BELT પ્રોજેક્ટ દ્વારા ચીનની આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં વર્ચસ્વ સ્થાપવાની કુટનીતિ

– ઇટાલી ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડમાં જોડાવા માટે પહેલ કરનારો G7નો પ્રથમ દેશ બન્યો છે.

ચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ ફાઇનાન્સ માર્કેટમાં વર્ચસ્વ સ્થાપિત કરવા માટે મદદને બદલે દેવાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. ચીનની બેલ્ટ એન્ડ રોડ પહેલ બીઆરઆઇ ઘણા રાષ્ટ્રોને જંગી દેવામાં ડૂબાડી રહ્યું છે. હાલમાં ચીનએ નિમ્ન અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશો (એલએમઆઇસી)ના “દેવા” સાથે કુલ યુએસડી 385 બિલિયન છોડી દીધા છે. એડડાટા (આંતરરાષ્ટ્રીય વિકાસ સંશોધન પ્રયોગશાળા) દ્વારા તાજેતરના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે, 42 દેશોએ તેમના જીડીપીના 10% કરતા વધુ ચીન પર દેવું ચૂકવ્યું છે. ચીનના મહત્વકાંક્ષી BRI પ્રોજેક્ટએ અમલીકરણ સમસ્યાઓ, ભ્રષ્ટાચાર કૌભાંડો, શ્રમ ઉલ્લંઘન, પર્યાવરણીય જોખમો અને જાહેર વિરોધનો સામનો કરવાનો વારો આવ્યો છે. 100થી વધારે દેશો ચીનના બીઆરઆઇ પ્રોજેકટ સાથે જોડાયા છે. આ પ્રોજેકટમાં રેલ્વે, પોર્ટ, હાઇવે, અને બીજા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચરનો સમાવેશ થાય છે.

શું છે One Belt One Road(OBOR) પ્રોજેક્ટ:-
બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિસિએટિવ(બીઆરઆઇ)એ એક ગ્લોબલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર ડેવલોપમેન્ટ સ્ટ્રેટેજી છે જે ચીનએ વર્ષ 2013માં અપનાવી હતી. જેમાં પાંચ પ્રકારની ગતિવિધિનો સમાવેશ થાય છે. જેમકે, નીતિ સંકલન, વેપારમાં વધારો, ભૌતિક જોડાણ રેનમિન્બી આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ, લોકોથી લોકોના સંપર્કમાં વધારો છે. જેનો મુખ્ય ઉદેશ્ય 70 જેટલા દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓમાં રોકાણ કરવા માટે બનાવેલી વૈશ્વિક માળખાકીય વિકાસની વ્યુહરચના છે. જેને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ જિનપિંગની વિદેશ નીતિનું કેન્દ્રબિંદુ ગણવામાં આવે છે. માર્ચ 2022માં 146 દેશોએ બીઆરઆઇ માટે સહમતિ દર્શાવીને કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યો છે. “બેલ્ટ” એ “સિલ્ક રોડ ઇકોનોમિક બેલ્ટ” માટે ટૂંકો માર્ગ છે, જે લેન્ડલોક મધ્ય એશિયા દ્વારા રોડ અને રેલ પરિવહન માટે સૂચિત ઓવરલેન્ડ માર્ગોનો સમાવેશ કરે છે. જે દક્ષિણપૂર્વ એશિયાથી દક્ષિણ એશિયા, મધ્ય પૂર્વ અને આફ્રિકા સુધીના ઈન્ડો-પેસિફિક સમુદ્રી માર્ગોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

પશ્ચિમી દેશોનો પ્રતિસાદ:-
પશ્ચિમી વિવેચકોએ આ પહેલને નવા સંસ્થાનવાદ અથવા 21મી સદી માટે માર્શલ પ્લાન તરીકે વિરોધ નોંધાવ્યો છે. બીઆરઆઇને ચીનની ડેટ ટ્રેપ પોલિસીના એક ભાગ તરીકે પણ જોવામાં આવે છે, જેમાં ચીન દેવાદાર દેશ પાસેથી આર્થિક અથવા રાજકીય છૂટછાટો મેળવવાના ઇરાદા સાથે અન્ય દેશને ઇરાદાપૂર્વક વધુ પડતું ધિરાણ આપે છે. જી7 દેશોએ ચીનના બીઆરઆઇનો સામનો કરવા માટે 47મી જી7 સમિટમાં ‘બિલ્ડ બેક બેટર વર્લ્ડ (બી3ડબ્લ્યુ) પહેલ’નો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. તેનો ઉદ્દેશ્ય વિકાસશીલ અને ઓછી આવક ધરાવતા દેશોમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર રોકાણના નુકશાનને દૂર કરવાનો છે – જે જગ્યા ચીન દ્વારા વધુને વધુ કબજે કરવામાં આવી રહી છે. બીડીએનની ઔપચારિક જાહેરાત નવેમ્બર, 2019માં થાઈલેન્ડના બેંગકોકમાં ઈન્ડો-પેસિફિક બિઝનેસ ફોરમ ખાતે કરવામાં આવી હતી. બીઆરઆઇ સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે, યુરોપિયન યુનિયને તાજેતરમાં ગ્લોબલ ગેટવે નામની નવી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ડેવલપમેન્ટ સ્કીમ લોન્ચ કરી છે.

