ડૉ.દેવજી સાંખટ (એડવોકેટ) : ઓર્ડર ઓર્ડર
કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની સુરક્ષા: ‘પોશ’ (POSH) કાયદો, ૨૦૧૩
- Advertisement -
આધુનિક યુગમાં મહિલાઓ દરેક ક્ષેત્રમાં પુરુષો સમોવડી બનીને દેશના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસમાં અભૂતપૂર્વ યોગદાન આપી રહી છે. જો કે, મહિલાઓની આ આર્થિક સ્વતંત્રતા અને વ્યાવસાયિક સમાનતા ત્યારે જ સાર્થક થઈ શકે જ્યારે તેમને કાર્યસ્થળ પર ભયમુક્ત, સુરક્ષિત અને ગરિમાપૂર્ણ વાતાવરણ મળે. ભારતીય બંધારણના આર્ટિકલ ૧૪ (સમાનતાનો અધિકાર), આર્ટિકલ ૧૫ (લિંગના આધારે ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ) અને આર્ટિકલ ૨૧ (ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર) અંતર્ગત દરેક મહિલાને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં કામ કરવાનો મૂળભૂત અધિકાર મળેલો છે. આ બંધારણીય અધિકારોને વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપવા અને કાર્યસ્થળ પર થતી જાતીય પજવણી (Sexual Harassment) અટકાવવા માટે ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૧૩માં એક ઐતિહાસિક કાયદો પસાર કર્યો, જે “The Sexual Harassment of Women at Workplace (Prevention, Prohibition and Redressal) Act, 2013” તરીકે ઓળખાય છે. ટૂંકમાં આ કાયદાને ‘પોશ’ (POSH – Prevention of Sexual Harassment) એક્ટ કહેવામાં આવે છે.
પૃષ્ઠભૂમિ અને ‘વિશાખા ગાઈડલાઈન્સ’
ભારતીય બંધારણ મહિલાઓને સમાનતા અને ગરિમાપૂર્ણ જીવન જીવવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે. કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓ સાથે થતી જાતીય પજવણી અટકાવવા માટે વર્ષ ૧૯૯૭માં સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘વિશાખા વિરુદ્ધ રાજસ્થાન રાજ્ય’ના ઐતિહાસિક કેસમાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ગાઈડલાઈન્સ જાહેર કરી હતી. આ માર્ગદર્શિકાના આશરે ૧૬ વર્ષ બાદ, ભારત સરકારે ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૩ના રોજ સત્તાવાર રીતે ‘પોશ’ (POSH) એક્ટ અમલમાં મૂક્યો.
વ્યાપક કાનૂની વ્યાખ્યાઓ
આ કાયદાની સફળતા તેની વ્યાપક અને આધુનિક વ્યાખ્યાઓમાં છુપાયેલી છે. કાયદા અનુસાર, કોઈપણ ઉંમરની મહિલા, પછી તે સંસ્થામાં કાયમી હોય, હંગામી હોય, ઇન્ટર્ન હોય કે માત્ર મુલાકાતી (Visitor) હોય, તે આ કાયદા હેઠળ રક્ષણ મેળવી શકે છે. ‘કાર્યસ્થળ’ની વ્યાખ્યામાં માત્ર ઓફિસની ચાર દીવાલો જ નહીં, પરંતુ ઓફિશિયલ પ્રવાસ, ક્લાયન્ટની જગ્યા, કંપનીની કેબ અને આજના ડિજિટલ યુગમાં વર્ક ફ્રોમ હોમ દરમિયાન ઓનલાઈન મીટિંગ્સ (ઝૂમ/ટીમ્સ) અને સત્તાવાર ઈમેઈલનો પણ સમાવેશ થાય છે. જાતીય પજવણી (Sexual Harassment) એટલે કોઈપણ અણગમતું જાતીય વર્તન, જેમાં શારીરિક સ્પર્શ, જાતીય તરફેણની માંગણી કરવી, અશ્લીલ ટિપ્પણીઓ કરવી અથવા અશ્લીલ સાહિત્ય બતાવવું શામેલ છે. કાયદો ‘ક્વિડ પ્રો ક્રો’ (નોકરીના ફાયદાના બદલામાં જાતીય માંગણી) અને ‘હોસ્ટાઈલ વર્ક એન્વાયરમેન્ટ’ (ડરામણું વાતાવરણ ઊભું કરવું) બંનેને ગંભીર અપરાધ ગણે છે, જેનાથી મહિલા માનસિક તણાવ અનુભવે છે.
