અધૂરા ઘડાને માથે ચડાવવાનો જમાનો…

સિદ્ધાર્થ રાઠોડ

પ્રસ્થાન:
પૂરી એક અંધેરી ને ગંડુ રાજા,
ટકે શેર ભાજી ને ટકે શેર ખાજાં;
બધી ચીજ વેચાય ત્યાં ભાવ એકે,
કદી સારી બૂરી ન વેચે વિવેકે.

ત્યાં જઈ ચઢ્યા બે ગુરુ એક ચેલો,
ગયો ગામમાં માગવા શિષ્ય પેલો;
લીધી સુખડી હાટથી આપી આટો,
ગુરુ પાસ જઈને કહે, ખૂબ ખાટ્યો.

ગુરુજી કહે, રાત રહેવું ન આંહી,
સહુ એક ભાવે ખપે ચીજ જ્યાંહી;
હશે ચોરને શાહનો ન્યાય એકે,
નહી હોય શિક્ષા ગુનાની વિવેકે.

ન એ વસ્તીમાં એક વાસો વસીજે,
ચલો સદ્ય ચેલા જવું ગામ બીજે.
કહે શિષ્ય, ખાવા પીવા ખૂબ આંહી,
તજી તેહ હું તો ન આવીશ ક્યાંહી.

ગુરુએ બહુ બોધ દીધો જ ખાસો,
નહીં યોગ્ય આંહી રહ્યે રાતવાસો.
ન માની કશી વાત તે શિષ્ય જયારે,
ગુરુજી તજીને ગયા ગામ ત્યારે.
રહ્યા શિષ્યજી તો ત્યહાં દિન ઝાઝા,
બહુ ખાઈપીને થયા ખૂબ તાજા;
પછીથી થયા તેહના હાલ કેવા,
કહું છું હવે હું સુણો સદ્ય તેવા.

તસ્કર ખાતર પાડવા, ગયા વણિકને દ્ધાર;
તહાં ભીત તૂટી પડી, ચોર દબાયા ચાર.
માત પ્રભાતે ચોરની, ગઈ નૃપને ફરિયાદ;
શૂળી ઠરાવી શેઠને, ડોશીની સૂણી દાદ.

એવુ ઘર કેવું ચણ્યું, ખૂન થયાં તે ઠાર;
રાતે ખાતર ખોદતાં, ચોર દબાયા ચાર.
વણિક કહે, કડિયા તણો એમાં વાંક અપાર;
ખરેખરી એમાં નથી, મારો ખોડ લગાર.

કડિયાને શૂળી ઠરી, વણિક બચ્યો તે વાર;
ચૂકે ગારો કરનારની, કડિયે કરી ઉચ્ચાર.
ગારો કરનાર કહે, પાણી થયું વિશેષ;
એ તો ચૂક પખાલીની, મારી ચૂક ન લેશ

પુરપતી કહે પખલીને, જો તું શૂળીએ જાય,
આજ પછી આ ગામમાં, એવા ગુના ન થાય.
મુલ્લાં નીસર્યા મારગે, મેં જોયુ તે દિશ;
પાણી અધિક તેથી પડ્યું, રાજા છાંડો રીસ.

મુલ્લાંજીને મારવા, કરી એવો નિરધાર;
શૂળી પાસે લઈ ગયા, મુલ્લાંને તે વાર.
ફળ જાડું શૂળી તણું, મુલ્લાં પાતળે અંગ;
એવી હકીકત ચાકરે, જઈ કહી ભૂપ પ્રસંગ.

ભૂપ કહે, શું હરઘડી આવી પૂછો કોઈ;
શોધી ચઢાવો શૂળીએ, જાડા નરને જોઈ.
જોતાં જોતાં એ જડ્યો, જોગી જાડે અંગ;
બહુ દિન ખાઈને બન્યો, રાતે માતે રંગ

શિષ્ય મુદત માગી ગયો ગુરુ પાસે પસ્તાય;
ગુરુએ આવી ઉગારિયો, અદભૂત કરી ઉપાય.
જોગી શૂળી પાસ જઈ કહે, ભૂપ સુણ કાન,
આ અવસર શૂળીએ ચઢે, વેગે મળે વિમાન.

ચેલો બોલ્યો, હું ચઢું ને ગુરુ કહે, હું આપ;
અધિપતિ કહે, ચઢીએ અમો, પૂરણ મળે પ્રતાપ.
ગુરુ ચેલાને ગામથી, પહોંચાડ્યા ગાઉ પાંચ;
રાજા શૂળી પર રહ્યો, અંગે વેઠી આંચ.

