G-7 Summit: ભારતએ વિશ્વનાં ટ્રેડ સેન્ટર કે મહાસત્તા તરફ મંડાણ

G-7 સમિટમાં ભારતે વૈશ્વિક ઉત્તર આબોહવા પરિવર્તન, કાર્બન કિંમત નિર્ધારણ, રોગચાળા નિવારણ, સંબંધિત મુદ્દાઓ પર એક નવો પરિપ્રેક્ષ્ય લાવીને વિશ્ર્વને આવતીકાલના પડકારોથી વાકેફ કરાવ્યા

જર્મનીના ચાંસલર ઓલાફ સ્કોલ્ઝના નિમંત્રણ પર પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી જર્મન પ્રેસીડેન્સીના અંતગર્ત ૠ7 શિખર સંમેલન (48વિં ૠ7 તીળળશિ)ંમાં ભાગ જર્મન ગયા હતા. આ શિખર સંમેલ્લનમાં દુનિયાના 7 અમીર દેશોના જેવા કે, યુકે, કેનેડા, ફ્રાંસ,જર્મન, ઇટાલી, જાપાન, અને અમેરિકાએ ભાગ લીધો. આ ૠ-7 દેશોના નેતાઓ યૂક્રેન પર રશિયાના આક્રમણ, ખાદ્ય સુરક્ષા અને આતંકવાદ પર્યાવરણ, જળવાયુ પરિવર્તન સહિત વિભિન્ન મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી. આ શિખર સંમેલ્લનમાં એક મહેમાન રાષ્ટ્ર તરીકે ભારતએ પણ ભાગ લીધો. જેમાં વડાપ્રધાન મોદીએ રોકાણ, ટેક્નોલોજી અને વધારાના આબોહવા ધિરાણ મેળવવા માટે ગાઢ ભાગીદારી બનાવવાની તકોથી વાકેફ રહીને ભારતને આવતી કાલની એક મહાસત્તા તરીકે વિશ્વ સમક્ષ ખડો કરવા મહત્વની ભૂમિકા ભજવી. ભારત વૈશ્વિક ઉત્તર આબોહવા પરિવર્તન, કાર્બન કિંમત નિર્ધારણ, રોગચાળા નિવારણ, સંબંધિત મુદ્દાઓ પર એક નવો પરિપ્રેક્ષ્ય લાવીને વિશ્વને આવતીકાલના પડકારોથી વાકેફ કરાવ્યા.
આ પહેલા પણ વર્ષ 2021માં યોજાયેલા શિખર સંમેલ્લનમાં ભારતના વડા પ્રધાને વૈશ્વિક રોગચાળાની પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે “એક પૃથ્વી, એક સ્વાસ્થ્ય” અભિગમ માટે હાકલ કરી હતી અને વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય પડકારોનો “સામૂહિક” ઉકેલ શોધવા માટેની ભારતની પ્રતિબદ્ધતા પણ વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે રસીના ઉત્પાદન માટે કાચો માલ સરળતાથી ઉપલબ્ધ રાખવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. ભારત જેવા દેશોમાં રસીના ઉત્પાદનને વેગ આપવા માટે, ભારત રસીના કાચા માલની પ્રાપ્તિ માટે ખુલ્લી સપ્લાય ચેન જાળવવા પર ભાર મૂક્યો છે.
વડા પ્રધાને ઠઝઘ ખાતે ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકા દ્વારા ખસેડવામાં આવેલ ઝછઈંઙજ માફી દરખાસ્ત માટે ૠ7 દેશો પાસેથી સમર્થન પણ માંગ્યું હતું. જેનાથી ભારતમાં રસીના ઉત્પાદનમાં વધારો થવાની ધારણા છે. છતાં પણ ભારત સામે જી-7 સમિટમાં સામેલ થવા કેટલાક પડકારો છે.

