ગાંધી નિર્વાણ દિન વિશેષ: કલ્પનાની ખિંટીએ લટકાતું સત્ય

ગાંધી ગોડસે: એક યુધ્ધ ફિલ્મ જો અને તો પર આધારિત છે પણ હકીક્ત છે એ છે કે આવું પણ બની શક્યું હોત

30 જાન્યુઆરીનો ગાંધી નિર્વાણ દિન આજે છે ત્યારે એક કલ્પના કરી જોવા જેવી છે કે 1948ની 30મી જાન્યુઆરીએ નથુરામ ગોડસેએ કરેલાં ગોળીબાર પછી પણ ગાંધીજી જીવી ગયા હોત તો શું થાત ? અત્યારે એક મોટો વર્ગ એવું માને છે કે મહાત્મા ગાંધી વર્તમાન સમયમાં આઉટડેટેડ સાબિત થયા હોત પણ ધારી લો કે, નથુરામ ગોડસેના ફાયરિંગ પછી પણ જીવતાં રહી શક્યા હોત તો શું એ સમયમાં ગાંધીજી પોતાની વિચારધારા કે ફિલ્સૂફી અને આદર્શ મુજબ જીવી શક્યા હોત ?
સત્યની જેમ કેટલીક કલ્પના પણ અકળાવનારી જ સાબિત થતી હોય છે અને આવી કલ્પના દિલ્હીમાં રહેતાં 7પ વર્ષના સાહિત્યકાર-પ્રોફેસર અસગર વજાહત (જીસે લૌહાર નહીં દેખ્યા – જેવું ઉમદા નાટક પણ તેમણે જ આપ્યું છે ) એક દશકા અગાઉ કરી હતી. એકદમ ઈન્ટરેસ્ટિંગ વાત છે આ. 30 જાન્યુઆરી, 1948 ના દિવસે બિરલા હાઉસમાં પ્રાર્થના સભામાં જઈ રહેલાં ગાંધીજીને પ્રથમ પ્રણામ ર્ક્યા બાદ નથુરામ ગોડસે પોતાની પિસ્તોલમાંથી ત્રણ ગોળી ધરબી દે છે પણ… એ જીવલેણ હુમલા પછી સાજા થઈ ગયેલા ગાંધીજી પહેલું કામ શું કરે છે ? સ્વાભાવિક છે કે એ પોતાની હત્યાનો ગુનો કબુલી ચૂકેલાં હત્યારા નથુરામ ગોડસેને મળવા જેલમાં જાય.
હિન્દુઓના દુશ્મન અને મુસ્લિમોના તરફદાર એવા ગાંધીજીને પોતાની બેરેકમાં જોઈને નથુરામ ગોડસે છળી મરે છે કારણકે તેની નજરમાં તો ગાંધીજી ભારતભૂમિ પરનો બોજ છે. અખંડ ભારતના ભાગલા કરાવનારા, પાકિસ્તાનને અનસન ઉપવાસ કરીને બાવન કરોડ રૂપિયા અપાવનારા, મંદિરોમાં કુરાનની આયાત ગવડાવનારા અને (હિન્દુઓ કરતાં વધુ) મુસ્લિમોના હિતરક્ષ્ાક મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી સામે એ પોતાનો આક્રોશ ઠાલવે છે.
જેલમાં નથુરામ ગોડસેને મળ્યાં પછી ગાંધીજી પોતાના ગ્રામ સ્વરાજયના આદર્શ વિચારને અમલમાં મૂકે છે અને એ દરમિયાન તેઓ ભારતના કાયદા-બંધારણની બદલે (ગ્રામ સ્વરાજયની કલ્પનાને) વધુ પ્રાધાન્ય આપે છે. જેલમાં રહેલો નથુરામ ગોડસે (એ પત્રકાર હતો, એ તો તેમના વિરોધીઓને યાદ જ હશે) ગાંધીજીની આ મનમાની પર બેધડક લખતો રહે છે. કોર્ટમાં એવો ચૂકાદો આવે છે કે કાયદાભંગ બદલ ગાંધીજીને એરેસ્ટ કરવા જોઈએ.
પકડાયેલાં ગાંધીજીના આગ્રહ આગળ ઝૂકી જઈને કોંગે્રસ (નહેરુ વગેરે) ગાંધીજીની ઈચ્છા પ્રમાણે નથુરામ ગોડસે છે એ જ જેલમાં અને એ જ બેરેકમાં ગાંધીને રાખવામાં આવે છે. અને પછી…
અહિંસાના પુજારી અને તેનો ખાતમો કરવા નીકળેલાં હિંસાનાં તરફદાર, જેલની બેરેકમાં એક્સાથે રહે ત્યારે જે શાબ્દિક તડાફડી થાય એ અત્યંત રોચક કલ્પનાનો વિષય છે પરંતુ ડોન્ટ વરી, એ કલ્પના કરવામાં ટૂંકા પડતા હો તો વેલનોન ડિરેકટર રાજકુમાર સંતોષીએ આ જ વિષય પર બનાવેલી ગાંધી-ગોડસે : એક યુધ્ધ ફિલ્મ જોઈ લેવાની રહે. અસગર વજાહત અને રાજકુમાર સંતોષીએ સાથે મળીને લખેલી આ ફિલ્મનો સૌથી

