સેંકડો હજારો વર્ષ પહેલાં દુનિયામાં અજીબો ગરીબ ચિકિત્સા પ્રથાઓ ચલણમાં હતી

ઈંગ્લેન્ડમાં 17મી સદીમાં , રાજા ચાલ્ર્સ II “કિંગ્સ ડ્રોપ્સ” ના ડ્રાફ્ટનો આનંદ માણવા માટે જાણીતા હતા, જે માનવ ખોપરી-આલ્કોહોલમાંથી બનાવેલો ઉકાળો હતો

એક કાળખંડમાં સર્જરી કોઈ પણ જાતના એનેસ્થેસિયા વગર જ કરવામાં આવતી હતી

પ્રાચીન વિશ્ર્વમાં ગર્ભાશયને પોતાના સ્વતંત્ર મગજ સાથેનું એક જીવંત અસ્તિત્વ માનવામાં આવતું હતું

આજની આધુનિક અને આયુર્વેદ ચિકિત્સાના આ યુગ અગાઉ સેંકડો વર્ષ પહેલાંના સમયમાં દુનિયાના વિવિધ પ્રદેશોમાં ચિત્ર વિચિત્ર પ્રકારની ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ અમલમાં હતી. આજે તે સાંભળીએ ત્યારે આપણને આશ્ચર્ય થાય પણ એક સમયે જીવનની તે જ રીત હતી. કોઈ પણ પ્રકારનો રોગ થઈ આવે ત્યારે અજ્ઞાની માણસ ગભરાઈ જાય અને આવો આખો સમાજ પછી તેમાંથી છૂટવાના બચવાના અજીબો ગરીબ રસ્તા શોધે. આ એક અનોખો યુગ હતો અને તેના વીશે વાંચીએ જાણીએ ત્યારે સમજાય કે આજે આપણે કેવા નશીબદાર યુગમાં જીવી રહ્યા છીએ!

તો ચાલો આજે આપણે એવા કેટલાક પ્રાચીન ચિકિત્સા પ્રયોગો જોઈએ..

રક્ત શોષણ
હજારો વર્ષો સુધી તબીબી પ્રેક્ટિશનરો એવી માન્યતાને વળગી રહ્યા હતા કે માંદગી માત્ર “ખરાબ લોહી”નું પરિણામ છે. રક્ત શોષણની શરૂઆત કદાચ પ્રાચીન સુમેરિયન અને ઇજિપ્તવાસીઓથી થઈ હતી, પરંતુ ગ્રીસ અને રોમના સમય સુધી તે સામાન્ય પ્રથા બની ન હતી. હિપ્પોક્રેટ્સ અને ગેલેન જેવા પ્રભાવશાળી ચિકિત્સકોએ એવો મત પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો કે માનવ શરીર ચાર મૂળભૂત પદાર્થો કે પીળા પિત્ત, કાળા પિત્ત, કફ અને લોહી જેવા “હ્યુમર” થી ભરેલું છે – અને યોગ્ય સ્વાસ્થ્ય જાળવવા તેમજ શરીરને સંતુલિત રાખવા તેના સંતુલનની જરૂર હોય છે. આ માન્યતાના કારણે તાવ કે અન્ય બિમારીવાળા દર્દીઓના શરીરમાં લોહીની વધુ માત્રા હોવાનું નિદાન થતું હતું. તે સમયે શારીરિક સંવાદિતા પુન:સ્થાપિત કરવા માટે, તેમના ડોક્ટર નસને કાપી નાખતા અને તેમાંથી સારું એવું રક્ત વાસણમાં કાઢી નાખતા. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જળોનો ઉપયોગ ત્વચામાંથી સીધું લોહી ચૂસવા માટે પણ થતો હતો.