ભારતમાં સ્વચ્છ ટેકનોલોજી માટે ઊભરતું બજાર
સરકારી નિયમો: પર્યાવરણ પ્રત્યે વધુ સક્રિય મીડિયા અને લોકોની જાગૃતિ સાથે, ભારત તેની તમામ વિકાસવ્યૂહરચનાઓમાં પર્યાવરણ તરફી વલણ અપનાવવા તરફ પ્રેરિત છે.
નવી અને ક્લીનર તકનીકો અપનાવવી: નવી અને સ્વચ્છ તકનીકોને અપનાવવાથી ભારતને ટકાઉ વૃદ્ધિના માર્ગમાં કૂદકો મારવામાં મદદ મળશે કારણ કે ભારતીય અર્થતંત્ર અભૂતપૂર્વ દરે વૃદ્ધિ પામશે.
વૈશ્ર્વિક આબોહવા વાટાઘાટો: જળવાયુ પરિવર્તન અંગેની વર્તમાન વૈશ્વિક વાટાઘાટોએ ભારત જેવી ઝડપથી વિકાસશીલ અર્થવ્યવસ્થાઓ પર ગ્રીન ટેક્નોલોજી અપનાવવા દબાણ કર્યું છે.
ભારતમાં હાંસલ કરેલી સિદ્ધિઓ
ભારતે બિન-અશ્મિભૂત સ્ત્રોતોમાંથી 40% ઊર્જા-ક્ષમતા અને પેટ્રોલમાં 10% ઇથેનોલ-સંમિશ્રણનો લક્ષ્યાંક હાંસલ કર્યો છે.
ભારતમાં વિશ્વનું પ્રથમ સંપૂર્ણ સૌર ઉર્જા સંચાલિત
એરપોર્ટ છે.
ભારત પુન:પ્રાપ્ય સ્ત્રોતોમાંથી સૌથી વધુ ઉર્જા ઉત્પાદક દેશોમાંનો એક છે. વિદ્યુત ક્ષેત્રમાં, નવીનીકરણીય ઉર્જા (મોટા હાઇડ્રો સિવાય) નો હિસ્સો કુલ સ્થાપિત પાવર ક્ષમતાના 20% છે.

ભારતની વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થા અને ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સ્વચ્છ શક્તિની વધતી જતી માંગ તેમજ ચાલુ ક્ષેત્રના સુધારાઓ ભારતને પર્યાવરણને અનુકૂળ રોકાણ માટે વિશ્વના સૌથી આકર્ષક સ્થળમાંનું એક બનાવે છે.

ભારતે 2003માં G-7 સમિટના આઉટરીચ સત્રોમાં હાજરી આપી હતી, 2005 થી 2009, 2019 અને 2021 સુધી સતત તેના પ્રમુખ પદ માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. જી-7 અને ભાગીદાર દેશો દ્વારા સમિટ દરમિયાન સમર્થન મળવાની અપેક્ષા મુખ્ય દસ્તાવેજ “સ્થિતિસ્થાપક લોકશાહી” પર છે. રશિયા-યુક્રેન મુદ્દો, જી-7 અને ભાગીદાર દેશો અને ઈંક્ષયતત સંસ્થાઓ આજે વિશ્વની સામે કેટલાક પડકારરૂપ મુદ્દાઓ પર આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરે છે. 2021માં દક્ષિણ આફ્રિકા સાથે સ્થપાયેલી ભાગીદારીની તર્જ પર, ભારત, આર્જેન્ટિના, વિયેતનામ, સેનેગલ અને ઇન્ડોનેશિયા સાથે જસ્ટ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન પાર્ટનરશિપ્સ (ઉંઊઝઙત) પર પરામર્શ માટે જી-7 દરખાસ્તનું નેતૃત્વ જર્મની અને યુએસ કરી રહ્યા છે, જે નાણાકિય આબોહવા પર કેન્દ્રિત હતી. ભારત ઇચ્છે છે કે ટેલર દ્વારા બનાવેલ ઉંઊઝઙ ટેક્નોલોજી પાસાઓ ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને ફાઇનાન્સ, માહિતી વિનિમય તેમજ ’મેક ઇન ઇન્ડિયા’ માટેની દરખાસ્તોને આવરી લેતા સંબંધિત રોકાણો પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે. આમાંની કેટલીક દરખાસ્તોમાં ખાણ કામદારોની પુન:-કુશળતા અને તાલીમનો સમાવેશ થઈ શકે છે; ભારતમાં ગ્રીન હાઇડ્રોજન હબની સ્થાપના; ગ્રીન એનર્જી કોરિડોર; ટકાઉ અને સસ્તું બાયો-ઇંધણ; કાર્બન કેપ્ચર એન્ડ યુટિલાઈઝેશન (ઈઈઞ) અને જપ્તી: ઓફશોર વિન્ડ એનર્જી જનરેશન; ઊર્જા સંગ્રહ; નીચા કાર્બન સ્ટીલ, સિમેન્ટ અને કોંક્રિટ બનાવવા; થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ; અદ્યતન સૌર થર્મલ તકનીકો; સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં ઊર્જા કાર્યક્ષમતા પ્રવાસ તકનીકો; અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને પરિવહન જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. ભારતે ટેક્નોલોજી-કેન્દ્રિત મુદાઓ જેવા કે, ભારત-વિશિષ્ટ જસ્ટ એનર્જી ટ્રાન્ઝિશન પાર્ટનરશિપ (ઉંઊઝઙ), અને સપ્લાય ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતા અને વૈવિધ્યકરણ, શિક્ષણ અને કૌશલ્ય વિકાસ, ઉભરતી તકનીકો અને ડિજિટલ પરિવર્તનમાં જી-7 સાથે વિકાસ ભાગીદારીને પ્રકાશિત કરી છે. જી-7 શિખર સંમેલનની બાજુમાં સહભાગી દેશોના કેટલાક નેતાઓ સાથે વડા પ્રધાનની દ્વિપક્ષીય બેઠકો અત્યાધુનિક તકનીકો, રોકાણો, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, મજબૂતીકરણમાં વર્તમાન ભાગીદારીને મજબૂત અને મજબૂત કરવાની તક છે. ઉત્પાદન, અને ભારતીય અર્થતંત્રના ઝડપી પરિવર્તનમાં મદદ કરે છે.

