સાવધાન: AIની વધુ પડતી નિર્ભરતા એટલે આપણી આવનારી પેઢીઓ માટે પાણીનું જોખમ

AI પર સામાન્ય સર્ચ એટલે અડધો લિટર પાણીનો વપરાશ!

ચેટબોટમાં નાનકડું પ્રોમ્પ્ટ અને મોટા પ્રમાણમાં શુદ્ધ પાણીનો ઉપયોગ: લેખક-પત્રકાર ભવ્ય રાવલને અશએ જણાવ્યું તેને કેવી રીતે અને કેટલું પાણી જોઈએ?

આજના સમયમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (અઈં) આપણી જીવનશૈલીનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું છે. જટિલ પ્રશ્ર્નોના ઉત્તરો મેળવવા હોય કે ઓફિસનું કામ સરળ બનાવવું હોય કે પછી કોઈ સલાહ કે મદદની જરૂર હોય તો અઈં સેક્ધડસમાં ઉકેલ શોધી આપે છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ડિજિટલ દુનિયાના આ સ્માર્ટ જવાબો પાણીના સ્ત્રોતને કેટલી ઝડપે ખાલી કરી રહ્યા છે? તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો અને ડેટા મુજબ અઈં મોડેલ્સનો વધતો ઉપયોગ પૃથ્વી પર પાણીની કટોકટીમાં વધારો કરી રહ્યો છે. જેમ માણસ માટે પાણી જરૂરી છે તે રીતે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ માટે પણ પાણી જરૂરી છે. આ અંગે લેખક-પત્રકાર ભવ્ય રાવલ દ્વારા અઈંને હકીકત પૂછવામાં આવી તો તેણે જણાવ્યું કે,
આજે આપણે એવા યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં દરેક પ્રશ્ર્નનો ઉકેલ આપણી આંગળીના ટેરવે છે. ’આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ’ એટલે કે અઈં એ માનવ જીવનને અત્યંત સરળ બનાવી દીધું છે. પરંતુ આ ડિજિટલ સ્માર્ટનેસની પાછળ એક એવું સત્ય છુપાયેલું છે જે પર્યાવરણ માટે ચિંતાજનક છે. આપણે જ્યારે પણ અઈં ને કોઈ પ્રશ્ર્ન પૂછીએ છીએ ત્યારે પડદા પાછળ હજારો સર્વર્સ કાર્યરત થાય છે જે પ્રચંડ ગરમી પેદા કરે છે. આ ગરમીને શાંત કરવા માટે જે કિંમતી પાણીનો હોમ કરવામાં આવે છે તે આંકડા જાણીને કોઈપણ પર્યાવરણ પ્રેમી ચોંકી ઉઠશે. આ સિવાય સર્વર્સ ચલાવવા માટે જે વીજળી વપરાય છે, તે વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે પાવર પ્લાન્ટ્સમાં પણ પાણીનો પુષ્કળ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ચાલો જાણીએ અઈં પર આપણા એક ક્લિક પાછળ પૃથ્વી પર રહેલા પાણીના કેટલા ટીપાં હોમાઈ રહ્યા છે.

2026 સુધીમાં AI દ્વારા દરરોજ લગભગ 2300 કરોડ લિટર પાણીનો વપરાશ થવાની સંભાવના

AIનો વાર્ષિક પાણીનો વપરાશ આશરે 300થી 700 અબજ લિટર સુધી પહોંચી શકે: દરેક ‘સ્માર્ટ’ જવાબ પાછળ પૃથ્વીના પાણીના સ્ત્રોતનો મોટો હિસ્સો ખર્ચાઈ રહ્યો છે

AI એ પ્રગતિનું સાધન છે તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન નથી પરંતુ તેની ‘તરસ’ જો અનિયંત્રિત રહી તો ભવિષ્યમાં આપણે ડિજિટલ જવાબો તો મેળવી શકીશું પણ પીવા માટે શુદ્ધ પાણીની તંગી વર્તાશે