મોટો પ્લસ પોઈન્ટ ગાંધી-ગોડસેનો આમનો-સામનો અને ટકરાવ છે. જેલમાં ભગતસિંહ, સુભાષચં બોઝથી લઈને ઐતિહાસિક પાત્રોએ અન્યાયની બદીને ટાળવા માટે હિંસાનો આશરો લીધો હોવાનો નથુરામ ગોડસે હવાલો આપે છે ત્યારે ગાંધી-સમર્થક કેદી કહે છે : …. એવું જ હોય તો તે અંગે્રજોના અન્યાય વિરૂદ્ધ કેમ એક પથ્થર પણ નહોતો ફેંક્યો (અને ગાંધીજીની હત્યા કરવા તૈયાર થયો)
અહિંસાની તરફેણ કરતાં ગાંધીજી ખુદ બેરેકમાં નથુરામ ગોડસેને કહે છે : વિચારો સામેનું યુધ્ધ તો વિચારોથી લડવું જોઈએને… તું મને મારી નાખે તો કંઈ તેને અંત થોડો આવવાનો છે. મારા વિચાર તો જીવવાના જ છે.
અગત્યનો સવાલ એ છે કે નથુરામ ગોડસેએ ગાંધીજીની હત્યા ન કરી હોત તો ? આજે તો એક હિન્દુ (ગોડસે) એ બીજા અહિંસા-સમર્થક હિન્દુ (ગાંધીજી)ની હત્યા કરી-નું મહેણું આપણા માટે કાયમી બની ગયું છે પણ માની લો કે (અસગર વજાહતની કલ્પના મુજબ) ગોડસેના પ્રહારમાંથી ગાંધી બચી ગયા પછી શું ગાંધીજી કોઈ અન્યને ખટક્યાં હોત ખરાં ? શું તેમણે ગાંધી નામનો કાંટો કાઢવાનો પ્રયત્ન ર્ક્યો હોત ? અને હા, તો એ કોણ હોત ? ગાંધીજી જે રીતે કચડાયેલાં-દુ:ભાયેલા અને જાતિવાદથી રિબાયેલાં લોકોના મસીહા બનીને કામ કરતા હતા, એ જોતાં તો સ્વાભાવિક છે કે ઉચ્ચ તબકા અને વર્ગના લોકોને જ એ ખટક્યાં હોત અને ગાંધી ગોડસે : એક યુધ્ધ ફિલ્મમાં એ પણ દેખાડવામાં આવ્યું છે કે નથુરામના એટેક પછી ઉગરી ગયેલા ગાંધીજીનો શિકાર કોઈ બીજો હિન્દુ વર્ગ કે સમુદાય જ કરત બેશક, આ કલ્પના છે પણ એવી સચોટ છે કે ગાંધી-ગોડસે : એક યુધ્ધ ફિલ્મનો અંત જોઈને એકપણ જેન્યુઈન હિન્દુને એ અતાર્કિક નહીં જ લાગે.