- Advertisement -
આંતરિક (IC) અને સ્થાનિક (LC) ફરિયાદ સમિતિઓ
કાયદાના સુચારુ અમલીકરણ માટે બે સ્તરીય ફરિયાદ નિવારણ તંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જે સંસ્થામાં ૧૦ કે તેથી વધુ કર્મચારીઓ હોય, ત્યાં નોકરીદાતાએ ફરજિયાતપણે આંતરિક ફરિયાદ સમિતિ (Internal Committee – IC)ની રચના કરવી પડે છે. આ સમિતિના અધ્યક્ષ સ્થાને વરિષ્ઠ મહિલા કર્મચારી હોવા અનિવાર્ય છે અને કમિટીમાં ઓછામાં ઓછા ૫૦% સભ્યો મહિલાઓ હોવા જોઈએ. પક્ષપાત વિના નિષ્પક્ષ તપાસ થાય તે માટે સમિતિમાં એક બાહ્ય સભ્ય (External Member) રાખવો ફરજિયાત છે, જે મહિલા અધિકારો માટે કામ કરતી એનજીઓ (NGO) અથવા કાનૂની ક્ષેત્રમાંથી હોવા જોઈએ. બીજી તરફ, નાના વ્યવસાયો અથવા અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં (જેમ કે ઘરકામ કરતી મહિલાઓ) જ્યાં કર્મચારીઓની સંખ્યા ૧૦થી ઓછી હોય, ત્યાં જિલ્લા સ્તરે કલેક્ટર દ્વારા સ્થાનિક ફરિયાદ સમિતિ (Local Committee – LC)ની સ્થાપના કરવામાં આવે છે. આ સમિતિઓને સિવિલ કોર્ટની સત્તા મળેલી છે, જે સાક્ષીઓ અને પુરાવાઓ મંગાવી શકે છે.
ફરિયાદ નોંધાવવાની પ્રક્રિયા
જ્યારે કોઈ મહિલા જાતીય પજવણીનો ભોગ બને છે, ત્યારે તેણે ઘટના બન્યાના ૩ મહિનાની અંદર લેખિતમાં ફરિયાદ નોંધાવવાની હોય છે. તપાસ શરૂ કરતા પહેલા, જો પીડિત મહિલા સંમત થાય, તો કલમ ૧૦ હેઠળ કોઈપણ નાણાકીય વ્યવહાર વિના બંને પક્ષો વચ્ચે સુલેહ-સમાધાન કરાવી શકાય છે. જો સમાધાન ન થાય, તો આંતરિક સમિતિ ઔપચારિક કાનૂની તપાસ શરૂ કરે છે, જેને વધુમાં વધુ ૯૦ દિવસની અંદર પૂર્ણ કરવી કાયદાસર રીતે ફરજિયાત છે. તપાસ ચાલુ હોય તે દરમિયાન મહિલાની સુરક્ષા અને માનસિક શાંતિ માટે કાયદામાં વચગાળાની રાહત આપવાની જોગવાઈ છે, જે અંતર્ગત પીડિત મહિલાને ૩ મહિના સુધીની પગાર સાથેની રજા મળી શકે છે અથવા તેની કે આરોપી કર્મચારીની બદલી અન્ય વિભાગમાં કરી શકાય છે, જેથી તપાસ પર કોઈ નકારાત્મક દબાણ ન આવે.
નોકરીદાતાની કાનૂની જવાબદારીઓ
તપાસ પૂર્ણ થયાના ૧૦ દિવસમાં સમિતિ પોતાનો અહેવાલ મેનેજમેન્ટને સોંપે છે અને જો આરોપી દોષિત સાબિત થાય, તો સંસ્થાએ ૬૦ દિવસમાં પગલાં લેવાના હોય છે. સજા રૂપે આરોપીની નોકરીમાંથી બરતરફી, પ્રમોશન અટકાવવું અથવા પીડિત મહિલાને નાણાકીય વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપી શકાય છે. જો કોઈ કંપની કમિટી બનાવવામાં નિષ્ફળ જાય, તો તેને રૂપિયા ૫૦,૦૦૦નો દંડ અને વારંવારની ભૂલ પર તેનું વ્યાપારી લાયસન્સ રદ થઈ શકે છે. આ કાયદા હેઠળ ગોપનીયતા રાખવી અત્યંત અનિવાર્ય છે; પીડિત મહિલા કે આરોપીની ઓળખ મીડિયા કે આરટીઆઈ (RTI) દ્વારા પણ જાહેર કરી શકાતી નથી, અને ભંગ કરનાર પર દંડ થાય છે. વધુમાં, કાયદાનો દુરુપયોગ અટકાવવા માટે એ પણ જોગવાઈ છે કે જો કોઈ મહિલા જાણીજોઈને બદઈરાદાથી ખોટી ફરિયાદ નોંધાવે, તો તેની સામે પણ શિસ્તભંગના કડક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે.
કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની સુરક્ષા માટેનો ‘પોશ’ (POSH) કાયદો, ૨૦૧૩ એ ભારતીય કાનૂની ઇતિહાસનું એક કલ્યાણકારી પ્રગતિશીલ પગલું છે. આ કાયદો માત્ર સજા આપવા માટે નથી, પરંતુ કાર્યસ્થળ પર લિંગ સમાનતા અને પરસ્પર સન્માનની સંસ્કૃતિ ઊભી કરવા માટે છે. જ્યારે દેશની અડધી વસ્તી એટલે કે મહિલાઓ કોઈપણ ભય વિના, આત્મવિશ્વાસ સાથે પોતાના પ્રોફેશનલ સપનાઓ પૂરા કરી શકશે, ત્યારે જ સાચા અર્થમાં દેશનો સર્વાંગી વિકાસ શક્ય બનશે. દરેક નોકરીદાતા, મેનેજર અને કર્મચારીની એ નૈતિક તેમજ કાનૂની ફરજ છે કે તેઓ આ કાયદાની જોગવાઈઓનું અક્ષરશઃ પાલન કરે અને મહિલાઓ માટે એક ગરિમાપૂર્ણ કાર્યવાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
