ડૉ. દેવજીસાંખટ(એડવોકેટ) : ઓર્ડર-ઓર્ડર
કોઈપણ સંસ્થા કે કંપનીમાં કર્મચારીને યોગ્ય અને કાયદેસરની પ્રક્રિયા અનુસર્યા વિના નોકરીમાંથી છૂટા કરવા અથવા બરતરફ કરવા એ ગેરકાયદેસર છૂટા કરવાની શ્રેણીમાં આવે છે. વર્તમાન સમયમાં માલિક અને કર્મચારી વચ્ચેના આંતરિક મતભેદો, અંગત દ્વેષ, પૂરતી નોટિસનો અભાવ કે યોગ્ય તપાસ વિના જટિલ આર્થિક અથવા વહીવટી નિર્ણયો લેવાને કારણે આવી સમસ્યાઓ સતત વધી રહી છે. ભારતીય કાનૂની માળખામાં કર્મચારીઓના હક્કોના રક્ષણ માટે ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ કાયદો છે. એક વર્ષથી વધુ સતત સેવા આપનાર કર્મચારીને છૂટા કરતી વખતે એક મહિનાની લેખિત નોટિસ અથવા તેના બદલામાં ચૂકવવાની થતી રકમ અને દર વર્ષની સેવા બદલ પંદર દિવસનું વળતર આપવું ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યું છે.
- Advertisement -
ગેરકાયદેસર છૂટા કરવાના મુખ્ય વિવાદો અને ઉકેલો
પૂરતી નોટિસ આપ્યા વિના છૂટા કરવા : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 25F અનુસાર, ઓછામાં ઓછું 1 વર્ષ સતત સેવા આપનાર કર્મચારીને નોકરીમાંથી દૂર કરતા પહેલાં 1 મહિનાની લેખિત નોટિસ અથવા નોટિસ પિરિયડનો પગાર આપવો ફરજિયાત છે. જો માલિક દ્વારા આ કાયદાકીય જોગવાઈનું પાલન કર્યા વગર છૂટા કરવામાં આવે તો તે કાયદાનો ભંગ ગણાય છે. કર્મચારી શ્રમ આયુક્ત સમક્ષ અથવા લેબર કોર્ટમાં ફરિયાદ નોંધાવીને બાકી રહેતો નોટિસ પિરિયડનો પગાર અને વળતર મેળવી શકે છે.
કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું અનાદર : ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 311 તથા ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની જોગવાઈઓ મુજબ કોઈ પણ ગંભીર આરોપસર કર્મચારીને નોકરીમાંથી બરતરફ કરતા પહેલાં તેને પોતાનો બચાવ કરવાની પૂરતી તક આપવી અને નિષ્પક્ષ આંતરિક તપાસ કરવી કાનૂની રીતે અનિવાર્ય છે. જો આ પ્રક્રિયા વિના છૂટા કરવામાં આવે તો બરતરફી ગેરકાયદેસર ઠરે છે અને લેબર કોર્ટ કલમ 11A હેઠળ તે આદેશ રદ કરી કર્મચારીને પુનઃસ્થાપિત કરી શકે છે.
- Advertisement -
માનસિક ત્રાસ અને ભેદભાવ : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 28U અને Schedule 5 હેઠળ કર્મચારી પર અસહ્ય માનસિક દબાણ લાવવું કે ભેદભાવ રાખીને બળજબરીથી રાજીનામું લેવું એ “ગેરકાયદેસર શ્રમ પદ્ધતિ” ગણાય છે. કર્મચારી આ સામે ઈન્ડસ્ટ્રિયલ ટ્રિબ્યુનલમાં દાદ માંગ કરી શકે છે. સાબિત થવા પર અદાલત કલમ 25T અને 25U મુજબ દંડકીય કાર્યવાહી અને વળતરનો આદેશ આપે છે.