શરીરમાં લોહીના ઘટાડાના કારણે ઘણી વખત દર્દીનું મૃત્યુ પણ થતું હતું, પરંતુ આવા અનેક બનાવો પછી પણ 19મી સદીમાં આ પ્રયોગો સામાન્ય તબીબી પ્રેક્ટિસ તરીકે અમલમાં હતા. મધ્યયુગીન ડોકટરોએ ગળાના દુખાવાથી લઈને પ્લેગ સુધીની દરેક વસ્તુની સારવાર તરીકે લોહી વહેવડાવવાનું સૂચન કરતા હતા, અને આ “સેવા” કેટલાક હજામની દુકાનો પર ઉપલબ્ધ રહેતી હતી. અમુક ખાસ બિમારીઓની સારવાર તરીકે આજે પણ લીચિંગ અને નિયંત્રિત રક્તસ્રાવનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ટ્રેપનેશન
શસ્ત્રક્રિયાનું માનવજાતનું આ સૌથી જૂનું સ્વરૂપ હોવાની સાથે તે સૌથી ભયાનક પણ છે. લગભગ 7,000 વર્ષ પહેલાં વિશ્વભરની તમામ સંસ્કૃતિઓ ટ્રેપેનેશન પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતી હતી. – માંદગીના ઉપચારના ઉપાય તરીકે તેમાં ખોપરીમાં છિદ્ર કરવાની પ્રથા હતી. મગજની શસ્ત્રક્રિયાની આવી ભયંકર વીધી પ્રથમ કેવી રીતે અમલમાં આવી અને કેવી રીતે તેનો વિકાસ થયો તે માત્ર એક ભયાવહ કલ્પનાનો વિષય જ બની રહે છે. તે આદિવાસી ધાર્મિક વિધિનું કોઈ સ્વરૂપ હોઈ શકે છે અથવા તો શારીરિક વ્યાધિ અને માનસિક બીમારીનું કારણ માનવામાં આવતા દુષ્ટ આત્માઓથી દર્દીને મુક્ત કરવાની પદ્ધતિ પણ હોઈ શકે છે. હજુ પણ કેટલાક લોકો દલીલ કરે છે કે તે પરંપરાગત શસ્ત્રક્રિયા હતી જેનો ઉપયોગ એપીલેપ્સી, માથાનો દુખાવો, ફોલ્લાઓ અને લોહીના ગંઠાવાની સારવાર માટે થતો હતો. પેરુમાંથી મલી આવેલું ટ્રેપેન્ડેડ હાડપિંજર સંકેત આપે છે કે તે ખોપરીના ફ્રેક્ચરથી પાછળ રહી ગયેલા હાડકાના ટુકડાને સાફ કરવા માટે પણ સામાન્ય કટોકટીની સારવાર હતી અને પુરાવા દર્શાવે છે કે ઘણા દર્દીઓ સર્જરીમાંથી બચી ગયા હતા.

પારો
પારો તેના ઝેરી ગુણધર્મો માટે જાણીતો છે, પરંતુ એક સમયે તે એક અમૃત અને બાહ્ય દવા તરીકે વ્યાપક રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો હતો. પ્રાચીન પર્સિયન અને ગ્રીક લોકો તેને ઉપયોગી મલમ માનતા હતા, અને બીજી સદીના ચાઇનીઝ રસાયણશાસ્ત્રીઓએ આયુષ્ય અને જીવનશક્તિ વધારવાની તેની કથિત ક્ષમતા માટે પ્રવાહી પારો, અથવા “ક્વિકસિલ્વર” અને લાલ પારો સલ્ફાઇનો અભ્યાસ કર્યો હતો. કેટલાક ચિકિત્સકો તો પડકાર ફેંકીને કહેતા હતા કે ઝેરી પારો, સલ્ફર અને આર્સેનિક વાળો ઉકાળો પીવાથી તેના દર્દીઓએ શાશ્વત જીવન અને પાણી પર ચાલવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી હતી. અમર બની જવાની લાલસામાં આવુ પીણું પીવાના કારણે એક ચીની સમ્રાટ કિન શી હુઆંગે પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હતો.
20મી સદીની શરૂઆત સુધી મર્ક્યુરીનો ઉપયોગ સિફિલિસ જેવા સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ રોગની સારવાર માટે લોકપ્રિય હતો. તે ઉપરાંત હેવી મેટલની ખરાબ અસરો સામે લડવામાં પારાની સારવાર સફળ માનવામાં આવતી હતી. તે સમયે અનેક વાર દર્દીઓ પારાના ઝેરને કારણે લીવર અને કિડનીને થતા નુકસાનથી મૃત્યુ પામતા હતા.

