કિશોર કુમાર: મેથડ ઈન મેડનેસ

શાહનામા
– નરેશ શાહ

ઉપ2 લખેલાં શિર્ષકનો અર્થ ન સમજાય તો અફસોસ ક2વાની જરૂ2 નથી. કોઈને પણ તેના અર્થની ખબ2 નથી. બઢિયા ખાલે ક2ા2ે ગજક – જેવા વિચિત્ર શબ્દોથી આવના2ાઓનું સ્વાગત ક2ીને તેને મૂંઝવી મા2તી પર્સનાલિટીને આપણે તેનો અર્થ પણ પૂછીને જાણી શકીએ તેમ નથી કા2ણકે કિશો2કુમા2 (જન્મ : 4 ઓગસ્ટ 1926, મૃત્યુ : 13 ઓકટોબ2, 1987) હવે હયાત નથી. બે હજા2 નવસો જેટલા હિન્દીમાં તેમજ સોથી વધુ બંગાળી, ગુજ2ાતી, ભોજપુ2ી, મ2ાઠી, ઓિ2યા (એક -એક ગીત), આસામી, પંજાબી, ક્ધનડ, મલયાલમ અને અંગે્રજીમાં ગીતો ગાના2ાં કિશો2દા એક વર્સેટાઈલ લેજન્ડ હતા. ગાયક ઉપ2ાંત એકટ2, નિર્માતા, નિર્દેશક, ગીતકા2, સંગીતકા2, લેખક હોવાના કા2ણે નહીં, પણ કલાસિકલ સંગીતની તાલીમ વગ2 આપણા બધાના ભૂતકાળ અને વર્તમાનને વ2સાદી લીલીછમ લાગણીઓથી ભિંજવી દેના2ા કિશો2કુમા2 ગાંગુલી ઉર્ફે કિશો2કુમા2 ખંડવાવાલા ઉર્ફે કિશો2 દા બીજા તમામ સમકાલીન ગાયકો ક2તાં એક ઈંચ ઊંચા હોવાનો અંગત મત. લાખોની જેમ પર્સનલ ફેવિ2ટ પણ ખ2ાં. જીંદગી કા સફ2 (સફ2)દ2મિયાન, યે જીવન હૈ(પિયા કા ઘ2)ની મક્કડજાલમાં અટવાઈને ક્યા ખબ2, ક્યા પત્તા, ક્યા ખુશી હૈ, ગમ હૈ ક્યા (સાહેબ)નો પ્રશ્ર્ન પૂછીને હમે ઔ2 જીને કી ચાહત ન હોતી (અગ2 તુમ ન હોતે) ગાના2ાં કિશો2કુમા2 તેમના પ્રત્યેક ગીત સાથે નેકસ્ટ સેન્ચુ2ીમાં પણ ભુલાયા નથી અને તેમના ગીતો સાથે તેમના ઉટપટાંગ નખ2ા, બુદ્ઘિપૂર્વકનું ગાંડપણ અને ઈ2ાદાપૂર્વકનું પાગલપણુંપણ યાદ 2હેવાનું.

લાજવાબ-બેમિસાલ અને અણમોલ કેટેગ2ીમાં મૂકી શકાય તેવા સેંકડો ગીતો ગાના2ાં કિશો2કુમા2 બ2ફની પથ2ાયેલી મુલાયમ ચાદ2 અને દિ2યા પ2થી આવતા ભેજવાળા ઠંડા પવન જેવા 2ેશમી અવાજને કા2ણે આપણા દિલમાં જીવે છે તો તેઓ જીવીત હતા ત્યા2ે ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રીઝમાં પોતાના એબ્સર્ડ વ્યવહા2 માટે પંકાયેલા હતા. ડે2ેક બોઝ લિખિત કિશો2કુમા2 : મેડનેસ ઈન મેથડમાં એવી અનેક વાતો છે, જે જાણીને ચક્તિ થઈ જવાય : 2ેકોર્ડિંગ સ્ટૂડીયોમાં તેઓ પોતાની બાજુમાં કોઈ બાળક હોય તેમ તેની સાથે વાતો ક2તાં. ક્યા2ેક મોટેથી હસી પણ પડતાં. આશા ભોંસલેને યાદ છે કે ક્યા2ેક તેઓ (ન દેખાતાં) બાળક સાથે વાતોમાં જોડાવાનું પણ મને કહેતા હતા. પિતા સચિન દેવ બર્મન સાથે પંચમ (આ2. ડી. બર્મન) એક્વા2 કા2દા2 સ્ટૂડિયોમાં 2ેકોર્ડીંગ માટે ગયા તો તેમણે જોયું કે કિશો2કુમા2 એક ઊંચી દિવાલ પ2 ચઢીને બેસી ગયા હતા. પગમાંથી ચપ્પલ પડી ગયું તો તેમણે પંચમ પાસે એ માંગ્યું હતું. પંચમ દાએ દિવાલ પ2 બેસવાનું કા2ણ પૂછયું તો કિશો2દાએ કહ્યું : હું કા2દા2સાહેબની નકલ ક2ી 2હ્યો છું