ગુજરાતી કવિતાના શિરમોર કવિઓમાંથી એક એવા દલપતરામની આ કલ્ટ ક્લાસિક રચનામાં મધ્યવર્તી વિચાર શું છે? વેઈટ… સ્ટીવ જોબ્સ કહેતા કે કનેક્ટ ધ ડોટ્સ તો પહેલા અમૂક છૂટાછવાઈ ઘટનાઓ વિશે વાત કરીએ પછી તે બધા ડોટ્સને કનેક્ટ કરશું:

પ્રજા સાવ હલકી સામગ્રી પીરસતા સર્જકોને માથે ચડાવે તો તે કળાના ભાવક તરીકે તેઓની નિષ્ફળતા સૂચવે છે

ડોટ 1 : હું જયારે કોમર્સમાં ભણતો ત્યારે એક વિષયશિક્ષક વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે બહુ લોકપ્રિય હતા પણ સારા કારણોસર નહિ. વાતવાતમાં દ્વિઅર્થી જોક્સ, ગાળો અને સ્ત્રીઓ પ્રત્યે હલકી કોમેંટો તેમના લેકચરમા સામાન્ય હતી. શરૂશરૂમાં તો મને પણ મજા આવતી પણ પછી મન આ બધી વસ્તુથી ઉબી ગયુ અને પછી તે સર પ્રત્યે અત્યંત અણગમો થવા લાગ્યો અને હવે તે સામે આવે તો બોલાવવાનું પણ મન ન થાય. જોકે, તે સમયે તેઓ વિદ્યાર્થીઓમાં બહુ એટલે બહુ જ લોકપ્રિય હતા. ખબર નહિ પણ આ ઘટના દ્વારા કુદરત જાણે આગામી સમયનો સંકેત આપતી હશે……..
ડોટ 2 : ગયા ફેબ્રુઆરી મહિનામાં એક ગુજરાતી ફિલ્મ આવી હતી “ફાટી ને”. તેના સંદર્ભમાં મેં ત્યારે થોડુંક લખેલું: “થોડા સમય પહેલા જાવેદ અખ્તરનો એક વીડિયો જોયેલો. તેમાં તેઓએ કહ્યું કે આપણા યુપી, બિહાર હોય કે મેક્સિકોના બોર્ડર એરિયા હોય, ત્યાં બધે લોકો જમવામાં તીખી મરચી ખાતા હોય કારણ કે મૂળ તેમનો ખોરાક અમુક હદ સુધી ફિક્કો હોય છે. જો તેમનો ખોરાક જ મસાલેદાર હોય તો તેમને આવી રીતે અલગથી મરચી ખાવાની જરૂર ન પડે.
આ વાત કહેવાની જરૂર કેમ પડી? હમણાં એક ગુજરાતી ફિલ્મ આવી છે: ફાટી ને. પહેલા તો આ નામ જ વાંધાજનક છે પણ હજી હું આ શબ્દપ્રયોગને બેનિફિટ ઓફ ડાઉટ આપી દઉં પણ પછી આ ફિલ્મનો પ્રોમો જોયો. તેમાં એક બાવાજી આવે જેનું નામ હોય ભૂતમારીના! સુજ્ઞજનો તો સમજી જ ગયા હોય કે અહીં ખરેખર લેખક શું સૂચવવા માગતા હતા. રમેશ મહેતાના સમયથી દ્વિઅર્થી કોમેડી ફિલ્મો ચાલે જ છે પણ આ તો ટીનેજરો ક્લાસમાં કરતા હોય એવી કોમેડી થઈ. તમારે ફિલ્મોમાં કોમેડી માટે આવા શબ્દો વાપરવા પડે કે ફિલ્મના ટાઈટલ આવા રાખવા પડે એ સર્જનાત્મક ગરીબીની નિશાની છે. બોલિવુડમાં પણ સાજીદ ખાન, રોહિત શેટ્ટી કે ફરહાદ સામજી આવા જ હથોડા બનાવે છે અને ઓડીયન્સ પણ હવે તેમને રદિયો જ આપે છે. જે હોય તે અત્યાર સુધીમાં એફબી પર પાંચ છ રિવ્યૂ “ફાટી ને” પર વાંચ્યા અને હરામ જો કોઈએ આ વાત પર આંગળી ચીંધી હોય. બધા મુવિના વખાણ જ કરતા હતા. પછી, આ બધાય રોતા હોય કે પબ્લિક એમને ટ્રોલ કરે છે.
આ ગુજરાતી ફિલ્મોવાળા બોલીવુડ જેવું કરવા જાય છે એમાં ત્યાંના સારી વાતો અપનાવે કે નહી ત્યાંના અપલખણો બરોબર અપનાવે છે એ વાત પાક્કી. ”
“ફાટી ને” ફિલ્મના અમુક હૃદયમાં કોતરાઈ જાય એવા ડાયલોગ્સ:

“આ બાબાની આંખો આટલી મોટી કેમ છે?”
“બાબાથી કશુંક જોવાઈ ગયું લાગે છે.”
“આ બાબા વિશે તમે એક વાત ઓબઝરવ કરી?”
“એ જ ને કે બાબા જે વસ્ત્રો પેહેરે છે તેમાં તેઓએ ઝાંગિયો નથી પહેર્યો.”
ડોટ 3 : એક ગુજરાતી કોમેડી શો નામે “લવારી” બહુ ચાલે છે હમણાં. તેમાં થોડા સમય પહેલા એક વૃદ્ધ શખ્શ કે જેમનું નામ હતું દિનકર મહેતા તેમને બોલાવવામાં આવ્યા. નામ મન થોડુ જાણીતું લાગ્યું એટલે યુટ્યુબ પર થોડો એપિસોડ જોયો. પછી નીચે કોમેન્ટ્સ વાંચી તો ઘણા તે દાદાને ’ લિજેન્ડ ’, ’ ડાર્ક કોમેડીનો પરિચય સૌપ્રથમવાર ગુજરાતને કરાવનાર ’ , ’ ધ ઓજી દિનકર મહેતા ’ એવું બધું કહેતા હતા. આમેય તરુણાવસ્થામાં આ નામ ક્યાંક સાંભળેલું તો અમુક વિડિયો સર્ચ કરીને જોયા અને ભાઈસાબ નકરી ગાળાગાળી અને સાવ હલકી રમૂજ! હાસ્ય નિષ્પન્ન કરવા માટે માણસ કયા તળિયા સુધી જાઈ શકે તે આ દાદાના જોકમાં જોઈ લીધું. અને માણસો આને લિજેન્ડ કહેતા હતા! આમના જોકસને ડાર્ક હ્યુમરમાં ખપાવવા હતા! ડાર્ક હ્યુમર એટલે શું તે પણ કોઈને ખબર નહિ હોય અને ઓનીલાઈન ફેંકમફેંક ચાલુ હોય.
કનેક્ટિંગ ધ ડોટ્સ: ઘણીવાર એવું સાંભળવા મળે કે ફ્રીડમ ઓફ એકસપ્રેશન છે આપણા દેશમાં તો આ બધા કલાકારો અશ્લીલ સામગ્રી પીરસે તેમાં ખોટું શું છે? સામે તમે સારુ પીરસો ને!? તમને કોણ રોકે છે? પણ પણ પણ… આ બધા હલકા સર્જનો જનસામાન્યના ટેસ્ટને ડાઉનગ્રેડ કરવાનું જે કામ કરે છે ને તેના પર કોઈનું લક્ષ હોતું નથી અથવા કોઈને આપવું નથી હોતું. આપણો સમય લિમિટેડ છે તો આપણે એટલા સમયમાં ક્યારેય કોઈ સર્જનને માણશું તો મોટાભાગે લોકપ્રિયતાના માપદંડને જ નજરમાં રાખીને કોઈ ફિલ્મ, ગીત કે વાર્તાને માણશું. એવામાં જો પ્રજા સાવ હલકી સામગ્રી પીરસતા સર્જકોને માથે ચડાવે તો તે કળાના ભાવક તરીકે તેઓની નિષ્ફળતા સૂચવે છે. માન્યું કે બીભત્સ પણ એક રસ છે તો તેને ચાખવો જોઈએ પણ તે અલ્પમાત્રામાં હોય વિપુલ નહિ. શાકમાં સ્વાદ પૂરતા મસાલા હોય પણ નકર મસાલાનું શાક ખાવા જઈએ તો પછી પાચનતંત્ર હડતાલ પર વહેલુંમોડું ઉતરી જ જવાનું છે.
આપણા શાસ્ત્રીય સંગીતના વારસાને સાંગોપાંગ જાળવી રાખનાર અત્યારના ગ્રેટ કહી શકાય તેવા કૌશિકી ચક્રવર્તીની યુટ્યુબ ચેનલના સબસ્ક્રાઈબરસ છે 46 હજારની આસપાસ અને સંગીતના નામે હલકા ચેનચાળા અને ઘોંઘાટને પ્રમોટ કરનાર રેપર બાદશાહની યુટ્યુબ ચેનલના સબ્ક્રાઈબરસ કેટલા? 83 લાખ! અને આપણે અપેક્ષા રાખીએ કે કોઈ કલાકાર પોતાના સમય, ઊર્જા અને સંસાધનો ખર્ચીને આપણને સુમધુર અને ગુણવત્તાસભર સંગીત આપે એમ! “ખાંડ ખાઓ છો ખાંડ!”

પૂર્ણાહુતિ:
ઠીંગણાઓના પડછાયા જ્યારે લાંબા દેખાય ત્યારે સમજવાનું કે સૂર્યાસ્ત નજીક છે.

-થોમસ કાર્લાઈન