ઈરાન અને પાકિસ્તાનના સંબંધો સમય જતાં અનેક ઉતાર-ચઢાવમાંથી પસાર થયા છે. 1979ની ઈસ્લામિક ક્રાંતિ પહેલાનું ઈરાન અને આજનું ઈરાન – બંનેની વિદેશ નીતિ અને ભારત-પાકિસ્તાન પ્રત્યેનો અભિગમ સાવ અલગ રહ્યો છે. જો ભવિષ્યમાં ઈરાનમાં ફરીથી રાજાશાહી પરત ફરે અને રઝા પહેલવી સત્તામાં આવે, તો તેની અસર માત્ર ઈરાન પર જ નહીં, પરંતુ ભારત અને પાકિસ્તાન પર પણ ઊંડી પડશે.
જ્યારે ઈરાન અને પાકિસ્તાન ‘સગા ભાઈ’ જેવા હતા
- Advertisement -
શાહ મોહમ્મદ રઝા પહેલવીના શાસનકાળ(1941-1979) દરમિયાન ઈરાન અને પાકિસ્તાન અત્યંત નજીકના સાથી હતા. ઈરાન 1947માં પાકિસ્તાનને માન્યતા આપનારા શરૂઆતી દેશોમાંનો એક હતો. તે સમયે બંને દેશો અમેરિકાના સમર્થક હતા અને સોવિયત સંઘના પ્રભાવને રોકવા માટે એકબીજા પર ભરોસો કરતા હતા. શાહના સમયમાં ઈરાનની નીતિ બિનસાંપ્રદાયિક અને પશ્ચિમી દેશોના સમર્થનમાં હતી.
ભારત-પાક યુદ્ધમાં પાકિસ્તાનને ખુલ્લી મદદ
1965 અને 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધો દરમિયાન શાહના નેતૃત્વ હેઠળના ઈરાને પાકિસ્તાનને ખુલ્લેઆમ મદદ કરી હતી. ઈરાને પાકિસ્તાનને ઈંધણ અને તેલ પૂરું પાડ્યું હતું એટલું જ નહીં, પાકિસ્તાની વાયુસેનાને છુપાવવા માટે પોતાના એરપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક સપોર્ટ પણ આપ્યો હતો. તે સમયે ઈરાનનું માનવું હતું કે પ્રાદેશિક સત્તા તરીકે ઉભરી રહેલા ભારતને રોકવા માટે પાકિસ્તાન મજબૂત હોવું જરૂરી છે.
- Advertisement -
1979ની ક્રાંતિ અને બદલાયેલા સમીકરણો
વર્ષ 1979માં આયાતુલ્લા ખોમેનીના નેતૃત્વમાં થયેલી ઈસ્લામિક ક્રાંતિએ સમગ્ર ચિત્ર બદલી નાખ્યું. નવું ઈરાન અમેરિકા વિરોધી બન્યું, જેના કારણે પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં પહેલા જેવો વિશ્વાસ રહ્યો નહીં. બીજી તરફ, પાકિસ્તાન પર સાઉદી અરેબિયાનો પ્રભાવ વધતા શિયા-સુન્નીના સમીકરણોએ પણ સંબંધોમાં અંતર વધાર્યું. આ બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં ઈરાને ભારત સાથે ચાબહાર પોર્ટ અને ઊર્જા ક્ષેત્રે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી મજબૂત કરી સંબંધોમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
ભારત માટે નવી પડકારજનક સ્થિતિ?
જો ભવિષ્યમાં રઝા પહેલવી સત્તા પર આવે અને ફરી સેક્યુલર વ્યવસ્થા સ્થપાય, તો ભારત માટે કેટલીક મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે:
– વ્યૂહાત્મક નુકસાન: ભારત માટે અત્યંત મહત્ત્વના ચાબહાર પોર્ટનું મહત્વ ઘટી શકે છે.
– પાક-ઈરાન મિત્રતા: ઈરાન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ફરી લશ્કરી અને વ્યૂહાત્મક સહયોગ વધી શકે છે, જે ભારત માટે ચિંતાનો વિષય બની શકે.
– ઉર્જા સહયોગ: ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો ઉર્જા સહયોગ નબળો પડી શકે છે અને ભારતે ખાડી દેશો પર વધુ નિર્ભર રહેવું પડી શકે છે.
આમ, ઈરાનમાં સંભવિત સત્તા પરિવર્તન ભારત માટે નવા વ્યૂહાત્મક પડકારો અને બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણો લઈને આવી શકે છે.
