લીલાછમ વટાણાનો હરિયાળો વૈભવ

શિયાળું શાકમાં 2500 વર્ષ પહેલાં વટાણાનો ઉપયોગ થતો હોવાનો થિયોફ્રાસ્ટસે ઉલ્લેખ કર્યો છે

લીલાછમ વટાણાનો એક અનોખો જ વૈભવ છે. ઊંધિયા પાઉંભાજી મિક્સ સબ્જી પુલાવ બિરયાની સમોસા પંજાબી સબ્જી નોર્થ ઈન્ડિયન ફૂડ સેન્ડવીચ વિગેરે જેવી અનેક વાનગીઓનો તે આત્મા છે.
વટાણા (પિસમ સેટીવમ) જેને અંગ્રેજીમાં તેને ગાર્ડન પી પણ કહેવાય છે. વનસ્પતિશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ તે ફેબાસિયા પરિવારનો હર્બેસિયસ છોડ છે. ખોરાકમાં આ વનસ્પતિના બીજનો ઉપયોગ થાય છે.
માનવજાતે પદ્ધતિસરની ખેતીની શરૂઆત કર્યા બાદ જે કેટલીક વસ્તુઓનું વાવેતર કરવામાં આવતું તે માંહે વટાણાનો પણ સમાવેશ થાય છે. આજે પણ વટાણા સર્વાધિક લોકપ્રિય છે. વટાણાનું મૂળ વતન પશ્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર આફ્રિકા છે. અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન અને ઈથોપિયામાં હજુ આજે પણ જંગલી વટાણાનો બમ્પર ફાલ આવે છે. વટાણાનો ઇતિહાસ સંક્ષિપ્તમાં જોઈએ તો આજથી 2700 વર્ષ પહેલાં ઈજિપ્ત અને જ્યોર્જિયામાં વટાણાનું વાવેતર થતું હોવાના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓના આધારે પ્રસ્થાપિત થયું છે. 2400 વર્ષ પહેલાં થિયોફ્રાસ્ટસે શિયાળામાં વટાણાનો રસોઈમાં ઉપયોગ થતો હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે.
ઈ.સ.ની પ્રથમ સદીમાં કોલુમેલાએ તેનો ઉલ્લેખ ડી રે રસ્ટિકામાં કર્યો હતો, આ એ સમયની વાત છે જ્યારે રોમન સૈનિકો તેમના રાશનની પૂર્તિ માટે નુમિડિયા અને જુડિયાની રેતાળ જમીનમાંથી જંગલી વટાણા મેળવતા હતા હતા. મધ્ય યુગમાં ફાર્મ વટાણાનો અનેક જગ્યાએ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, કારણ કે દુષ્કાળના સમયમાં તેના કારણે ઘણો મોટો ટેકો રહ્યો હતો. ચાલ્ર્સ ધ ગુડ કાઉન્ટ ઓફ ફ્લેન્ડર્સે 1124માં તેનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
ઈંગ્લેન્ડમાં ખેતરના વટાણા અને બગીચાના વટાણા વચ્ચેનો તફાવત 17મી સદીની શરૂઆતનો છે. યુરોપિયન કોલોનાઈઝેશનના કારણે વટાણા અમેરિકા અને સમગ્ર વિશ્વમાં અન્ય પ્રદેશોમાં પહોંચ્યા. થોમસ જેફરસને પોતાના વિશાળ ફાર્મમાં વટાણાની 30 થી વધુ જાતોના પાક લીધા હતા. 1800 ના દાયકાના મધ્યભાગમાં ઑસ્ટ્રિયામાં ચર્ચના બગીચામાં વટાણાની ખેતી સેન્ટ ગ્રેગોર મેંડલે કરી હતી. છેક તે સમયે તેમણે વટાણાની એવી જાત વિકસાવી હતી જેની ખેતી તો શિયાળામાં થાય છતાં ઉનાળા જેવી ગરમીમાં પણ તે મુરઝાઇ ન જાય અને ટકી રહે. વટાણા ગરમ સમશીતોષ્ણ અને નીચાણવાળા ઉષ્ણકટિબંધીય આબોહવાની ઉનાળાની ગરમીમાં વિકાસ પામતા નથી પરંતુ ઠંડા ઊંચાઈવાળા, ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં સારી રીતે વૃદ્ધિ પામે છે. વટાણાનો છોડ 1.8 મીટર (6 ફુટ) સુધીની લંબાઇ સુધી પહોંચતા હોલો ટ્રેલિંગ ચડતી દાંડી સાથે ખુબ પાંદડાવાળો હોય છે.તેની દાંડી ટર્મિનલ ટેન્ડ્રીલ્સ ધરાવે છે જે ચડવામાં સુવિધા આપે છે અને ત્રણ જોડી પત્રિકાઓ સાથે સંયોજન પાંદડા ધરાવે છે. તેના ફૂલ લાલ જાંબલી ગુલાબી કે સફેદ હોય છે. દાંડી દીઠ બે થી ત્રણ ઉગે છે, તે બટરફ્લાય આકારના હોય છે.