પોતાના બંગલાના બગીચામાં ઉગાડેલાં વૃક્ષ્ાો સાથે વાત ક2વાનું તો ઠીક, કિશો2કુમા2ે આ વૃક્ષ્ાોના જર્નાદન, 2ઘુનંદન, બુદ્ઘુ2ામ અને ગંગા2ામ જેવા નામ પણ પાડેલાં. વૃક્ષ્ાને તેઓ તેના નામથી જ બોલાવતા. કહે છે કે એક ઈન્ટિ2ીય2 ડિઝાઈન2ને તેમણે કહેલું કે મા2ા બંગલા ફ2તે નહે2 ખોદવી છે, જેમાં હોડી ત2ી શકે. એ માટે મંજુ2ી ન મળે એ જાણ્યા પછી કિશો2કુમા2ે ડિમાન્ડ ક2ી તો, ડ્રોઈંગરૂમમાં નાનકડું તળાવ બનાવીએ, જેમાં બોટ 2ાખીશું જેના પ2 હું બેસી શકું… આવું શક્ય છે એમ વિચા2ી 2હેલાં ઈન્ટિ2ીય2 ડિઝાઈન2 પછી જોકે ભાગી ગયો કા2ણકે કિશો2કુમા2ે ઈચ્છતા હતા કે ડ્રોંઈગરૂમમાં પંખાની જગ્યાએ પક્ષ્ાીઓ અને ફોટોફ્રેમની જગ્યાએ જીવતા વાંદ2ા મા2ે 2ાખવા છે… શોહ2ત નામની ફિલ્મના સેટ પ2 નહીં પહોંચેલા દિગ્દર્શક એચ. એસ. 2વૈલ (2ાહુલ 2વૈલના પિતા) કિશો2દાને લેવા ગૌ2ીકુંજ ગયા તો તેમણે જોયું કે કિશો2કુમા2 ગળામાં કૂત2ાંની સાંકળ નાખીને કૂત2ાંની જેમ બેઠાં હતા. બાજુમાં પ્લેટની અંદ2 2ોટીના ટૂકડા હતા. 2વૈલ પ2 કિશો2કુમા2 એટલા ભસ્યાં કે આખ2ે તેમણે ઘ2ની બહા2 નીકળી જવું પડયું હતું. ભાઈ-ભાઈના શૂટીંગમાં પૈસા ન મળ્યા હોવાના કા2ણે ન ગયેલા કિશો2કુમા2 મોટાભાઈ અશોકકુમા2 (બન્ને ભાઈ એકટીંગ ક2તા હતા ફિલ્મમાં)ના મોંઢાને ફિલ્મના સેટ પ2 ગયા પણ પૈસા ન અપાયા તો ગેટઅપ સાથે જ સ્ટૂડિયો છોડીને નીકળી ગયા હતા.

કેટલાંક લોકો માને છે કે કિશો2કુમા2 કંજૂસ હતા પણ સચ્ચાઈ એ છે કે તેમણે ચા2 ચા2 (ગીતા બાલી, મધુબાલા, યોગીતા બાલી અને લીના ચંદાવ2ક2) લગ્ન ર્ક્યા હતા. મતલબ કે કિશો2 દા કંજૂસ નહોતા ? એમણે મફત ગીતો પણ ગાયા અને અંજાન જેવા ગીતકા2ને ડબલ પૈસા પણ આપેલા. 1977માં કિશો2કુમા2 હ2ા2 અને ૠષિકેશ ફ2વા ગયેલા તો ત્યાંથી આવ્યા પછી સાધુ જેવા કપડાં પહે2તા હતા. વાળ અને દાઢી પણ વધા2ી હતી. કિશો2કુમા2 વિષે એવું પણ કહેવાય છે કે તેઓ આખી 2ાત પૈસા ગણતાં 2હેતા હતા. કેટલાંક તેમને સ્ક્રીઝોફોનિક માનતા હતા પણ કેટલાંકને તેમના ગાંડપણમાં(પીછો છોડાવવાનું કે ધાર્યું ક2ાવવા માટેનું) શાણપણ લાગતું. તેમનો ઈન્ટ2વ્યૂ લેવા ગયેલાં પત્રકા2 લેખક જયપ્રકાશ ચૌક્સેને તેમણે કહેલું કે આવો વિચિત્ર વહેવા2 હું બોિ2ંગ અને બેકા2 લોકોથી છૂટકા2ો મેળવવા ક2તો 2હું છું…એ સાચું છે કે પૈસાની વાત ન ક2ે ત્યાં સુધી એ ગીત ગાવા માટે તૈયા2 થતા નહોતા. ડેની ડન્ઝોગપ્પા અને પુના ફિલ્મ ઈન્સ્ટીટયૂટના વિદ્યાર્થીઓ અભી તો જી લે ફિલ્મ બનાવતાં હતા. પૈસા નક્કી થયા પછી કિશો2કુમા2 આવ્યા. સેક્રેટ2ીએ પૈસા લીધા પછી ભજન ગાયું અને નીકળતી વખતે પૈસા પાછા આપી દઈને કહ્યું : ભજન બહુ સુંદ2 હતું. મા2ે એ ગાવાના પૈસા ન જોઈએ

મહેબુબા ફિલ્મ વખતે તેમણે પંચમદા પાસે જીદ ક2ેલી કે મે2ે નૈના સાવન-ભાદો પહેલાં લતાજી પાસે ગવડાવો, પછી જ હું તેનું મેલ-વર્ઝન ગાઈશ. એમણે એવું જ ક2ેલું. પોતાના પેમેન્ટ માટે આમ કી પેટી જેવો શબ્દપ્રયોગ કિશો2કુમા2 ક2તાં. અનુ મલ્લિક માટે પચ્ચીસ આમ કી પેટી માંગના2ા કિશો2કુમા2 એ જ ફોનમાં પંદ2 આમ કી પેટી માટે ફિલ્મના તમામ ગીત ગાવા તૈયા2 થઈ ગયા હતા પ2ંતુ એવું થઈ ન શક્યું. આ ફોન આવ્યાના દિવસે જ, 13 ઓકટોબ2, 1987 એ તેમને સિવિય2 હાર્ટ એટેક આવી ગયો અને… જાએંગે ફી2 કિધ2, હૈ ક્સિે યે ખબ2, કોઈ સમજા નહીં, કોઈ જાના નહીં.