પુષ્પા ભારતીજીનાં સંસ્મરણોમાં ધબકતાં એક નાટ્યકાર

એક્વીસ ડુપ્લીકેટ ચાવી અને જીનીયસ નાટ્યગુરૂ
-નરેશ શાહ

બસ, હવે બ્લેક કોફી મળી જાય તો બધો થાક ઉત2ી જાય પોતાના ઉચ્ચા2ણોની તાલીમ માટે આવેલાં જેનિફર શશી કપૂ2ે આવી ઈચ્છા વ્યક્ત ક2ી એટલે પડોશીની દીક2ી કેકાએ કહ્યું: હમણાં મા2ા ઘે2થી બનાવી લાવું
ના. ભારપૂર્વક ના પાડતાં સત્યદેવ દૂબે પેલી દીકરીને રસોડામાં લઈ ગયા અને કહ્યું : આ રહ્યું પાણી, કોફી પાઉડર, શૂગર, કપ…. તું અહીં જ બ્લેક કોફી બનાવી નાખ, કેકા. પણ સ્ટવ કે ગેસ ક્યાં?
અ2ે બાથરૂમમાં હિટર છે ને તેમાંથી ગરમ પાણી લઈ લે
પણ…
અરે, મા2ા ઘરમાં મા2ા નિયમથી જ કામ થાય. હિટરથી પાણી ગરમ ક2ીને બનાવ બ્લેક કોફી આપણે સાથે જ પીશુ ં
બાય ધી વે, કેવી બની હતી બ્લેક કોફી એ તો જેનિફર શશી કપૂર જાણે પણ એ 2ીતે ખ2ેખર હિટરથી ગરમ થયેલાં પાણીમાં જ બ્લેક કોફી બની હતી અને પીવાય પણ હતી. બ્લેક કોફી બનાવી હતી કેકા ધર્મવીર ભારતીએ અને ઘર હતું નાટયગુરૂ સત્યદેવ દૂબેનું

મહાનુભાવોને નજીકથી જાણવાનો સૌથી ક2ીબી અને વિશ્વસનીય રસ્તો છે તેમના સમકાલીનો સાથેના સંસ્મરણો. એ સંસ્મરણોમાંથી ઉઘડતું વ્યક્તિત્વ અજીબ લાગે તો ય આત્મીયતાના વરખ ચઢાવેલું હોવાનું. માઠા દિવસોમાં એક સવારે પોતે યશ ચોપરા પાસે કામ માંગવા પહોંચી ગયેલા એવું બચ્ચન દાદાએ જેમને સૌ પ્રથમ વખત કહેલું એ વ્યક્તિ હતા પુષ્પા (ધર્મવીર) ભારતીજી. એ જ પુષ્પા ભા2તીએ હમણાં પોતાના વ્યક્તિ વિશેષ સંસ્મરણો યાદેં, યાદેં ઔર યાદેં નામથી લખ્યાં તેમાં સત્યદેવ દૂબેના ઘેર બનેલી બ્લેક કોફીની રેસિપી પણ લખી છે. આપણો ગુજરાતીઓનો ડ્રામા ટેસ્ટ એકદમ વલ્ગર કહી શકાય એટલો ચીપ છે એટલે સત્યદેવ દૂબે નામ તેમને અપિરિચિત લાગે એ સમજી શકાય એવી વાત છે. સત્યદેવ દૂબે હિન્દી રંગમંચનું ભયંકર આદરપ્રાપ્ત નામ (જન્મ : 19 માર્ચ,1936.મૃત્યુ : 2પ ડિસેમ્બ2,2011 ) છે. આપણને બમ્પર જાય એવા અનેક ઉચ્ચ દરજ્જાના નાટક લખનારા – ભજવનારા – દિગ્દર્શન કરનારા સત્યદેવ દૂબેની સૌથી જાણીતી લાગે એવી ઓળખાણ એ કે અંકુર, નિશાંત, ભૂમિકા, કલયુગ, મંડી, આક્રોશ, અર્ધસત્ય અને વિજેતા જેવી યાદગાર કલાસિક ફિલ્મોના પટકથા – સંવાદ લેખક દૂબેજી હતા. મુંબઈની જેવીપીડી સ્કીમમાં આવેલું પૃથ્વી થિયેટર તેમનો અડૃો. અહીં તેમને આર્ટિસ્ટો સાથે બાજુના જ ટેબલ પર રીડિંગ કરતાં જોયા હતા. જાણીતો ચહેરો પણ ઓળખ પાક્કી કરવા તેમને પ્રશ્ન પૂછયો તો ખિજવાઈ ગયેલાં: આપ મુઝે ડિસ્ટર્બ કર રહે હૈ… જો કે દશ મિનિટ પછી જાતે જ પોતાની નામ પૂરતી ઓળખ તેમણે આપી હતી. એ પછીથી ખ્યાલ આવ્યો કે અમરીશ પુરી તેમને મળતાં પહેલાં કાયમ પગે લાગતાં. તેમના ફલેટમાં એરકન્ડિશનર પણ અમરીશ પુરીજીએ જ લગાવી આપેલું એ પુષ્પા ભારતીજીના સંસ્મરણો વાંચીને ખબર પડી. જો કે પોતાના ઘરમાં એસી છે તેની યાદ પણ દૂબેજીને ભારતીજીએ અપાવી હતી.