વર્ષ 2022ની G7 સમિટના મુખ્ય મુદાઓ
PGII: G7 એ વિકાસશીલ અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોને ‘ગેમ ચેન્જિંગ’ અને ‘પારદર્શક’ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ પહોંચાડવા માટે ગ્લોબલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્ડ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ (ઙૠઈંઈં) માટે પાર્ટનરશિપ હેઠળ 2027 સુધીમાં 600 બિલિયન ડોલરની સામૂહિક ગતિવિધિની જાહેરાત કરી.
લાઇફ ઝુંબેશ: ભારતીય વડા પ્રધાને ગ્લોબલ ઇનિશિયેટિવ ફોર લાઇફ (પર્યાવરણ માટે જીવનશૈલી) અભિયાનને પ્રકાશિત કર્યું. આ અભિયાનનો ધ્યેય પર્યાવરણને અનુકૂળ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરવાનો છે.
રશિયા-યુક્રેન કટોકટી પર ઊભા રહો: રશિયા-યુક્રેન કટોકટીએ ઊર્જાના ભાવને વિક્રમી ઊંચાઈ પર ધકેલી દીધા છે, ભારતીય વડા પ્રધાને સમૃદ્ધ અને ગરીબ રાષ્ટ્રોની વસ્તી વચ્ચે સમાન ઉર્જા વિતરણની જરૂરિયાતને સંબોધી હતી. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પર, વડા પ્રધાને તેમના વલણનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે દુશ્મનાવટનો તાત્કાલિક અંત થવો જોઈએ અને સંવાદ અને રાજદ્વારીનો માર્ગ પસંદ કરીને કોઈ નિરાકરણ આવવું જોઈએ.

G6, G8, G7
1980ના દાયકામાં, G7ના હિતમાં વિદેશી અને સુરક્ષા નીતિના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. ત્યારબાદ સોવિયેત મહાસચિવ મિખાઇલ ગોર્બાચેવને 1991માં લંડન સમિટની બાજુમાં વાટાઘાટો માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. 1998માં, રશિયા સભ્ય બન્યા બાદ આઠ જૂથની રચના કરવામાં આવી હતી. 2014માં યુક્રેનની સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતાના ઉલ્લંઘન બાદ રશિયાને જૂથમાંથી બહાર ફેંકી દેવામાં આવ્યું હતું. જર્મની આ વર્ષે સાતમી વખત ૠ7નું પ્રમુખપદ ધરાવે છે. જાપાન 2023માં રાષ્ટ્રપતિ બનશે.

G-7નો ઇતિહાસ

G7 સમિટએ વર્લ્ડ ઈકોનોમિક સમિટ હતી, જે આંતરસરકારી સંસ્થા છે, જેની રચના 1975માં કરવામાં આવી હતી. જે પાછળથી G7 સમિટ બની. જેની સ્થાપના ફ્રાન્સના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ વેલેરી ગિસકાર્ડ ડી’ઈસ્ટાઈંગ અને ત્યારબાદ ફેડરલ ચાન્સેલર હેલમટ શ્મિટ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી.