પશુ છાણના મલમ
પ્રાચીન ઇજિપ્તવાસીઓ પાસે નોંધપાત્ર રીતે સુવ્યવસ્થિત પ્રકારની તબીબી પ્રણાલી હતી. તેમાં ચોક્કસ બિમારીઓના ઉપચારમાં ખાસ લાયકાત ધરાવતા ડોકટરો પણ હતા. તેમ છતાં, તેઓ જે ઉપચાર સૂચવતા છે તે અત્યંત સુગ ચડે તેવા રહેતા. ગરોળીનું લોહી, મૃત ઉંદરની વિષ્ટા કાદવ અને સડેલી બ્રેડનો ઉપયોગ અનેક પ્રકારના મલમ અને ડ્રેસિંગ તરીકે કરવામાં આવતો હતો. સ્ત્રીઓની કેટલીક સમસ્યાઓ માટેના ઔષધ તરીકે ઘોડાની લાળનો પણ ઉપયોગ થતો હતો.
પ્રાચીન ઇજિપ્તના ચિકિત્સકોએ રોગો અને ઇજાઓની સારવાર તરીકે માનવ અને પ્રાણીઓના મળમૂત્રનો ઉપયોગ કરવાની શરૂઆત કરી હતી. એબર્સ પેપિરસના કહેવા મુજબ 4000 વર્ષ પહેલાં ગધેડા કૂતરા, ગરોળી ઉંદર અને માખીની વિષ્ટાનો ઉપયોગ ઔષધ તરીકે થતો હતો. તે સમયે એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ વસ્તુઓ કેટલાક રોગ મટાડવા ઉપરાંત મલિન આત્માની પક્કડમાંથી દર્દીને મુક્તિ અપાવી શકે છે. જ્યારે આ વિચિત્ર ઉપાયો ક્યારેક ક્યારેક ધનુત અને અન્ય ચેપ પેદા કરતા હતા પરંતુ સંશોધકો માને છે કે આ પ્રકારના પદાર્થોમાં એન્ટી બેક્ટેરિયલ ક્ષમતા રહેતી હોવાથી તેના દ્વારા અમુક રોગમાં સારા પરિણામો મળ્યા હોવાનું શક્ય છે.

આદમખોર ઉપચાર
માથાના સત્તત દુખાવા, સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ કે પેટના અલ્સરની પીડા જેવી સમસ્યાઓનો ઉપચાર પ્રાચીન સમયમાં માનવ માંસ, રક્ત અસ્થિ દ્વારા કરતા હતા. ક “શબની દવા” તરીકે ઓળખાતી આ ચિકિત્સા સેંકડો વર્ષો સુધી અનેક પ્રદેશમાં ચાલુ રહી હતી. અવ રોમનો માનતા હતા કે જંગમાં પડી ગયેલા યોદ્ધનું લોહી એપીલેપ્સીનો ઈલાજ કરી શકે છે. 12મી સદીના એપોથેકરીઝ “મમી પાઉડર”નો સ્ટોક રાખવા માટે જાણીતા હતા – ઇજિપ્તમાંથી લૂંટાયેલી ગ્રાઉન્ડ-અપ મમીમાંથી બનાવેલ મેકેબ્રે અર્કની વાતો બહુ જાણીતી છે. 17મી સદીમાં ઈંગ્લેન્ડમાં, રાજા ચાલ્ર્સ II “કિંગ્સ ડ્રોપ્સ” ના ડ્રાફ્ટનો આનંદ માણવા માટે જાણીતા હતા, જે માનવ ખોપરી અને આલ્કોહોલમાંથી બનાવેલ ઉકાળો હતો.

આ નરભક્ષી દવાઓમાં ચમત્કારિક ગુણધર્મો હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. મૃત વ્યક્તિના અવશેષોનું સેવન કરીને દર્દીએ તેમની ભાવનાનો એક અંશ પણ પામે છે, જે જીવનશક્તિ અને સુખાકારીમાં વધારો કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. તેમાં ખોપરીનો ઉપયોગ માઇગ્રેઇન્સ માટે અને માનવ ચરબીનો ઉપયોગ સ્નાયુઓના દુખાવા માટે થતો હતો

ગર્ભ
પ્રાચીન ગ્રીક તબીબો માનતા હતા કે સ્ત્રીનું ગર્ભાશય તેના પોતાના મગજ સાથેનો એક અલગ જીવ છે. પ્લેટો અને હિપ્પોક્રેટ્સના લખાણો અનુસાર, જ્યારે સ્ત્રી લાંબા સમય સુધી બ્રહ્મચારી રહેતી હતી ત્યારે તેનું ગર્ભાશય-બાળકોને જન્મ આપવા માટે આતુર “જીવંત અસ્તિત્વ” તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું હતું, એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ ગર્ભાશયસ્ત્રીઓના શરીરમાં ગૂંગળામણ, બેચેની અને ઉન્માદનું કારણ બને છે. તે પોતાની ઈચ્છાથી મુક્તપણે બહાર નીકળી શકે છે. આવી વિચિત્ર માન્યતા રોમનો અને બાયઝેન્ટાઇન્સના સમયમાં અમુક સ્વરૂપે ટકી રહી હતી. તેમના ગર્ભાશયને બહાર ફરવા જતું અટકાવવા માટે, પ્રાચીન સ્ત્રીઓને યુવાન સાથે લગ્ન કરવા અને શક્ય તેટલા બાળકોને જન્મ આપવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી.