પદ્મભૂષણથી સન્માનિત સત્યદેવ દૂબે હિન્દી 2ંગમંચનું એટલું આદરણીય નામ કે તેમના નામે હવે ફેસ્ટીવલો થાય છે, પણ પાક્કા જિનીયસ. એકદમ સનકી અને સંપૂર્ણપણે કલાકારજીવ. એક નાટક ખૂબ સફળ થઈ ગયું તો તેઓ ચિંતામાં પડી ગયા. શું કામ ? આટલા પૈસાનું કરવું શું ? પુષ્પા ભારતીજીએ સલાહ આપી કે, એ પૈસાને નવા નાટક માટે સાચવી 2ાખો એમને આ વાત મંજૂર નહોતી. આર્થિક નિરાંત તો તેમને અને તેમની નાટક મંડળીના સભ્યોને આળસુ બનાવી દે. ક્રિએટીવિટીની આગ ઠારી દે… આખ2ે એ તમામ કમાણી તેમણે યુનિટના સ્ટાફમાં વહેંચી દીધી. દૂબેજી આજીવન એકલાં જ રહ્યાં. તેમના ફલેટની તેમણે એક્વીસ ચાવીઓ બનાવડાવી હતી. એક પડોશીને આપી. એક પુષ્પા ભારતીજીને. બીજી ઓગણીસ ચાવી મિત્રોમાં વહેંચી દીધી. સાલ્લું, દર2ોજ ચાવી સાથે 2ાખવાનું કામ કોણ કરે ? એ તેમની સોચ.