G7 સમિટએ વર્લ્ડ ઈકોનોમિક સમિટ હતી, જે આંતરસરકારી સંસ્થા છે, જેની રચના 1975 માં કરવામાં આવી હતી. જે પાછળથી જી7 સમિટ બની. જેની સ્થાપના ફ્રાન્સના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ વેલેરી ગિસકાર્ડ ડી’ઈસ્ટાઈંગ અને ત્યારબાદ ફેડરલ ચાન્સેલર હેલમટ શ્મિટ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી હતી. જર્મની, ફ્રાન્સ, ગ્રેટ બ્રિટન, ઇટાલી, જાપાન અને યુએસના રાજ્ય અને સરકારના વડાઓનું એક જૂથ ફ્રાન્સના રેમ્બુઇલેટ કેસલ ખાતે ફાયરસાઇડ ચેટ માટે મળ્યા હતા. સહભાગીઓએ 1970 ના દાયકાની આર્થિક સમસ્યાઓ પર વિચારોનું આદાન-પ્રદાન કર્યું – પ્રથમ તેલ કટોકટી અને નિશ્ચિત વિનિમય દરોની સિસ્ટમનું પતન (બ્રેટન વુડ્સ) – અને આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક નીતિ અને વૈશ્વિક મંદી સામે લડવા માટેના પ્રારંભિક પગલાં પર સંમત થયા. 1976 માં, કેનેડાને જૂથમાં ઉમેરવામાં આવ્યું, અને પ્રથમ ૠ7 પ્યુર્ટો રિકોમાં મળ્યા. તત્કાલીન યુરોપિયન કોમ્યુનિટી અને ૠ7 વચ્ચે પ્રથમ વાટાઘાટો 1977માં લંડનમાં થઈ હતી અને 1981ની ઓટ્ટાવા સમિટથી, યુરોપિયન કોમ્યુનિટી (હવે યુરોપિયન યુનિયન) તમામ કાર્યકારી સત્રોનો ભાગ છે.
વૈશ્વિક આર્થિક શાસન, આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને ઉર્જા નીતિ જેવા સામાન્ય હિતના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરવા માટે આ જૂથ દર વર્ષે મળે છે. જી7એ યુકે, કેનેડા, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી, જાપાન અને યુએસ જેવા દેશોનો સમુહ છે. તમામ જી7 દેશો અને ભારત ૠ20નો ભાગ છે. જી7 પાસે કોઇ ઔપચારિક ચાર્ટર કે સચિવાલય નથી. આ સમિટનું પ્રમુખપદ દર વર્ષે સભ્ય દેશો વચ્ચે ફરે છે, તે દર વર્ષ મળવાનો એજન્ડા સેટ કરે છે. શેરપાઓ, મંત્રીઓ અને રાજદૂતો સમિટ પહેલા નીતિગત પહેલ કરે છે. સમિટ વેબસાઇટ પર દર્શાવેલી માહિતી અનુસાર વર્ષ 2022 સુધીમાં જી7 દેશો વિશ્વની વસ્તીના 10%, વૈશ્વિક જીડીપીના 31% અને વૈશ્વિક કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જનના 21% હિસ્સો ધરાવે છે. વિશ્વના સૌથી મોટા જીડીપી આંકડાઓ સાથેના બે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશો ચીન અને ભારત આ જૂથનો ભાગ નથી. તમામ જી7 દેશોમાં વાર્ષિક જાહેર ક્ષેત્રનો ખર્ચ 2021માં આવક કરતાં વધી ગયો હતો. મોટા ભાગના જી7 દેશોમાં પણ ઉચ્ચ સ્તરનું કુલ દેવું હતું, ખાસ કરીને જાપાન (ૠઉઙના 263%), ઈટાલી (151%) અને યુએસ (133%). જી7 દેશો વૈશ્વિક વેપારમાં મહત્વપૂર્ણ ખેલાડીઓ છે. ખાસ કરીને યુએસ અને જર્મની મુખ્ય નિકાસ રાષ્ટ્રો છે. બંનેએ 2021માં વિદેશમાં ટ્રિલિયન યુએસ ડોલરથી વધુની કિંમતનો માલ વેચ્યો હતો. જી7 એ અગ્રણી ઔદ્યોગિક રાષ્ટ્રોનું અનૌપચારિક મંચ છે. જી7 ના રાજ્ય અને સરકારના વડાઓની વાર્ષિક બેઠકમાં યુરોપિયન યુનિયનના પ્રતિનિધિઓ હંમેશા હાજર હોય છે. જર્મની 2022 માં જી7 નું પ્રમુખપદ ધરાવે છે. જર્મન ચાન્સેલર ઓલાફ સ્કોલ્ઝે આર્જેન્ટિના, ઇન્ડોનેશિયા, સેનેગલ અને દક્ષિણ આફ્રિકાની સાથે ભારતને 2022 સમિટમાં ભાગીદાર દેશો તરીકે આમંત્રણ આપ્યું છે. યુક્રેનના રાષ્ટ્રપતિ વોલોડિમિર ઝેલેન્સકી, 27 જૂને વર્ચ્યુઅલ રીતે ભાગ લેશે તેમ જી7 પ્રેસિડન્સીએ જાહેરાત કરી છે. યુનાઈટેડ નેશન્સ, વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ડબ્લ્યુએચઓ), વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ડબ્લ્યુટીઓ), ઈન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (આઈએમએફ) અને વિશ્વ બેંક સહિત સંખ્યાબંધ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ પણ આ સમિટમાં ભાગ લઈ રહી છે.

