અજ્ઞાનનો અંધકાર ઓછો છે, પણ ’ખોટા જ્ઞાન’ (ખશતશક્ષરજ્ઞળિફશિંજ્ઞક્ષ) અને ’અર્ધસત્ય’ (ઇંફહર-િિીંવિં)નો અંધકાર વધુ ઘેરો છે. ગુગલ અને સોશિયલ મીડિયા માહિતીનો ’વિસ્ફોટ’ કરી રહ્યા છે, પણ ’વિવેક’ અને ’જ્ઞાન’ નથી આપી રહ્યા. આવા સમયે, શિક્ષકની ભૂમિકા ’દીપક’ તરીકે વધુ મહત્વની બની જાય છે.
* આજનો શિક્ષક માત્ર માહિતી આપનાર (ઈંક્ષરજ્ઞળિયિ) નથી, તે માહિતીને ચકાસનાર (ટયશિરશયિ) અને વિવેક આપનાર (ઋફભશહશફિંજ્ઞિિં) છે.
* પહેલાનો શિક્ષક ’પાઠ્યપુસ્તક’ હતો, આજનો શિક્ષક ’લાઈબ્રેરી’નું સરનામું બતાવનાર ’માર્ગદર્શક’ છે.
* આજનો શિક્ષક વિદ્યાર્થીને ’શું વિચારવું’ (ઠવફિં જ્ઞિં વિંશક્ષસ) તે નથી શીખવતો, પણ ’કેવી રીતે વિચારવું’ (ઇંજ્ઞૂ જ્ઞિં વિંશક્ષસ) તે શીખવે છે.
આધુનિક યુગની ’શિક્ષણ દિવાળી’માં શિક્ષકરૂપી દીપકે માત્ર અજ્ઞાન સામે નહીં, પણ ડિજિટલ ડિસ્ટ્રેક્શન (ઉશલશફિંહ ઉશતિફિંભશિંજ્ઞક્ષ), માનસિક તણાવ (ખયક્ષફિંહ જિયિંતત) અને નૈતિક મૂંઝવણ (ઊવિંશભફહ ઉશહયળળફ) જેવા નવા અંધકારો સામે પણ લડવાનું છે. આ કામ વધુ પડકારજનક છે, અને એટલે જ આજનો શિક્ષક વધુ સન્માનનો અધિકારી છે.
ઉપસંહાર: ચાલો, સાચા દીપકને પ્રણામ કરીએ દિવાળી આવે છે અને જાય છે. દીવડાઓ પ્રગટે છે અને બુઝાઈ જાય છે. મીઠાઈઓ ખવાય છે અને પતી જાય છે. પણ એક દીવો એવો છે જે ક્યારેય બુઝાતો નથી. એ છે શિક્ષક દ્વારા પ્રગટાવેલો જ્ઞાનનો દીવો. એક શિક્ષક પોતે ’માટીનો કોડિયો’ બનીને નમ્ર રહે છે. પોતે ’તેલ’ બનીને સ્નેહ વહેંચે છે. પોતે ’વાટ’ બનીને આખી જિંદગી બળતો રહે છે, માત્ર એટલા માટે કે તેના વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં ’જ્ઞાનનો પ્રકાશ’ ફેલાઈ શકે. આ દિવાળીએ, જ્યારે આપણે બજારમાંથી મોંઘાદાટ દીવા અને લાઈટો ખરીદીએ, ત્યારે એક ક્ષણ ઊભા રહીને એ ’જીવંત દીપક’ને યાદ કરીએ જેણે આપણું જીવન અજવાળ્યું છે.
* એ શિક્ષક, જેણે આપણને પહેલી વાર ’ક, ખ, ગ’ લખતા શીખવાડ્યું.
* એ શિક્ષક, જેણે ગણિતનો ડર ભગાડ્યો.
* એ શિક્ષક, જેણે આપણી ભૂલ પર ઠપકો આપ્યો, પણ પીઠ પાછળ આપણી પ્રશંસા કરી.
* એ શિક્ષક, જેણે આપણને માત્ર ભણાવ્યું નહીં, પણ ’ઘડ્યા’.
આપણી સાચી ’શિક્ષણ દિવાળી’ ત્યારે જ ઉજવાશે, જ્યારે આપણે આ શિક્ષકરૂપી દીપકનું સન્માન કરીશું. જ્યારે આપણે તેના ત્યાગ અને સમર્પણને ઓળખીશું. જ્યારે તેના દ્વારા મળેલા જ્ઞાનના પ્રકાશને આપણા ચારિત્ર્યમાં ઉતારીને સમાજમાં ફેલાવીશું. ચાલો, આ દિવાળીએ સંકલ્પ લઈએ. આપણે આપણા ઘરમાં તો દીવા પ્રગટાવીશું જ, પણ સાથે મળીને એવા સમાજનું નિર્માણ કરીશું જ્યાં દરેક ’શિક્ષક’રૂપી દીપકનું ગૌરવ જળવાય, કારણ કે એ દીવો પ્રગટતો રહેશે, તો જ રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ રહેશે.
શિક્ષક એ જ સાચો જ્ઞાનદીપ છે. એમને અને એમના દ્વારા પ્રગટાવેલી ’શિક્ષણ દિવાળી’ને શત શત વંદન. સૌને દિવાળી અને નૂતન વર્ષના જ્ઞાન-ઉજ્જવળ અભિનંદન!

લેખક બળદેવ પરી: બે વાર રાષ્ટ્રીય
સન્માન મેળવનાર ડિજિટલ શિક્ષક