એક દિવસ સત્યદેવ દૂબેજીને થયું કે ફલેટમાં આટલી બધી વસ્તુઓની કશી જરૂરત નથી. એક કબાટમાં પોતાની જરૂિરયાતની વસ્તુઓ રાખીને તેમણે તમામ સામાન, જેમને જોઈએ, તેને આપવા લાગ્યાં. પુષ્પા ભારતીજીએ જોયું કે તેમના પુસ્તકો પણ લોકો લઈ જઈ રહ્યા હતા. ભારતીજીએ ના પાડી તો કહે : અરે, મા2ે જોઈતા હશે તો ધર્મવીર ભારતીની લાયબ્રેરી ક્યાં નથી જો કે લેખિકા ભારતીજીથી આ સહેવાયું નહીં તેથી તેમણે પુસ્તક જોવાનું શરૂ ર્ક્યા તો ખબર પડી કે અનેક પુસ્તકો (પતિ) ધર્મવીર ભારતીજીની લાયબ્રેરીમાંથી આવેલા હતા. એ તમામ પુસ્તકો સાથે પુષ્પાજીએ હિન્દીમાં લખાયેલું કુરાન દુબેજીના ઘેરથી લઈને પોતાની લાયબ્રરીમાંથી સજાવી દીધું પણ આ દાતારી પછી એક અજબ ઘટના બની. એક દિવસ કઢંગી લાગે તેમ લૂંગી પહે2ીને દુબેજીને સૂતેલાં ભા2તીજીની પુત્રી જોઈ ગઈ. તેણે ભારતીજીને વાત ક2ી. હવે આ કહેવું કેમ? તેમની પાસેથી જ પૈસા લઈને ભારતીજી તેમાંથી કાપડ લઈ આવ્યા અને બા2ી-દરવાજા પર પડદા લગાડાવી દીધા. રાતે આ પડદા જોઈને દૂબેજીએ આભારનો ફોન ર્ક્યો : મારા જ પૈસામાંથી પરદા ક2ાવ્યાં એ સારૂં ર્ક્યું, મને કોઈનું દાન ગમતું નથી.

એ પછી રૂબરૂ મળ્યાં ત્યા2ે ભારતીજીએ પરદા ક2ાવવાનું કારણ કહ્યું ત્યા2ે દુબેજીએ બેતહાશા ગરમીને જવાબદાર ગણાવી. ભારતીજીએ તેમને યાદ કરાવ્યું કે તમારા રૂમમાં એસી તો છે….
હા, એ હું ભૂલી જ ગયેલો : દુબેજીએ કહ્યું પણ 2ાતે ત્રણ વાગ્યે તેમણે ભારતીજીને ફોન ર્ક્યો : ભાભીજી, એસી તો ર્ક્યું પણ ઠંડી ખૂબ લાગે છે અને ઓઢવાનું તો મા2ા ઘરમાં છે જ નહીં.
એ રાતે ઓઢાડવાની ચાદર મોકલનારાં પુષ્પા ભારતીજી પોતાના સંસ્મરણો લખે છે કે, એ પોતાના ઘેર રહેતાં પણ બહુ ઓછું. જો સવા2ે તેઓ લાંબા ઝભ્ભામાં દેખાય તો અમે સમજી લેતાં કે કાલે રાતે તેઓ અમરીશ પુ2ીના ઘેર હતા. સાદા સફેદ શર્ટમાં જોવા મળે તો માની લેતાં કે રાત ગુજારો શ્યામ બેનેગલને ત્યાં ર્ક્યો હશે અને કલરફૂલ શર્ટમાં હોય તો પાક્કું કે તેઓ આગલા દિવસે ગોવિંદ નિહલાનીના ઘેર જ 2ોકાયાં હશે… આવા અલગારી નાટયગુરૂ એક સવારે ધર્મવીર ભારતી પાસે આવીને રંગભૂમિના પતનનો બળાપો કાઢવા લાગ્યા કારણ ? એ દિવસે એક ટોચના અખબારે તેમને રંગભૂમિના નાટયગુરૂ ગણાવ્યા હતા. દૂબેજીનું(ધર્મવીર ભારતીજીને) કહેવાનું હતું કે, જે ફટિચર સત્યદેવ દૂબેને નાટયકલાના ક, ખ અને ગમ ની ગતાગમ નથી એ જો સર્વશ્રેષ્ઠ હોય તો વિચારી જૂઓ કે હિન્દી રંગમંચની કઈ દુર્દશા થઈ રહી છે.
જો કે આવો વ્યંગ કરનારા જિનીયસ દૂબેજી આ વિધાન પણ બોલતાં રહેતાં કે, આઈ એમ ધ ગે્રટેસ્ટ ઈઝ નોટ એન એક્ટ, ઈટસ અ ફે્કટ.