બેબીલોનીયન સ્કલ ક્યોર
પ્રાચીન બેબીલોનીઓ માટે મોટાભાગની બીમારીઓ શૈતાની શક્તિઓ અથવા ભૂતકાળના દુષ્કૃત્યો માટે દેવતાઓ દ્વારા સજાનું પરિણામ હોવાનું માનવામાં આવતું હતું. ચિકિત્સકો કરતાં તબીબો ઘણીવાર પાદરીઓ અને વળગાડ દૂર કરનારા ભુવાઓ સાથે વધુ સામ્યતા ધરાવતા હતા.

ક્લોરોફોર્મ
ક્લોરોફોર્મનો ઉપયોગ 19મી સદી દરમિયાન અમેરિકામાં એનેસ્થેસિયા તરીકે કરવામાં આવ્યો હતો. જો કે બાદમાં એવું પ્રસ્થાપિત થઈ શક્યું હતું કે તે લીવર અને કિડની અને શ્વસનતંત્રનને નુકશાન પહોચાડી શકવા ઉપરાંત કેન્સરનું કારણ પણ બની શકે છે. ઘણા વર્ષો સુધી તેનો ઉપયોગ થયા બાદ તેનું સ્થાન પ્રમાણમાં સુરક્ષિત જણાતા એનેસ્થેસિયાએ લીધું હતું.

મૂત્ર સેવન – પેશાબ
પ્રાચીન ઇજિપ્ત, ગ્રીસ અને રોમમાં તેમજ પ્રાચીન ભારતીય યોગિક અને ચીની તબીબી પદ્ધતિઓમાં મૂત્ર સેવન એક લોકપ્રિય તબીબી પ્રથા હતી. એવું માનવામાં આવતું હતું કે તે ઉપચારાત્મક ગુણધર્મો ધરાવે છે. તેનો ઉપયોગ કિડની તથા યકૃતની સમસ્યાઓ સહિત વિવિધ બિમારીઓની સારવાર માટે કરવામાં આવતો હતો.

લીચિંગ –
લીચિંગ એ એક એવી તબીબી પ્રેક્ટિસ હતી જેમાં લોહી નીકળવા માટે અથવા અનિચ્છનીય લોહીના ગંઠાવાનું દૂર કરવા માટે જળોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. જળો દર્દીની ત્વચા પર ચીપકી જાય છે અને પોતે તૃપ્ત થઈ જાય ત્યાં સુધી ત્યાં સુધી લોહી ચૂસે છે. અંતે તે નીચે પડી જાય છે. યુરોપમાં મધ્ય યુગથી 19મી સદી સુધી લીચિંગ એક લોકપ્રિય પ્રથા હતી. આપણા દેશમાં હજુ આજે પણ તેનો થોડો ઘણો ઉપયોગ થાય છે.

મમી પાઉડર
આ પાઉડર મમીમાંથી બનેલી એક દવા હતી જેનો ઉપયોગ મધ્યયુગીન યુરોપમાં થતો હતો. એવું માનવામાં આવતું હતું કે તે ઉપચારાત્મક ગુણધર્મો ધરાવે છે. તેનો ઉપયોગ ઘા, માથાનો દુખાવો અને પાચન સમસ્યાઓ સહિત વિવિધ બિમારીઓના ઉપચાર માટે કરવામાં આવતો હતો. મમી પાવડરનો ઉપયોગ એ માન્યતા પર આધારિત હતો કે મમીમાં ખાસ હીલિંગ શક્તિઓ હોય છે અને તે તે સમય દરમિયાન મમી પર મૂકવામાં આવેલા ઉચ્ચ મૂલ્યનું પ્રતિબિંબ હતું.

નાઇટશેડ
તે એ એક ઝેરી છોડ છે જેનો ઉપયોગ પ્રાચીન સમયમાં પેઇનકિલર અને એનેસ્થેસિયા તરીકે થતો હતો. તેમાં એલ્કલોઇડ્સ છે જે પીડા શામક અસર કરી શકે છે. પરંતુ તે અત્યંત ઝેરી પણ હોય છે. તે આભાસ, અજંપો અને મૃત્યુ સહિત ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.