ગુજરાતી અટકો મચ્છરથી હાથી સુધી !

કાર્તિક મહેતા : કાર્તિકોલોજી

સૌરાષ્ટ્રના બ્રહ્મક્ષત્રિયોમાં જોવા મળતી ‘મચ્છર’ અટક અને નાગરોમાં હાથી, ઘોડા તેમજ માંકડ જેવી અટકો પાછળ છુપાયેલી છે રસપ્રદ વાતો

ફિલ્મ સંગીતકાર હિમેશભાઈની ખરી અટક મહેતા છે, તે રાજુલા નજીકના એક ગામના કપોળ વૈષ્ણવ વણિક છે

પ્રાણશક્તિ પરથી ‘ઓઝા’, વ્યાજ-વટાવના કામથી ‘શાહ’ અને બ્રિટનમાં સૌથી વધુ વપરાતી ભારતીય અટક ‘મહેતા’નો ઈતિહાસ

દુબઇ નામની વિમાનીસેવાનું એક ફ્લાય પ્લેન દુબઈથી તેલ અવિવ માટે ઉડાન ભરે છે પણ હજુ એની પૂર્ણ ઊંચાઈ એ પહોચે છે ત્યાં જ એનો કો-પાયલટ, જે કોઈ કટ્ટર આતંકી માનસિકતા વાળો હોય છે – તે પાયલટ સ્મિત મચ્છર પર ધારદાર શસ્ત્ર વડે તૂટી પડે છે.. સ્મિતભાઈ સમયસૂચકતા અને હનુમાન ચાલીસાનું મંત્ર બળ વાપરીને કોકપીટ નો દરવાજો ખોલવામાં સફળ થાય છે અને પછી તો ઇઝરાયેલી યાત્રિકો બાજી હાથમાં લઈને પેલા નીચ આતંકીને જેર કરે છે.
વઢવાણના વતની અને સાવરકુંડલાના જમાઈ એવા પાયલોટ સ્મિત મચ્છરે આવી રીતે દોઢસો લોકોના જીવ તો બચાવ્યા જ પણ સાથે કરોડો ભારતીયો અને અનેક ભારતીય પાઇલટોના ચરિત્ર ઉપર ડાઘ પડતો અટકાવ્યો છે. પ્રધાનમંત્રી મોદીજી સાથેની વિડિયો કોલ વાતચીતમાં આ વાત માટે મોદીજી એ સ્મિતભાઈ નો આભાર પણ પ્રગટ કર્યો !! જો ફલાઇટ ક્રેશ થઈ હોત તો શું થયું હોત એની કલ્પના કરવી અઘરી છે! મચ્છર અટકને ગૌરવભેર અપનાવી રાખીને સ્મિતભાઈએ પોતાની ઓળખાણ માટે એમને કેટલું સમ્માન છે તે બતાવ્યું છે. અટકોમાં આપણો ઈતિહાસ હોય છે.. આપણી ઓળખાણ હોય છે..
મચ્છર અટક સામાન્ય રીતે સૌરાષ્ટ્રમાં વસી ગયેલા બ્રહ્મક્ષત્રિયોમાં જોવા મળે છે.બ્રહ્મક્ષત્રિયોમાં મંકોડી અને ભૂત જેવી સરનેમ જોવા મળે છે તો જોગી, વર્મા, છાંટબાર જેવી પંજાબી દેખાતી અટકો પણ સામાન્ય છે.. સૌરાષ્ટ્રમાં વસી ગયેલા નાગરોમાં હાથી ઘોડા માંકડ અટકો જાણીતી છે.. ભૂત અટક સૌરાષ્ટ્રના પટેલોમાં પણ સામાન્ય છે.. ભૂત અટક હોય તો ભૂવા પણ અટક હોય.. ભુવા એવી અટક છે જે વાણિયા, પટેલ, આહીર અને અમુક બીજા સમાજોમાં જોવા મળે છે. જૂના જમાનામાં જેમને તંત્રનું જ્ઞાન હતું, એને આધારે લોકોના દુઃખ દર્દ ભગાડવાની યુક્તિઓ જેમને સાધ્ય હતી એ લોકો ભુવા કહેવાયા. ભૂવા કોઈપણ સમાજના હોઈ શકે. એમ જેને રોગી ઉપર પ્રાણ ઊર્જા (જેને ઓજસ કહેવાય) ને આધારે રોગો અને દુઃખોથી મુક્તિ અપાવતા આવડતું એને કહેવાયા ઓઝા !! (મૂળ શબ્દ ઓજસ પરથી ઓજા છે, ઓજસ એટલે સુર્યની શક્તિ, પ્રાણ શક્તિ!! ) ઓજાઓ પણ અનેક સમાજોમાં થી આવતા. પણ આજે આ અટક બ્રાહ્મણો પૂરતી મર્યાદિત છે. ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં ઓઝા અટક રાજપૂતોમાં પણ જોવા મળે છે.. ભુવા અને ઓજા આવ્યા તો ભગત કેમ બાકી રહી જાય ?
ઘરના કોઈ મોભી કે વડીલ ભક્તિભાવ વાળા હોય તો કુટુંબ કહેવાય ભગત!! ભગત અટક પણ અનેક સમાજોમાં જાણીતી છે. પંજાબી ખત્રીમાં આવતી આ અટક આગળ જતાં જૈન અને વૈષ્ણવ વાણિયાઓમાં આવી.. સૌરાષ્ટ્રના પટેલોમાં પણ ભગત અટક જોવા મળે છે.
જ્ઞાની ઉપરથી જાની આવ્યા, આચાર્ય, ઉપાધ્યાય, પાઠક, વ્યાસ, દ્વિવેદી(દવે/દુબે), ત્રિવેદી (તિવારી) વગેરે અટકો શિક્ષણ અને ધર્મ પ્રચારને લગતા કાર્યો પરથી બ્રાહ્મણોમાં આવી.. અગ્નિહોત્રી, અવસ્તી, હોતા, વાજપેયી વગેરે અટક વળી યજ્ઞો કરતી વેળા ભજવાતા ભાગ પરથી બ્રાહ્મણોમાં દેખાય. ગુજરાત સૌરાષ્ટ્રની એક બહુ મોટી અટક એટલે મહેતા ! (આ લખનાર પણ મહેતા છે) એક સમયે બ્રિટનમાં સહુથી વધુ વપરાતી ભારતીય અટક મહેતા હતી!! હીરાના વેપારના બેતાજ બાદશાહો એવા પાલનપુરી જૈન વણિકો મોટેભાગે મહેતા અટક વાળા.. તો સૌરાષ્ટ્રમાં પુલિસ ખાતામાં એકસમયે જેનો ડંકો વાગતો એવા રાજગોર બ્રાહ્મણોની અટક પણ મહેતા રહેતી.. પારસીઓને પણ આ અટક એટલી ગમી કે એમણે પણ મહેતા અટક અપનાવી. શીખોના પ્રથમ ગુરુ અને શીખ સંપ્રદાયના સ્થાપક ગુરુ નાનકદેવજી ની અટક મહેતા હતી . પંજાબી ખત્રીઓમાં અને પંજાબી બ્રાહ્મણોમાં પણ મહેતા અટક સામાન્ય તો રાજસ્થાની વણિકો અને રાજપુતોમાં પણ મહેતા કોમન ! જેસલમેરના એક જરા કુખ્યાત એવા દીવાનનું નામ હતું: સાલેમ સિંહ મહેતા તો એક ભૂરી આંખો વાળા જાણીતા અભિનેતાનું નામ નકુલસિંહ મહેતા !

