સિદ્ધાર્થ રાઠોડ
પ્રસ્થાન:
બુદ્ધિમતા અને ચરિત્રનો સંગમ એ જ ખરા શિક્ષણનો હેતુ છે.
– માર્ટિન લ્યુથર કિંગ જુનિયર
- Advertisement -
હવે દિવાળીનું વેકેશન ખુલતા ગુજરાતની બધી શાળાઓમાં રાબેતા મુજબ દસમા બારમા ધોરણમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓને ઘાણીમાં ચાલતા બળદની જેમ ચલાવવામાં આવશે પણ કોઈ આ બાપડાઓને પૂછશે કે તેમને પરીક્ષા આપવામાં રસ છે કે કંઈ નવું શીખવામાં?!
પરીક્ષા એક એવી વસ્તુ છે જે દેનારને દેવી નથી ગમતી, લેનારને લેવી નથી ગમતી તેમજ પેપર ચેક કરનારને તે ચેક કરવા નથી ગમતા. રિઝલ્ટ તો મોટા ભાગનાંઓને ગમતા જ નથી. ચાલો નથી ગમતી તોય ચલાવી છે તો તેમાં કંઈક સાર્થકતા અને તેની કોઈ ગુણવત્તા તો હોવી જોઈએ ને! (જોકે એના અભાવે જ કોઈને નથી ગમતી.) તોય, આ વાર્ષિક પરીક્ષા વ્યવસ્થા તરીકે ચાલે જ છે એ બાબત બહુમતી ખોટી પણ હોય શકે તેનું બહુ મોટું ઉદાહરણ છે. આવી પરીક્ષા પદ્ધતિની સામે મને અમુક પ્રશ્નો છે:
જે વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષકો 9માં ધોરણ સુધી ચડાઉ પાસ કરતાં હોય એ કારણે 10મા ધોરણમાં વાંચતા-લખતા ન આવડતું હોય એ વિદ્યાર્થીઓ શું આંખો બિછાવી પરીક્ષાની રાહ જુએ!?
- Advertisement -
જ્યાં 10મા-12મા ધોરણની પ્રિલીમ્સ સુધી સ્ટ્રીકટ સુપરવિઝન કરતાં શિક્ષકો જ બોર્ડ એક્ઝામ્સ પહેલા વિદ્યાર્થીઓને ચોરી કરતાં શીખવે ત્યાં વિદ્યાર્થીઓને આવી બે કોડીની પરીક્ષાઓ પ્રત્યે માન જાગે!?
જ્યાં મમ્મી અને પપ્પા સવારનાં પહોરમાં ઉઠીને સૌથી પહેલા મોબાઈલ મચડતા હોય, 4-5 વર્ષનાં છોકરાને છાનો રાખવા તેના હાથમાં મોબાઈલ પકડાવી દેતા હોય ત્યાં છોકરાઓ મોટા થઈને સળંગ 4-5 કલાક વાંચશે એવી આશા રાખો છો!?
શિક્ષણ વ્યવસ્થા વિષયલક્ષી નહીં પણ વિદ્યાર્થીલક્ષી હોવી જોઈએ. આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા તો “માર્કસવાદી” છે. એમાં બાળકો મન લગાવી શીખવા પ્રેરાય કે શોર્ટકટ લઈને ચોરી/ગોખણપટ્ટી કરવા!
કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે આ ગુણવત્તાના અભાવે જ તે કોઈને ગમતી નથી. તેમ છતાં, આ વાર્ષિક પરીક્ષાઓ એક પ્રથાની જેમ ચાલ્યા જ કરે છે. લોકશાહીમાં બહુમતી સાચી જ હોય તેવું જરૂરી નથી; ક્યારેક બહુમતી પણ સામૂહિક રીતે ખોટી હોઈ શકે, આ પરીક્ષા પદ્ધતિ તેનું સૌથી મોટું જીવતુંજાગતું ઉદાહરણ છે. જે વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષકો અને સરકારી નીતિઓ ૮મા કે ૯મા ધોરણ સુધી ‘ચડાઉ પાસ’ (No-Detention Policy) કરતાં હોય, જેના કારણે ૧૦મા ધોરણમાં પહોંચ્યા પછી પણ ઘણા વિદ્યાર્થીઓને પોતાની માતૃભાષા કે અંગ્રેજી સરખું વાંચતા-લખતા ન આવડતું હોય, એ વિદ્યાર્થીઓ શું આંખો બિછાવીને પરીક્ષાની રાહ જુએ? જે બાળકને તરતા જ નથી શીખવ્યું, તેને સીધું ઊંડા દરિયામાં ફેંકીને તરવાની સ્પર્ધા કરાવવી