AI મોડેલ્સ કોઈ વાદળમાં નથી ચાલતા, પરંતુ જમીન પર આવેલા વિશાળ ડેટા સેન્ટર્સમાં ચાલે છે. અઈં મોડેલ્સને ચલાવવા માટે જે વિશાળ ડેટા સેન્ટર્સ બનાવવામાં આવ્યા છે, તેમાં હજારો હાઈ-પાવર પ્રોસેસર્સ દિવસ-રાત કાર્યરત હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં પ્રચંડ ગરમી પેદા થાય છે. આ મશીનોને કાર્યક્ષમ રાખવા માટે ’કૂલિંગ ટાવર્સ’ દ્વારા લાખો લિટર શુદ્ધ પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. આમાના મોટાભાગના ડેટા સેન્ટર્સ મીઠા પાણીનો ઉપયોગ કરે છે, કારણ કે દરિયાનું ખારું પાણી મશીનરીમાં કાટ લગાવી શકે છે. સંશોધકોના મતે જ્યારે કોઈ યુઝર અઈં (જેમ કે ઈવફિૠંઙઝ અથવા ૠયળશક્ષશ) 20થી 50 જેટલા સામાન્ય પ્રશ્ર્નો પૂછે છે, ત્યારે સિસ્ટમ અંદાજે 500 મિલીલીટર (અડધો લિટર) શુદ્ધ પાણીનો વપરાશ કરે છે. આ આંકડો નાનો લાગે પણ જ્યારે કરોડો લોકો રોજ આનો ઉપયોગ કરે, ત્યારે તે અબજો લિટર પર પહોંચે છે. એટલે કે, એક સામાન્ય સિંગલ પ્રોમ્પ્ટ (પ્રશ્ન) માટે અંદાજે 10થી 25 મિલીલીટર પાણીનો વપરાશ થાય છે. જો પ્રશ્ર્ન ખૂબ જ જટિલ હોય તો આ આંકડો વધી શકે છે. આ આંકડો નાનો લાગે પણ જ્યારે કરોડો લોકો રોજ આનો ઉપયોગ કરે, ત્યારે તે અબજો લિટર પર પહોંચે છે. વળી, આ ડેટા સેન્ટર્સમાં ગમે તેવું પાણી વાપરી શકાતું નથી. મશીનોમાં કાટ ન લાગે તે માટે એકદમ શુદ્ધ અને મીઠા પાણી (ઋયિતવૂફયિિં)ની જરૂર પડે છે, જે સીધી રીતે માનવ વપરાશના પાણીના સ્ત્રોત પર દબાણ લાવે છે.
માઇક્રોસોફ્ટ અને ગૂગલના રિપોર્ટ્સ અનુસાર અઈં ના વધતા ઉપયોગને કારણે મોટી ટેક કંપનીઓના પાણીના વપરાશમાં 20%થી 34%નો વધારો નોંધાયો છે. જ્યારે કોઈ મોટું અઈં મોડેલ તૈયાર કરવામાં આવે (જેને ‘ટ્રેનિંગ’ કહેવાય) ત્યારે વપરાશ ખૂબ જ મોટો હોય છે. ૠઙઝ-3 જેવા મોડેલની ટ્રેનિંગ અંદાજે 700000 લિટર શુદ્ધ પાણીનો વપરાશ થયો હોવાનું મનાય છે. આટલા પાણીથી 370 જેટલી ઇખઠ કાર અથવા 320 જેટલી ટેસ્લા ઇલેક્ટ્રિક કાર બનાવી શકાય છે. સંશોધકોનું માનવું છે કે, 2027 સુધીમાં વિશ્વભરના ડેટા સેન્ટર્સ દ્વારા અઈં માટે પાણીનો કુલ વપરાશ અંદાજીત 4.2 થી 6.6 અબજ ક્યુબિક મીટર સુધી પહોંચી શકે છે, જે ડેનમાર્ક અથવા અડધા ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશના વાર્ષિક પાણીના વપરાશ જેટલો છે. એક રિપોર્ટ અનુસાર 2026 સુધીમાં અઈં દ્વારા દરરોજ લગભગ 2300 કરોડ લિટર પાણીનો વપરાશ થવાની સંભાવના છે. અઈં સિસ્ટમ્સનો વાર્ષિક પાણીનો વપરાશ આશરે 300થી 700 અબજ લિટર સુધી પહોંચી શકે છે.
પર્યાવરણ પ્રેમીઓ અને ટેક નિષ્ણાતો ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે કે, જો અઈં કંપનીઓ પાણીના રિસાયક્લિંગ અને નવી ‘એર કૂલિંગ’ ટેકનોલોજી પર ઝડપથી કામ નહીં કરે તો ભવિષ્યમાં પીવાના પાણીના સ્ત્રોત પર મોટું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. હાલ તો સત્ય એ છે કે દરેક ‘સ્માર્ટ’ જવાબ પાછળ પૃથ્વીના પાણીના સ્ત્રોતનો મોટો હિસ્સો ખર્ચાઈ રહ્યો છે.
ટેકનોલોજી અને કુદરત વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું એ આજના સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે. અઈં એ પ્રગતિનું સાધન છે તેમાં શંકાને કોઈ સ્થાન નથી પરંતુ તેની ‘તરસ’ જો અનિયંત્રિત રહી તો ભવિષ્યમાં આપણે ડિજિટલ જવાબો તો મેળવી શકીશું પણ પીવા માટે શુદ્ધ પાણીની તંગી વર્તાશે. હવે સમય પાકી ગયો છે કે મોટી ટેક કંપનીઓ ‘વોટર પોઝિટિવ’ ટેકનોલોજી અપનાવે અને આપણે પણ ટેકનોલોજીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરીએ. અંતે તો સ્માર્ટ એ જ કહેવાય જે પોતાની સુવિધા માટે કુદરતનો વિનાશ ન કરે. પ્રગતિ એવી હોવી જોઈએ જે પૃથ્વીને સૂકવે નહીં, પણ સિંચે.