2014 અને 2019ની સામાન્ય ચૂંટણીના એક્ઝિટ પોલ સાચા સાબિત થયા. બંને વખત, એક્ઝિટ પોલમાં ભાજપની જીતની આગાહી કરવામાં આવી હતી અને પરિણામો પણ એવા જ રહ્યા હતા. સમાન રહ્યા હતા. 2014માં ભાજપે 282 અને 2019માં 303 બેઠકો જીતી હતી.
લોકસભા ચૂંટણી 2024ના સાતમા અને છેલ્લા તબક્કા હેઠળ શનિવારે દેશભરમાં મતદાન થઈ રહ્યું છે. આ પછી 4 જૂને ચૂંટણીના પરિણામો જાહેર થશે. પરંતુ ચૂંટણીના પરિણામો પહેલા શનિવાર સાંજથી જ એક્ઝિટ પોલના પરિણામો આવવાનું શરૂ થઈ જશે. આવી સ્થિતિમાં એ જાણવું જરૂરી છે કે એક્ઝિટ પોલ શું હોય છે? તે કેવી રીતે કરાવવામાં આવે છે? અને તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
- Advertisement -
શું હોય છે એક્ઝિટ પોલ?
કોઈપણ ચૂંટણીમાં મતદાન કર્યા બાદ મતદાર જ્યારે મતદાન મથકની બહાર આવે છે ત્યારે તેને પૂછવામાં આવે છે કે તેણે કઈ પાર્ટી કે ઉમેદવારને મત આપ્યો છે. આ સર્વે માટે દેશની ઘણી મોટી એજન્સીઓ સામેલ રહે છે, જે અલગ-અલગ રીતે એક્ઝિટ પોલ કરે છે. આ એજન્સીઓ મતદાનના દિવસે પોતાના લોકોને મથકની બહાર તૈનાત કરે છે, જેવા મતદારો મતદાન કર્યા પછી બહાર આવે કે તરત જ તેમને ઘણા પ્રકારના પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે છે, ઉદાહરણ તરીકે, તેઓએ કઈ પાર્ટીને મત આપ્યો? વડાપ્રધાન પદ માટે તેમના પ્રિય ઉમેદવાર કોણ છે વગેરે.
એક્ઝિટ પોલને રિપ્રેઝન્ટેશન ઓફ ધ પીપલ્સ એક્ટ 1951ની કલમ 126A હેઠળ નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. જયારે ચૂંટણી પંચ એક્ઝિટ પોલને લઈને યોગ્ય માર્ગદર્શિકા પણ બહાર પાડે છે, જેમાં તે જણાવવામાં આવે છે કે એક્ઝિટ પોલની પદ્ધતિ શું હોવી જોઈએ.
- Advertisement -
એક્ઝિટ પોલની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
ભારતની જેમ વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ચૂંટણી પહેલા એક્ઝિટ પોલ કરાવવામાં આવે છે. અમેરિકાથી લઈને એશિયા અને આફ્રિકા સુધી આ પોલ કરાવવામાં આવે છે. પરંતુ પ્રથમ એક્ઝિટ પોલ 1936માં અમેરિકામાં હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે જ્યોર્જ ગેલપ અને ક્લાઉડ રોબિન્સને ન્યૂયોર્કમાં એક સર્વે કર્યો હતો. મતદાન મથકોની બહાર આવતા મતદારોને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે તેઓએ રાષ્ટ્રપતિ પદ માટે કયા ઉમેદવારને મત આપ્યો છે. આ એક્ઝિટ પોલમાં ફ્રેન્કલિન ડી. રૂઝવેલ્ટનાં જીતવાનું અનુમાન કરવામાં આવ્યું હતું, જે ચૂંટણી પરિણામોમાં સાચું સાબિત થયું હતું. આ પછી, આખી દુનિયામાં એક્ઝિટ પોલનો ટ્રેન્ડ ઝડપથી ફેલાયો. આ પછી, 1937માં બ્રિટનમાં અને 1938માં ફ્રાન્સમાં પહેલા એક્ઝિટ પોલ થયા.
ભારતમાં પહેલો એક્ઝિટ પોલ ક્યારે થયો હતો?
ભારતમાં 1957 માં બીજી સામાન્ય ચૂંટણીમાં પહેલી વાર એક્ઝિટ પોલ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક ઓપિનિયન દ્વારા આ પોલ કરાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ તેને સંપૂર્ણ રીતે એક્ઝિટ પોલ ન કહેવામાં આવ્યો. આ પછી, 1980માં ડૉ. પ્રણય રોયે પહેલો એક્ઝિટ પોલ કરાવ્યો હતો.