જી7 સભ્યો દ્વારા સામનો કરવામાં આવેલ પડકારો
જી7 ના જૂથમાં આંતરિક રીતે સંખ્યાબંધ મતભેદો છે, દા.ત. આયાત પરના કર અને આબોહવા પરિવર્તન પરની કાર્યવાહીને લઈને અન્ય સભ્યો સાથે યુએસએની અથડામણ. તે ભારત અને બ્રાઝિલ જેવી ઝડપથી વિકસતી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓના પડકારનો પણ સામનો કરી રહી છે જે જી7 ના સભ્ય નથી. જો કે, 1999 માં, વૈશ્વિક આર્થિક ચિંતાઓને દૂર કરવા માટે વધુ દેશોને બોર્ડમાં લાવવા માટે ૠ20 ની રચના કરવામાં આવી હતી. તમે અહીં આપેલી લિંકમાં ૠ20સમિટ વિશે વિગતવાર જાણી શકો છો. જી7 વૈશ્વિક રાજકારણ અથવા અર્થશાસ્ત્રની વર્તમાન સ્થિતિને પ્રતિબિંબિત ન કરવા બદલ સંગઠનની પણ ટીકા કરવામાં આવી છે. ચીને જી7 પર “રાજકીય ચાલાકી”નો આરોપ મૂક્યો છે. ત્રણ દિવસીય સમિટના અંતે સંયુક્ત નિવેદનમાં, જી7 દેશોના નેતાઓએ ચીનને “માનવ અધિકારો અને મૂળભૂત સ્વતંત્રતાઓનું સન્માન” કરવા વિનંતી કરી છે. આમ, ભારતીય બજાર વિદેશી રોકાણકારો માટે મજબૂત બિઝનેસ સંભાવનાઓ પ્રદાન કરે છે. ભારતની વધતી જતી અર્થવ્યવસ્થા અને ઉર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે સ્વચ્છ શક્તિની વધતી જતી માંગ તેમજ ચાલુ ક્ષેત્રના સુધારાઓ ભારતને પર્યાવરણને અનુકૂળ રોકાણ માટે વિશ્વના સૌથી આકર્ષક સ્થળમાંનું એક બનાવે છે. રિન્યુએબલ બેટરી અને ગ્રીન હાઇડ્રોજનમાં વૈશ્વિક લીડર બનવા માટે ભારત ખાસ કરીને સારી સ્થિતિમાં છે. અન્ય લો-કાર્બન ટેક્નોલોજીઓ 2030 સુધીમાં ભારતમાં 80 બિલિયન ડોલર સુધીનું માર્કેટ બનાવી શકે છે.

થિંક્સ બોક્સ:
ભારત આ વર્ષે 1 ડિસેમ્બરથી ૠ20 નું પ્રમુખપદ સંભાળશે અને 2023માં પ્રથમ વખત ૠ20 નેતાઓની સમિટ બોલાવશે. સરકારે 2023માં ૠ20 નેતાઓની સમિટનું આયોજન જમ્મુ અને કાશ્મીર ખાતે કરવાની જાહેરાત કરી છે.