આપણા ફિલ્મ સંગીતકાર હિમેશભાઈની ખરી અટક મહેતા છે.. તે રાજુલા નજીકના એક ગામના કપોળ વૈષ્ણવ વણિક છે. ગાંધી શાહ શેઠ મોદી બક્ષી કોઠારી પરીખ ..જેવી બીજી અનેક અટકો વણિકોમાં કામને આધારે આવી શાહ અટક અહીંયા નોંધપાત્ર છે.. શાહ અટકનું મૂળ સાધુમાં છે.સત્યનારાયણની કથામાં આવતા સાધુ વાણિયા યાદ છે?? વ્યાજ વટાવ નું કામ કરતા વ્યક્તિને સજ્જન કે સાધુ કહેવાતા.. એમાંથી થયું સાહુ.. સાહુ નું કામ કરવા વાળા પોતાને કહેવા લાગ્યા સાહુકાર.. અંગ્રેજોના સમયમાં વ્યાજ વટાવના કામમાં સંકળાયેલ પેઢીઓ પોતાના નામ આગળ શાહુકારનો શા. લગાડતી.. આ શા. સમય જતાં શાહ બની ગયો.. આજે તો વણિક એટલે શાહ એવી છાપ પડી છે. (પણ તે સાવ સાચી નથી). મોદી અટક પણ વિશિષ્ટ છે કેમકે મોદી અટક ફારસી કે ટર્કિશ મૂળની છે. આર્મીમાં માલ સામાન સપ્લાય કરનારને મોદી કહેવાય.. સમય જતાં તેલનું ઉત્પાદન કરતા સમુદાયે આ અટક અપનાવી..અને નરેન્દ્રભાઈ મોદી જેવા નેતા દેશને આપ્યા. શાહુકાર પોતાની પેઢીની આગળ શા. લગાડતા એમ ઘણા આગળ ઠા. લગાડતા.. આ ઠા. એટલે ઠાકરશી અથવા ઠક્કર !! ઠક્કર શબ્દના મૂળ આમ ટર્કિશ ભાષામાં છે પણ આ શબ્દ ટર્કિશ ભાષામાં પહોંચ્યો છે સંસ્કૃતમાંથી.. (ઠાકુર શબ્દ ઉપર આખો આર્ટિકલ ખાસ ખબરમાં પ્રકાશિત થયેલ છે) જમીનદારી કરવા વાળા ઠાકુર, ઠક્કર, ઠાકર કહેવાયા.. ઠક્કર શબ્દ તો હવે લોહાણા નો પર્યાય બન્યો છે.. પણ લોહાણા સમાજમાં પણ અટકો બહુ રસપ્રદ આવે છે.. માધવાણી, વસાણી જેવી “ણી” વાળી અમુક અટકો પુર્વજના નામ પરથી આવી તો એની સિવાય વડેરા, કક્કડ, સચદેવ, બુદ્ધદેવ, ચંદારાણા, તન્ના, પોપટ જેવી અટકો પંજાબથી એમના આગમનની નિશાની છે. વડેરા એટલે બતરા, વાડરા, વાઢેર જેવી ક્ષત્રિય અટકનું એક સ્વરૂપ છે.. લોકો પાસે અટકો નહોતી તો ગામના નામ પરથી પોતાને ઓળખાવી દેતા ! સાણંદિયા, અમરેલિયા, બાબરીયા, કોઠીયા, વસોયા, રાજકોટિયા, સોલિયા, નારોલિયા, આંબલીયા, જેવી અટકો જે તે ગામને કારણે પડી છે. ધોળકિયા અટક ધોળકા ઉપરથી છે અને આ અટક નાગર, વાણિયા, લોહાણા અને પટેલ એમ ઘણા સમાજોમાં આવે છે. તે દર્શાવે છે કે ધોળકા કેવું આબાદ નગર હશે!!