1996ની લોકસભાની ચૂંટણી એક્ઝિટ પોલના દૃષ્ટિકોણથી ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. તે સમયે દૂરદર્શન પર એક્ઝિટ પોલ બતાવવામાં આવ્યા હતા. આ પહેલીવાર હતું જ્યારે ટીવી પર એક્ઝિટ પોલના પરિણામો બતાવવામાં આવ્યા હતા. સેન્ટર ફોર ધ સ્ટડી ઓફ ડેવલપિંગ સોસાયટીઝ (CSDS) દ્વારા આ સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો.
તે ચૂંટણીમાં, CSDS એ તેના એક્ઝિટ પોલમાં ખંડિત જનાદેશની આગાહી કરી હતી. થયું પણ એવું જ હતું. ભાજપ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવ્યો હતો, પરંતુ બહુમતીથી દૂર હતો. અટલ બિહારી વાજપેયી વડાપ્રધાન બન્યા, પરંતુ બહુમતના અભાવે તેમણે 13 દિવસમાં રાજીનામું આપવું પડ્યું.
એક્ઝિટ પોલને લઈને શું છે ગાઇડલાઈન્સ
ભારતમાં પ્રથમ વખત 1998માં એક્ઝિટ પોલ સંબંધિત ગાઇડલાઈન્સ જારી કરવામાં આવી હતી. ચૂંટણી પંચે કલમ 324 હેઠળ 14 ફેબ્રુઆરી 1998ના રોજ સાંજે 5 વાગ્યાથી 7 માર્ચ 1998ના રોજ સાંજે 5 વાગ્યા સુધી ટીવી અને અખબારો પર એક્ઝિટ પોલ અને ઓપિનિયન પોલના પરિણામો પ્રકાશિત કરવા અથવા બતાવવા પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો હતો. 1998ની સામાન્ય ચૂંટણીનો પ્રથમ તબક્કો 16 ફેબ્રુઆરીએ અને છેલ્લો તબક્કો 7 માર્ચે યોજાયો હતો.
આ પછી, ચૂંટણી પંચ સમયાંતરે એક્ઝિટ પોલ અને ઓપિનિયન પોલ અંગે ગાઇડલાઈન્સ જારી કરે છે. જનપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ 1951 મુજબ, જ્યાં સુધી મતદાનના તમામ તબક્કાઓ પૂરા ન થાય ત્યાં સુધી એક્ઝિટ પોલ બતાવી શકાતા નથી. એક્ઝિટ પોલના પરિણામો છેલ્લા તબક્કાનું મતદાન પૂરું થયાના અડધા કલાક પછી જ દેખાડી શકાય છે.
કાયદા હેઠળ, જો કોઈ ચૂંટણી પ્રક્રિયા દરમિયાન એક્ઝિટ પોલ અથવા કોઈપણ ચૂંટણી સંબંધિત સર્વે દર્શાવે છે અથવા ચૂંટણી પંચની ગાઇડલાઈન્સનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તો તેને 2 વર્ષ સુધીની જેલ અથવા દંડ અથવા બંને સજા થઈ શકે છે.
છેલ્લી ચૂંટણીઓમાં કેટલા સચોટ રહ્યા એક્ઝિટ પોલ?
2009ની લોકસભા ચૂંટણીમાં પણ NDA અને UPA વચ્ચે જોરદાર ટક્કર હોવાની વાત કહેવામાં આવી હતી. પરંતુ જ્યારે પરિણામો આવ્યા ત્યારે UPAને 262 બેઠકો અને NDA ને 159 બેઠકો મળી હતી. 2014 અને 2019ની સામાન્ય ચૂંટણીના એક્ઝિટ પોલ સાચા સાબિત થયા. બંને વખત, એક્ઝિટ પોલમાં ભાજપની જીતની આગાહી કરવામાં આવી હતી અને પરિણામો પણ આવા જ રહ્યા હતા. ભાજપે 2014માં 282 અને 2019માં 303 બેઠકો જીતી હતી.
જો કે, 20 વર્ષ પહેલા 2004ની લોકસભા ચૂંટણીમાં એક્ઝિટ પોલના પરિણામો અને ચૂંટણીના પરિણામો સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ હતા. પછી એક્ઝિટ પોલમાં એવું કહેવામાં આવી રહ્યું હતું કે ભાજપ સૌથી મોટી પાર્ટી બનશે અને NDAની સરકાર બનશે, પરંતુ જ્યારે પરિણામ આવ્યા તો NDA 200નો આંકડો પણ પાર કરી શક્યો નહીં અને 189 થઈ સમેટાઈ ગયું. કોંગ્રેસ સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે ઉભરી અને UPAની સરકાર બની.