આજે પણ વટાણા સર્વાધિક લોકપ્રિય છે, વટાણાનું મૂળ વતન પશ્ર્ચિમ એશિયા અને ઉત્તર આફ્રિકા છે

અઢારસોના દાયકાના મધ્યભાગમાં ઑસ્ટ્રિયામાં ચર્ચના બગીચામાં વટાણાની ખેતી સેન્ટ ગ્રેગોર મેંડલે કરી હતી, છેક તે સમયે તેમણે વટાણાની એવી જાત વિકસાવી હતી જેની ખેતી તો શિયાળામાં થાય છતાં ઉનાળા જેવી ગરમીમાં પણ તે મુરઝાઇ ન જાય અને ટકી રહે…

જાપાન, ચીન, તાઇવાન અને થાઇલેન્ડ, ફિલિપાઇન્સ અને મલેશિયા સહિતના કેટલાક દેશોમાં વટાણાને શેકી, મીઠું ચડાવી અને નાસ્તા તરીકે ખાવામાં આવે છે

ફળ એક શીંગ છે જે 10 સેમી (4 ઇંચ) લાંબી થાય છે, જ્યારે પાકે ત્યારે અડધા ભાગમાં વિભાજિત થાય છે. પોડની અંદર, 5 થી 10 બીજ ટૂંકા દાંડીઓ દ્વારા જોડાયેલા હોય છે. બીજ લીલા, પીળા, સફેદ અથવા વિવિધરંગી હોય છે. રસોઈમાં મોટા ભાગે વટાણાને બાફવામાં આવે છે અને તે રીતે કોષની દિવાલોને તોડી નાખવામાં આવે છે. તેથી તેનો સ્વાદ મીઠો થાય છે અને પોષક તત્વો વધુ જૈવ ઉપલબ્ધ બને છે. 100 ગ્રામ વટાણામાં માત્ર 81 કેલરી હોય છે. લીલા વટાણા વિટામિન ઊં, મેંગેનીઝ, ડાયેટરી ફાઈબર, વિટામિન ઇ1, કોપર, વિટામિન ઈ, ફોસ્ફરસ અને ફોલેટનો ખૂબ સારો સ્ત્રોત છે. તેઓ વિટામિન ઇ6, નિયાસિન, વિટામિન ઇ2, મોલિબડેનમ, ઝિંક, પ્રોટીન, મેગ્નેશિયમ, આયર્ન, પોટેશિયમ અને કોલિનનો પણ સારો સ્ત્રોત છે. વટાણાના સ્વાસ્થ્ય લાભોમાં વૃદ્ધત્વ વિરોધી, મજબૂત રોગપ્રતિકારક શક્તિ, ઉચ્ચ ઊર્જા, કરચલીઓનું નિવારણ, અલ્ઝાઈમર, સંધિવા, બ્રોન્કાઇટિસ, ઓસ્ટીયોપોરોસીસ, કેન્ડીડા, તંદુરસ્ત હાડકાં, રક્ત ખાંડનું નિયમન, હૃદય રોગ નિવારણ, ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડે છે અને પેટના કેન્સર નિવારણનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોસેસ્ડ વટાણા એ ચડી ગયેલા વટાણા છે જેને પલાળીને પછી સૂકવવામાં આવે છે અને પછી બગાડ અટકાવવા માટે હોટ લેસર ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે. રાંધેલા વટાણાને ક્યારેક સુકવીને વસાબી, મીઠું અથવા અન્ય મસાલાઓ સાથે કોટેડ વેચવામાં આવે છે. જાપાન, ચીન, તાઇવાન અને થાઇલેન્ડ, ફિલિપાઇન્સ અને મલેશિયા સહિતના દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના કેટલાક દેશોમાં વટાણાને શેકવામાં આવે છે અને મીઠું ચડાવવામાં આવે છે અને નાસ્તા તરીકે ખાવામાં આવે છે. યુકેમાં, સુકા પીળા અથવા લીલા વિભાજિત વટાણાનો ઉપયોગ વટાણાની ખીર (અથવા “પીઝ પોરીજ’) બનાવવા માટે થાય છે, જે ત્યાંની પરંપરાગત વાનગી છે. વટાણા શબ્દનો ઉદ્દભવ લેટિન શબ્દ પિસમ પરથી થયો છે, જે ગ્રીક (ાશતજ્ઞક્ષ), (ાશતજ્ઞત) ‘વટાણા’નું લેટિનાઇઝેશન છે. તેને અંગ્રેજીમાં પીઝ પુડિંગની જેમ સંજ્ઞા પીઝ (બહુવચન પીસેન) તરીકે અપનાવવામાં આવી હતી. 2005 માં, 2,000 લોકોના મતદાનમાં વટાણા બ્રિટનનું સાતમુ સર્વાધિક લોકપ્રિય શાક હોવાનું ફલિત થયું હતું.