પ્રોટેમ સ્પીકર કેવી રીતે પસંદ કરવામાં આવે છે ચાલો જાણીએ

18મી લોકસભાનું પ્રથમ સત્ર 24 જૂનથી 3 જુલાઈ સુધી ચાલશે. આ સત્રમાં નવા લોકસભા અધ્યક્ષની ચૂંટણી પણ યોજાશે. સ્પીકર પદને લઈને રાજકીય વર્તુળોમાં અનેક અટકળો ચાલી રહી છે. દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે ભાજપની આગેવાની હેઠળની એનડીએ સરકાર સ્પીકર પદ જાળવી રાખશે. જ્યાં સુધી સ્પીકરની પસંદગી ન થાય ત્યાં સુધી પ્રોટેમ સ્પીકર લોકસભાની કાર્યવાહી સંભાળશે. તેઓ નવા ચૂંટાયેલા લોકસભા સભ્યોને શપથ પણ લેવડાવશે. જાણો કેવી રીતે પ્રોટેમ સ્પીકરની પસંદગી કરવામાં આવે છે…

પ્રોટેમ સ્પીકરનું કામ શું છે ?

લોકસભાના પ્રિસાઇડિંગ ઓફિસર તરીકે, સ્પીકરે રોજિંદી કાર્યવાહી સંબંધિત કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ફરજો નિભાવવાની હોય છે. ભારતીય બંધારણની કલમ 94 જણાવે છે – “જ્યારે પણ લોકસભાનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે, ત્યારે સ્પીકર વિસર્જન બાદ લોકસભાની પ્રથમ બેઠક સુધી તેમનું કાર્યાલય છોડશે નહીં.” 18મી લોકસભામાં નવા સ્પીકરની પસંદગી ન થાય ત્યાં સુધી ગૃહની કાર્યવાહી ચલાવવા માટે પ્રોટેમ સ્પીકરની પસંદગી કરવામાં આવશે. ‘પ્રો-ટેમ’ શબ્દ લેટિન પ્રો-ટેમ્પોર પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે ‘અસ્થાયી રૂપે’ અથવા ‘કામચલાઉ’.

બંધારણમાં શું કહે છે ?

ભારતના બંધારણમાં સંસદમાં પ્રોટેમ સ્પીકર જેવા પદ માટે કોઈ જોગવાઈ નથી. કાયમી સ્પીકરની પસંદગી ન થાય ત્યાં સુધી પ્રોટેમ સ્પીકરની અસ્થાયી રૂપે નિમણૂક કરવામાં આવે છે. બંધારણમાં પ્રોટેમ સ્પીકરના પદનો ઉલ્લેખ ન હોવા છતાં, સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયની સત્તાવાર પુસ્તિકામાં પ્રોટેમ સ્પીકરની નિમણૂક અને શપથ ગ્રહણનો ઉલ્લેખ છે.

પ્રોટેમ સ્પીકર્સ કેવી રીતે પસંદ કરવામાં આવે છે ?

સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયની હેન્ડબુક જણાવે છે કે જ્યારે નવી લોકસભા પહેલાં સ્પીકરની જગ્યા ખાલી થાય છે, ત્યારે “સ્પીકર પ્રોટેમ તરીકેના હેતુ માટે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નિયુક્ત કરાયેલા સભ્ય સ્પીકરની ફરજ બજાવે છે.” ” હેન્ડબુક મુજબ, સામાન્ય રીતે ગૃહના સૌથી વરિષ્ઠ સભ્ય (સદસ્યતાના વર્ષોની સંખ્યાના આધારે) આ હેતુ માટે પસંદ કરવામાં આવે છે, જો કે તેમાં કેટલાક અપવાદો છે.

પ્રોટેમ સ્પીકરનું મુખ્ય કામ નવા સાંસદોને શપથ લેવડાવવાનું છે. બંધારણના અનુચ્છેદ 99 હેઠળ, “દરેક ગૃહના સભ્ય, તેમની બેઠક લેતાં પહેલા, રાષ્ટ્રપતિ અથવા તેના દ્વારા તે હેતુ માટે નિયુક્ત કોઈ વ્યક્તિ સમક્ષ, બંધારણની ત્રીજી અનુસૂચિમાં નિર્ધારિત ફોર્મમાં શપથ લે છે.” સામાન્ય રીતે, લોકસભાના અન્ય ત્રણ ચૂંટાયેલા સભ્યોની નિમણૂક પણ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને સાંસદો તેમની સમક્ષ શપથ લે છે.

સરકારની ભૂમિકા શું છે ?

નવી સરકારની રચના થતાં જ ભારત સરકારનો લેજિસ્લેટિવ ડિપાર્ટમેન્ટ સૌથી વરિષ્ઠ લોકસભા સભ્યોની યાદી તૈયાર કરે છે. તે સંસદીય બાબતોના પ્રધાન અથવા વડા પ્રધાનને સોંપવામાં આવે છે, જેમાંથી એક સાંસદને પ્રોટેમ સ્પીકર તરીકે નિયુક્ત કરી અન્ય ત્રણ સભ્યોને શપથ લેવડાવવામાં આવે છે.

પ્રોટેમ સ્પીકર પર કોંગ્રેસનો દાવો કેમ મજબૂત ?

જો આપણે સંસદીય બાબતોના મંત્રાલયની હેન્ડબુક પર ધ્યાન આપીએ તો કોંગ્રેસ પ્રોટેમ સ્પીકર પદ માટે દાવો કરે છે. કોંગ્રેસના સાંસદ કોડીકુન્નીલ સુરેશ 18મી લોકસભાના સૌથી વરિષ્ઠ સભ્ય છે. તેઓ આઠમી વખત સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા છે. આ કારણે તેઓ પ્રોટેમ સ્પીકર બની શકે છે અને તેમને નવા સાંસદોને શપથ લેવડાવવાની જવાબદારી મળી શકે છે. 2019માં, મેનકા ગાંધી સૌથી વરિષ્ઠ સભ્ય હતા, પરંતુ કેટલીક અસુવિધાને કારણે તેઓ પ્રોટેમ સ્પીકરની જવાબદારી સંભાળી શક્યા ન હતા. આ પછી વીરેન્દ્ર કુમારને પ્રોટેમ સ્પીકર બનાવવામાં આવ્યા, જેઓ સાતમી વખત સાંસદ તરીકે ચૂંટાયા હતાં.