ગાંધી-ગોડસે: એક યુધ્ધ વિશે
ફિલ્મની એ કમનસીબી રહી છે કે એ પઠાન ફિલ્મના પ્રચાર-માર્કેટીંગ અને સફળતાના વાવાઝોડામાં દબાઈ ગઈ પરંતુ તેમાં કામ નક્કર થયું છે. ફિલ્મમાં ગાંધીજીનું પાત્ર આપણા ગુજરાતી અભિનેતા દિપક અંતાણીએ ભજવ્યું છે અને ગાંધીજીના બોખા હાસ્યના દૃશ્યમાં તેમણે ખરેખર કમાલ કરી છે. બેન કિંગ્સલે પછી હવે દિપક અંતાણીને ગાંધીજી તરીકે ઓળખવામાં આવશે. બેશક, અમુક દૃશ્યમાં ગાંધીજી જાણે ફિલ્મી હીરો હોય તેવા લાગે છે પણ એ નજરઅંદાઝ કરી શકાય તેવી વાત છે. નથુરામ ગોડસે તરીકે ચિન્મય માંડલેકર પણ પરફેકટ (અને ગાંધીજીથી) પ્રભાવહીન લાગે છે. ફિલ્મમાં જવાહરલાલ નહેરુ, સરદાર પટેલ, આચાર્ય કૃપલાની, પ્યારેલાલજી (એક દૃશ્યમાં), કસ્તુરબા ગાંધી, શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી, ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર જેવા ઐતિહાસિક પાત્રો પણ નોંધનીય છે.
વૈષ્ણવજન અને રઘુપતિ રાઘવ માટે જ કદાચ, એ. આર. રહેમાન આ ફિલ્મમાં સામેલ થયા છે અને એ વાજબી પણ છે. ફિલ્મમાં રાજકુમાર સંતોષીની પુત્રી તનીષા સંતોષી પણ છે. ગાંધી-ગોડસે : એક યુધ્ધ ખરેખર એક નોંધનીય અને પ્રશંસનીય પ્રયાસ છે એટલે તમારે જોયા વગર તો ચાલશે જ નહીં

ગોડસે @ ગાંધી ડોટ કોમ વિષે
નાટયકાર અસગર વજાહતે ર010માં આ નામથી લખેલાં નાટકને ટોમ ઓલ્ટરે યદિ નામથી ભજવેલું. ક્ધનડ ભાષામાં પણ એ બન્યું. ગુજરાતી ભાષામાં નિમેષ દેસાઈએ તે હું છું મોહનદાસ નામથી ભજવ્યું. હિન્દીમાં અરવિંદે ગોડે પણ છેલ્લાં દશ વરસથી આ જ નામથી નાટક ભજવી રહ્યા હતા પરંતુ ત્યારે કોઈ વિવાદ નહોતો થયો. રાજકુમાર સંતોષીએ એ જ નાટક પરથી ગાંધી-ગોડસે : એક યુધ્ધ નામે ફિલ્મ બનાવી તો થોડો ચચરાટ થયો છે પણ અસગર વજાહતે એ ફિલ્મ બારામાં આપેલાં ઈન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું છે કે (નાટકની જેમ જ) ફિલ્મમાં પણ અમે કોઈને હીરો તરીકે દર્શાવવાનો પ્રયત્ન ર્ક્યો નથી
સચ્ચાઈ એ છે કે ગાંધી હત્યા પછી નથુરામ ગોડસેએ કોર્ટમાં આપેલી કેફિયત પરથી જ ગોડસેના વ્યક્તિત્વને ઉપસાવવાની કોશિશ થઈ છે અને અહીં ગાંધીજીની હઠ જેવી માન્યતાઓ પણ દર્શાવવામાં આવી છે.