એ ક્યાંનો ન્યાય છે? વર્ષ દરમિયાન શાળાની પ્રિલીમ્સ પરીક્ષાઓ સુધી જે શિક્ષકો અત્યંત કડક સુપરવિઝન કરીને શિસ્તના પાઠ ભણાવતા હોય, તે જ શિક્ષકો જ્યારે બોર્ડ એક્ઝામ્સ નજીક આવે ત્યારે શાળાનું પરિણામ ઊંચું લાવવાની લ્હાયમાં વિદ્યાર્થીઓને ચોરી કરવાના ‘શોર્ટકટ’ શીખવે કે છૂટ આપે—ત્યારે વિદ્યાર્થીઓના મનમાં આવી બે કોડીની પરીક્ષાઓ પ્રત્યે ક્યાંથી માન જાગે? જ્યારે રક્ષક જ ભક્ષક બને અને વ્યવસ્થા પોતે જ અપ્રામાણિકતાને પ્રોત્સાહન આપે, ત્યારે મૂલ્યનિષ્ઠ શિક્ષણની વાતો માત્ર કાગળ પર જ શોભે. આપણે બાળકો પાસે એકાગ્રતાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ, પણ ઘરમાં તેમને કેવું વાતાવરણ આપીએ છીએ? જ્યાં મમ્મી અને પપ્પા સવારના પહોરમાં ઉઠીને સૌથી પહેલાં પોતાનો મોબાઈલ મચડતા હોય, અને ચાર-પાંચ વર્ષના બાળકને જમાડવા કે છાનો રાખવા તેના હાથમાં મોબાઈલ પકડાવી દેતા હોય, ત્યાં એ જ બાળક મોટું થઈને સળંગ ચાર-પાંચ કલાક પુસ્તક લઈને વાંચશે એવી આશા રાખવી કેટલી વ્યાજબી છે? બાળકો ઉપદેશથી નહીં, પણ આંખે જોયેલા આચરણથી શીખે છે. આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા ‘વિષયલક્ષી’ કે ‘વિદ્યાર્થીલક્ષી’ હોવાને બદલે સંપૂર્ણપણે “માર્કસવાદી” બની ગઈ છે. અહીં બાળકની જિજ્ઞાસા, તેની સર્જનાત્મકતા કે તેની સમજણશક્તિનું કોઈ મૂલ્ય નથી; મૂલ્ય છે તો માત્ર માર્કશીટ પર છપાયેલા આંકડાઓનું. જ્યારે વ્યવસ્થા જ માત્ર ટકાવારીની ભૂખી હોય, ત્યારે બાળક મન લગાવીને કશું નવું શીખવા પ્રેરાય કે પછી ગમે તેમ કરીને માર્ક્સ મેળવવા ગોખણપટ્ટી અને ચોરીના રવાડે ચડે? દરેક બાળકની ક્ષમતા અલગ હોય છે, પરંતુ આપણી વ્યવસ્થા માછલી, વાંદરા અને હાથી—બધાની પરીક્ષા ઝાડ પર ચડવાની સ્પર્ધા રાખીને લે છે! જ્યારે વ્યવસ્થા જ માત્ર ટકાવારીની ભૂખી હોય, ત્યારે બાળક મન લગાવીને કશું નવું શીખવા કે સમજવા પ્રેરાય કે પછી ગમે તેમ કરીને માર્ક્સ મેળવવા ગોખણપટ્ટી અને ચોરીના રવાડે ચડે? આપણે શિક્ષણને જ્ઞાનની સાધનાને બદલે માર્ક્સ મેળવવાનો એક યાંત્રિક વ્યવસાય બનાવી દીધો છે.
પરીક્ષા લેવી એ ખોટી કે ખરાબ બાબત નથી પણ એ જે રીતે લેવાય છે એ સાવ બોગસ છે. મહાભારતના વનપર્વમાં પેલા જળાશયના રક્ષક ‘યક્ષે’ યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું હતું કે, “હે રાજન, આ જગતનું સૌથી મોટું આશ્ચર્ય શું છે?” જો એ જ યક્ષ આજે યુધિષ્ઠિરને બદલે મને આવીને આ પ્રશ્ન પૂછે, તો મારો નિઃસંકોચ ઉત્તર એ જ હોય કે—જેમાં ન વિદ્યાર્થીને રસ છે, ન શિક્ષકને શ્રદ્ધા છે, ન ગુણવત્તા છે કે ન પ્રામાણિકતા—એવી આપણી આ વર્તમાન પરીક્ષા પદ્ધતિ આજે પણ એક ‘વ્યવસ્થા’ તરીકે ટકી રહી છે અને ચાલે છે, એ મારે મન આ જગતનું સૌથી મોટું આશ્ચર્ય છે!
પૂર્ણાહુતિ:
શાળાનો મૂળભૂત હેતુ શીખવું છે, ભણાવવું નહીં.
– રિચાર્ડ ડુ ફોર