BRI- સંપૂર્ણ રીતે નિષ્ફળ પ્રોજેક્ટ:-
ચીને તેના મોટા ભાગના કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ એવા દેશોને વેચ્યા જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં તેના આર્થિક મોડલની સફળતા માટે ચીન તરફ જોઈ રહ્યા હતા. પ્રોજેક્ટનો 35% થી વધુ પોર્ટફોલિયો અમલીકરણના તબક્કે અટવાયેલો છે. ચીન હવે સમગ્ર આફ્રિકા, એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને મધ્ય અને પૂર્વ યુરોપમાં વધતી સંખ્યામાં દેશોમાં બીઆરઆઇ પ્રતિક્રિયાનો સામનો કરી રહ્યું છે. કેટલાક દેશોમાં નીતિ નિર્માતાઓએ હાઇ-પ્રોફાઇલ બીઆરઆઇ પ્રોજેક્ટ્સ રદ કર્યા છે અને અન્ય ઘણા દેશોએ બીઆરઆઇ સહભાગિતાના લાભો જોખમો કરતાં વધારે છે કે કેમ તેના પર બીજી નજર નાખવાનું નક્કી કર્યું છે.

OBORમાં જોડાવા માટે ઇટાલીનું મહત્વ:-
ઇટાલી ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવમાં જોડાનાર પ્રથમ જી7 દેશ બન્યો છે. ઇટાલીનું ઓબીઓઆરનું સમર્થન સંભવિત ગેમ ચેન્જર સાબિત થયું. કારણ કે ઇટાલીએ વિશ્વની મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે. અન્ય મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ બીઆરઆઇમાં જોડાવામાં ઇટાલીની આગેવાનીને અનુસરી શકે છે.

ચીને, આગળ વધવા અને પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે રોકાણનું નેટવર્ક ગોઠવ્યું છે જેના કારણે ઘણા ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશો ગંભીર દેવાની સ્થિતિમાં છે. તેની સાથે વ્યવહાર કરવાના રસ્તાઓ છે પરંતુ કોઈપણ વ્યક્તિગત દેશ આગળ વધીને બીઆરઆઇનો વિકલ્પ પૂરો પાડી શકતો નથી પરંતુ મોટી અને મજબૂત અર્થવ્યવસ્થાઓ સાથે મળીને આગળનો રસ્તો શોધી શકે છે.

BRI મુદે ભારતના વિરોધના કારણો:-
ચીન પાકિસ્તાન ઇકોનોમિક કોરિડોર (સીપીઇસી) એ બીઆરઆઇના મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે જેને ભારત તેના સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન કરતું હોવાનું માને છે. ચીન ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનના વિવાદિત પ્રદેશમાં રસ્તાઓ અને માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે, જે પાકિસ્તાનના નિયંત્રણ હેઠળ છે પરંતુ ભારત જમ્મુ અને કાશ્મીરનો એક ભાગ હોવાનો દાવો કરે છે. જો સીપીઇસી પ્રોજેક્ટ સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવશે, તો તેનાથી દક્ષિણ એશિયાના ક્ષેત્રમાં ભારતના વ્યૂહાત્મક હિતોને અસર થશે. તે ભારતને ઘેરવાની બેઇજિંગની વ્યૂહાત્મક મહત્વાકાંક્ષાને સેવા આપશે. સીપીઇસી કાશ્મીર વિવાદમાં પાકિસ્તાનની કાયદેસર મદદ કરી શકે છે. દક્ષિણ એશિયાના ક્ષેત્રમાં ચીનના વધતા પગલા ભારતની વ્યૂહાત્મક પકડ માટે હાનિકારક છે. દા.ત. શ્રીલંકામાં હમ્બનટોટા પોર્ટના નિર્માણથી ચીનને હિંદ મહાસાગરમાં મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સ્થાન મળ્યું.

 BRI પ્રોજેક્ટ નિષ્ફળતાના આરે:-

– બીઆરઆઇ હેઠળનું રોકાણ મોટાભાગે ચીનમાં સરકારી માલિકીના સાહસો અને બેંકો દ્વારા કરવામાં આવે છે. યજમાન દેશો અથવા અન્ય કંપનીઓ ભાગ્યે જ કોઈ ભૂમિકા ભજવે છે.

– લોન અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના નિર્માણમાં ચીનની ઈજારાશાહીએ ભ્રષ્ટાચારને આગળ વધાર્યો છે. ખાનગી ક્ષેત્રની સહભાગિતાને કારણે, પ્રોજેક્ટમાં કોઈ સ્પર્ધાત્મક તત્વ રહ્યું નથી.

– ઓછામાં ઓછા 236 બીઆરઆઇ પ્રોજેક્ટ્સ દેવા સંબંધિત સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યાં છે. જેનાથી સ્ટીલ અને સિમેન્ટના ડમ્પિંગને કારણે પર્યાવરણની ચિંતા પણ વધી છે.

થિંક પોસ્ટ: ચીનના બીઆરઆઇ પ્રોજેક્ટમાં 147 દેશો અને 30 આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો જોડાયા છે. આ પ્રોજેક્ટની ફ્લેગશીપમાં મુખ્યત્વે ચીન-પાકિસ્તાન ઇકોનોમિક કોરિડોર, લાઓસમાં બોટેન-વિએન્ટિયન રેલ્વે અને ખોર્ગાસ લેન્ડ પોર્ટનો સમાવેશ થાય છે.