નાણાકીય હક્કો અને વળતરની ચુકવણી : નોકરીમાંથી મુક્ત કરતી વખતે ગ્રેચ્યુઈટી ચુકવણી અધિનિયમની કલમ 7 મુજબ 30 દિવસમાં ગ્રેચ્યુઈટી ચુકવવી ફરજિયાત છે. તેવી જ રીતે કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ અધિનિયમ અને વેતન ચુકવણી અધિનિયમની કલમ 5 હેઠળ બાકી લેણાં ચૂકવવા પડે છે. જો વિલંબ થાય તો કલમ 7A હેઠળ નિયુક્ત નિયંત્રક અધિકારી સમક્ષ અરજી કરીને વ્યાજ સહિત નાણાં વસૂલ કરી શકાય છે.
મધ્યસ્થતા અને સમાધાન પ્રોટોકોલ : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 4 અને કલમ 12 મુજબ, વિવાદ અદાલતમાં જાય તે પહેલાં શ્રમ સુલેહ અધિકારી સમક્ષ મધ્યસ્થતાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. જો બંને પક્ષો વચ્ચે કલમ 18 હેઠળ સમાધાન કરાર થાય, તો તે તમામ પક્ષકારો માટે કાયદાકીય રીતે બંધનકર્તા બને છે.
પ્રસૂતિ રજા દરમિયાન અયોગ્ય છૂટા કરવા : પ્રસૂતિ સુવિધા અધિનિયમની કલમ 12 મુજબ સગર્ભાવસ્થા કે પ્રસૂતિની રજા દરમિયાન મહિલા કર્મચારીને નોકરીમાંથી મુક્ત કરવી કે નોટિસ આપવી સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધિત છે. આ જોગવાઈનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ કલમ 21 હેઠળ માલિક સામે શિક્ષાત્મક કાર્યવાહી તથા દંડની જોગવાઈ છે.
કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓનું શોષણ : કોન્ટ્રાક્ટ લેબર (રેગ્યુલેશન એન્ડ એબોલિશન) એક્ટની કલમ 20 અને 21 મુજબ કોન્ટ્રાક્ટ કર્મચારીઓને પણ સમયસર વેતન અને નિર્ધારિત સુવિધાઓ મેળવવાનો હક્ક છે. મુદત પૂરી થયા વિના અયોગ્ય રીતે દૂર કરવામાં આવે તો શ્રમ આયુક્ત સમક્ષ રજૂઆત કરીને કાયદાકીય રાહત મેળવી શકાય છે.
લે-ઓફ અને છટણીના નિયમોનું ઉલ્લંઘન : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 25F, 25G (છેલ્લે આવનાર પ્રથમ જશેનો નિયમ) અને 25N હેઠળ વરિષ્ઠતા અને સરકારી મંજૂરી વિના કરવામાં આવતી છટણી અમાન્ય છે. કાયદાનો ભંગ થાય તો શ્રમ અદાલત કલમ 25H હેઠળ પુનઃસ્થાપના અને છટણી વળતરનો આદેશ આપે છે.
અંગત દ્વેષભાવથી કરવામાં આવતી બદલી કે બરતરફી : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 28U મુજબ બદલાની ભાવનાથી શિક્ષાત્મક બદલી કે બરતરફી કરવી એ ગેરકાયદેસર શ્રમ પદ્ધતિ છે. કર્મચારી ઔદ્યોગિક ટ્રિબ્યુનલમાં કલમ 10 હેઠળ સંદર્ભ મેળવીને આ કાર્યવાહી સામે સ્ટે અથવા રદબાતલનો આદેશ મેળવી શકે છે.
યુનિયન પ્રવૃત્તિઓને કારણે બરતરફી : ટ્રેડ યુનિયન એક્ટની જોગવાઈઓ અને ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની Schedule 5 મુજબ કર્મચારીને યુનિયન પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવા બદલ કાઢી મૂકવો એ ગેરકાયદેસર છે. શ્રમ અદાલત આવી બરતરફીને ગેરકાયદે ઠેરવીને કર્મચારીને મૂળ હોદ્દા પર સ્થાપિત કરે છે.