પારસીઓ પણ વાલા વાળી અટકો ગામોના નામ પરથી પાડે! કિલ્લાવાલા, વસઈ વાલા વગેરે.. અનેક લોકોએ રીતસર ધંધા પરથી અટકો પાડી. દારૂ વાલા (તે કદાચ પીવાનો નહિ પણ દારુખાનાના દારૂનો વેપાર કરતા હશે કેમ કે અંગ્રેજોને આ દારૂખાનાના દારૂમાં બહુ રસ હતો), સોડાવાલા, જીરાવાલા, જરીવાલા. અરે સોડા બોટલ ઓપનર વાલા પણ અટક છે. કિરમજ વાલા, કિનખાબ વાલા પણ જાણીતી અટક છે.. રાકેશ ઝુનઝુનવાલા ની અટક તો એમના ગામ ઝુંઝુનું પરથી હતી, મૂળ અટક હતી : જંજુનુવાલા પણ બની ગઈ જુંજુન વાલા).

પરમાર મકવાણા ચૌહાણ સોલંકી જેવી અટકો રાજપૂત સહિત અનેક સમાજોમાં જોવા મળે.. આ દરેક અટકનો સુંદર ઇતિહાસ છે પણ એની માટે આખું પુસ્તક થાય.. નાયક દેસાઈ જેવી અટકો દક્ષિણ ગુજરાતમાં ફેમસ અને ખૂબ ચરિત્રવાન અને હોંશિયાર લોકોની અટક ગણાઇ છે.. દેસાઈ, પટેલ, મુખી, ચૌધરી જેવી અટકો મૂળ તો પદ કે હોદ્દો છે. પટેલ અટક ગુજરાત સિવાય યુપી રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ જોવા મળે છે.. દેસાઈ અટક લગભગ દરેક સમાજમાં છે. દેસાઈ એક હોદ્દો હતો જેમને ગામમાં કર ઉઘરાવવાની સત્તા હોય .. વણિકો, બ્રાહ્મણો, પટેલો, પારસીઓ અને ગોપાલક સમુદાયો સુધી આ અટક રખાય છે. હમણાં ગુજરાત સૌરાષ્ટ્ર માં પોતાની અટક ત્યાગીને સમાજની કોમન અટકો રાખવાનો વાયરો શરુ થયો હતો. પણ સ્મિત મચ્છર જેવા અનેક જાગૃત લોકો છે જે ખુમારી પૂર્વક પોતાની ઓળખને જીવંત રાખવામાં ગૌરવ અનુભવે છે.જેને કારણે હજી આ અટકો ઇતિહાસના જીવંત દસ્તાવેજની જેમ સચવાયેલી છે. સેલ્યુટ મચ્છરભાઈ ! તમારા અતુલ્ય પરાક્રમ માટે અને આ ઓળખાણને સાચવી રાખવા માટે