બળજબરીથી મેળવેલ રાજીનામું : જો કર્મચારી પાસે દબાણ કે ધમકી આપીને રાજીનામું લેવામાં આવ્યું હોય, તો ભારતીય કરાર અધિનિયમની કલમ 15 (બળજબરી) અને કલમ 16 (અયોગ્ય પ્રભાવ) મુજબ તે અમાન્ય બને છે. શ્રમ અદાલત તેને રાજીનામું નહીં પરંતુ “ગેરકાયદેસર છૂટા કર્યા” તરીકે ગણીને વળતર અપાવે છે.
આરોગ્ય અને શારીરિક સ્થિતિ આધારિત વિવાદો : કર્મચારી રાજ્ય વીમા અધિનિયમની કલમ 73 મુજબ બીમારી કે શારીરિક અસમર્થતાના સમયગાળા દરમિયાન કર્મચારીને નોકરીમાંથી દૂર કરી શકાતો નથી. આ ઉપરાંત દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓના અધિકારો માટેના અધિનિયમની કલમ 20 હેઠળ પણ નોકરીની સુરક્ષા મળે છે.
નિયમોમાં એકતરફી ફેરફાર કરીને છૂટા કરવા : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 9A અનુસાર સેવાની શરતોમાં કર્મચારીની સંમતિ કે 21 દિવસની પૂર્વ નોટિસ વિના ફેરફાર કરી શકાતો નથી. એકતરફી ફેરફાર કરીને કરવામાં આવતી બરતરફી સામે લેબર કોર્ટમાંથી કાનૂની રાહત મળે છે.
શિસ્તભંગની તપાસમાં પક્ષપાત : જો તપાસ અધિકારી દ્વારા એકતરફી તપાસ કરવામાં આવી હોય, તો ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 11A હેઠળ અદાલતને તપાસ અહેવાલ રદ કરવાનો અને પુરાવાઓ નવેસરથી તપાસવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે.
પુનઃસ્થાપના અને પાછલો પગાર : ઔદ્યોગિક વિવાદ અધિનિયમની કલમ 17B મુજબ, જો માલિક લેબર કોર્ટના પુનઃસ્થાપના આદેશ સામે ઉચ્ચ અદાલતમાં અપીલ કરે, તો પણ અપીલ દરમિયાન કર્મચારીને તેનો છેલ્લો મેળવેલો પગાર ચૂકવવો માલિક માટે કાનૂની રીતે ફરજિયાત બને છે.
કર્મચારી અને માલિક વચ્ચેના વિવાદો માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિ કે કંપની પૂરતા મર્યાદિત ન રહેતા સમગ્ર ઔદ્યોગિક વાતાવરણ અને આર્થિક વ્યવસ્થા પર ઊંડી અસર પાડે છે. ગેરકાયદેસર રીતે નોકરીમાંથી છૂટા કરવાની પ્રવૃત્તિ કર્મચારીઓ સુરક્ષાની ક્ષતિ અનુભવે છે અને દેશમાં બેરોજગારી તેમજ સામાજિક અસંતોષ વધારે છે. કાનૂની ઉકેલો દ્વારા કર્મચારીઓને રક્ષણ પૂરું પાડવું એ માત્ર કાયદાનું પાલન નથી, પરંતુ એક સ્વસ્થ અને ન્યાયી કાર્યસંસ્કૃતિના નિર્માણ માટે અત્યંત જરૂરી છે.
કોર્ટ કેસમાં ફ્રી કાનૂની માર્ગદર્શન માટે 9662633144 નંબર પર વોટ્સએપ કરી સંપર્ક કરી શકો છો, સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વનાં ભાગ તરીકે આપને વિનામૂલ્યે કાનૂની માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
